بابالاردان قالعان جاۋھار
جەكسەنبى, 11 قاراشا 2012 19:52
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا جانە عىلىم-بىلىمىنە قوسىلىپ جاتقان مادەني مۇرالار حالقىمىز الىمساقتان جازبا ونەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەنىن ناقتى دالەلدەۋدە. ەجەلدەن-اق ەلىمىزدەگى ەل باسقارۋ مەن زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن ءادىل جۇرگىزۋ سىندى ماڭىزى زور مەملەكەتتىك بيلىك ىستەرىن قوعامدىق تالاپتارعا ساي مۇقيات جۇرگىزگەن تاريحي قۇندى جازبا مۇرالار دا تابىلۋدا. وعان جارقىن مىسال – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆتىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋىمەن جارىققا شىققان “تورە بىتىگى – ارميانو-كىپشاكسكي سۋدەبنيك 1519-1594” دەگەن كىتابى. بيىلعى جىل مادەني مۇرالاردى قورعاۋ شارالارىنا ارنالعانىن ەسكەرسەك, مەملەكەتىمىزدىڭ ارقاۋى – ءداستۇرلى قۇقىققا ءتان زاڭدار ەرەجەسى دە وتە قۇندى, قىمبات قازىنا بولىپ سانالادى.
جەكسەنبى, 11 قاراشا 2012 19:52
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا جانە عىلىم-بىلىمىنە قوسىلىپ جاتقان مادەني مۇرالار حالقىمىز الىمساقتان جازبا ونەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەنىن ناقتى دالەلدەۋدە. ەجەلدەن-اق ەلىمىزدەگى ەل باسقارۋ مەن زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن ءادىل جۇرگىزۋ سىندى ماڭىزى زور مەملەكەتتىك بيلىك ىستەرىن قوعامدىق تالاپتارعا ساي مۇقيات جۇرگىزگەن تاريحي قۇندى جازبا مۇرالار دا تابىلۋدا. وعان جارقىن مىسال – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆتىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋىمەن جارىققا شىققان “تورە بىتىگى – ارميانو-كىپشاكسكي سۋدەبنيك 1519-1594” دەگەن كىتابى. بيىلعى جىل مادەني مۇرالاردى قورعاۋ شارالارىنا ارنالعانىن ەسكەرسەك, مەملەكەتىمىزدىڭ ارقاۋى – ءداستۇرلى قۇقىققا ءتان زاڭدار ەرەجەسى دە وتە قۇندى, قىمبات قازىنا بولىپ سانالادى.
ورتا عاسىر داۋىرىندە دەشتى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ قۋاتى, ونىڭ جۇرگىزگەن ساياسي بيلىگى بۇگىندە ەۋرازيا قۇرلىعىندا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان تالاي مەملەكەتتىڭ ەل باسقارۋداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىم جۇيەسىنە ارقاۋ بولعانى تاريحي شىندىق. قولىمىزعا تيگەن “تورە بىتىگى – ارميان-قىپشاق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ كودەكسى” سونداي تاعىلىمى تەرەڭ قۇقىقتىق زاڭنامانىڭ بىرەگەيى. ولاي دەيتىنىمىز, ەلىمىزدىڭ جازبا مۇراعاتىنىڭ تاريحىندا, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سوت بيلىگى قۇقىعىنا قاتىستى باس-اياعى تۇگەل مۇنداي زاڭناما كەزدەسكەن ەمەس. حالقىمىزدا “ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا” دەگەن عيبراتى مول اتالى ءسوز بار. وسىنداي ىرگەلى ەڭبەكتى ۇزاق جىل ىزدەنىپ ءجۇرىپ حالقىمىزبەن قايتا قاۋىشتىرعان اكادەميك, بەلگىلى زاڭگەر عايرات ساپارعاليەۆتىڭ جانسەبىل ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىنىڭ ەلدىك مۇددەسىنە قىزمەت كورسەتكەن زاڭنامالاردىڭ عۇمىرى بەس عاسىرعا ۇزارعانىنا كۋا بولدىق. بۇل – ەلىمىزدە قۇقىقتىق جازباشا زاڭ ەرەجەلەرى ەرتە داۋىردە-اق قالىپتاسقانىن, وزگە ىرگەلى ەلدەردىڭ زەرتتەۋشى عالىمدارىنا ىركىلمەي دالەلدەپ بەرەتىن, ءارى بۇلتارتپايتىن قۇندى دەرەك.
ەلىمىزدىڭ زاڭ عىلىمىن جەتىلدىرۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عايرەكەڭ, ورتا عاسىر داۋىرىندە بۇكىل دەشتى قىپشاق مەملەكەتىنە جانە ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن وزگە دە ۇلكەندى-كىشىلى ۇلىستاردىڭ قۇقىقتىق زاڭ جارعىسىنا اينالعان, تولىق اتاۋى: “ارميان تورە بىتىگىنىڭ قىپشاق-پولياك ۆەرسياسى جانە ارميان-قىپشاق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى” (لۆوۆ, كامەنەتس-پودولسكي, 1519-1594) دەگەن بۇل جازبا مۇرا تۋرالى بۇدان جيىرما بەس جىل بۇرىن ەستىپ-بىلىسىمەن, ونى تەرەڭ تۇرعىدان زەرتتەپ شىعۋعا ىنتازار بولادى. العاش رەت 1980 جىلى ارمەنيانىڭ كونە كىتاپتار قويماسىندا, ياعني ەرەۆان ماتەنادارانى كونە قولجازبالار ينستيتۋتىندا ساقتالعان بۇل مۇرانى قولىنا ۇستاپ كورۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولادى. ويتكەنى, قىپشاق تىلىنە قاتىسى بار ۇلت وكىلدەرىن مۇندا جىبەرۋگە مۇلدەم رۇقسات جوق ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىسىمەن بۇل ءىستى جان-تانىمەن قولعا العان عالىم تۇركى ءتىلى جازبا مۇرالارىن تەرەڭ زەرتتەگەن, قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز جاناشىرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.گاركاۆەتسپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ايتۋلى ەڭبەكتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە ءساتتى اۋدارىپ, ەلىمىزدىڭ سوت قۇقىق تاريحىنا تەڭدەسى جوق ۇلەس قوستى. ۇزاق ۋاقىت قۇقىقتىق ساراپتاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋدەن وتكىزگەن سوڭ, بۇل قۇندى مۇرا وقىرماندار قولىنا ءتيدى. وسىلايشا, ورتا عاسىر داۋىرىندە قىپشاق تىلىندە سوت ءىسىن جۇرگىزگەن كودەكس قازاق ءتىلدى تۋىسىمەن بەس عاسىردان كەيىن قايتادان قاۋىشتى. بۇل قۇندى جادىگەر بۇگىندە حالقىمىزدىڭ كوزايىمىنا اينالىپ, ۇلت مەرەيىن وسىرۋدە. قازاق ەلىنىڭ سوت تاريحىنا جاڭاشا عىلىمي كوزقاراس تۋدىرىپ, ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىن ودان سايىن كەمەلدەندىرۋگە زور ۇلەس قوسۋدا. اسىرەسە, زاڭ سالاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان شاكىرتتەرگە جانە ۇلتىمىزعا ءتان قۇقىق تاريحىن, زاڭدارىن زەرتتەپ جۇرگەن ىزدەنۋشى زاڭگەرلەردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن ەرەكشە اۋداراتىنى ءسوزسىز.
اكادەميك ع.ساپارعاليەۆ وسى كىتاپقا جازعان العىسوزىندە: “…كولەم جاعىنان اسا زور ارميان الىپپەسىمەن 1519-1689 جىلداردا جازىلعان تورەلەر جيناعىن, ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىن, كاسىپتىك جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جارعىلارىن, ءدىني جانە ازاماتتىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اكتىلەرىن قامتيتىن ءبىر توپ قىپشاقشا زاڭي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە قۇندى”, – دەپ باعا بەرگەنى, بۇگىنگى زاڭگەرلەردى تالاي تىڭ ويلارعا, عىلىمي ىزدەنىستەرگە جەتەلەيدى دەپ بىلەمىن.
ەندى, وسىنداي قۇندى جازبا مۇرا اتاسى بولەك ارميان جۇرتشىلىعىندا قالاي ساقتالعان؟ ولاردىڭ مەملەكەتتىك قۇقىق جۇيەسىنە نەندەي سەبەپتەرمەن قىزمەت اتقارعان؟ وزگە ەلدە قىپشاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى نەگە ەرەكشە بولعان دەگەن ماڭىزدى ساۋالدارعا توقتالايىق.
تاريحي جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا ءحى-ءحىى عاسىردان باستاپ دەشتى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ بەدەلى ەۋرازيا قۇرلىعىن مەكەندەگەن ەلدەر اراسىندا مارتەبەسى بيىك بولعان. راسىندا, قازىرگى ورتالىق قازاقستاننان باستاپ, دۋناي وڭىرىنە دەيىن قاناتىن جايعان دەشتى قىپشاق مەملەكەتى ءوز زامانىندا تالاي ەلدەرگە ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, ۇلىس ارالىق مەملەكەتتىك ءتىل – قىپشاق ءتىلى بولۋىنا نەگىز قالاعان. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى “تورە بىتىگىن” جان-جاقتى زەرتتەگەن ع.ساپارعاليەۆ پەن ا.گاركاۆەتستىڭ وسى كىتاپتاعى كوپتەگەن دەرەكتەرى راستاي تۇسەدى. ەكى عالىمنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 16-17 عاسىردان بەرى كامەنەتس-پودولسك ارميان سوتىنا قاتىستى جالپى تۇركى تىلىندە, ارميان ارپىمەن جازىلعان قۇجاتتارداعى ارميان سوت حاتتامالارىنىڭ ارتىقشىلىعىن بىلدىرەتىن جانە باسقا دا ءدىني جازبالار مەن جىلنامالاردان تۇراتىن, تۇتاس 32 كىتاپ ساقتالعان ەكەن (كىتاپتاعى 758-بەت). وندا ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىق تاريحىنا عانا ەمەس, فيلولوگيا, مادەنيەت, كوركەم ادەبيەتكە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مولىنان ۇشىراساتىنى ايتىلعان. بۇل – ەلىمىزدىڭ جازبا مادەنيەتى مەن تاريحىنا, ءداستۇر-سالتىنا قوسىلار تىڭ دەرەك كوزدەرى.
دەشتى قىپشاق مەملەكەتى كەزىندە ءوزىنىڭ قول استىنا شىعىس ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن قاراتقانى تاريحي شىندىق. بۇگىندەرى مەملەكەتىن حۋنگاريا دەپ اتايتىن ۆەنگريا-ماجارستان ەلىنىڭ قۇرامىنداعى نەگىزگى حالىق ماديارلار وزدەرىن قازاقتىڭ توقسان ەكى باۋلى قىپشاق رۋىنان تارايتىن ۇرپاقپىز دەپ, ماقتانىشپەن ايتۋىندا كوپ سىر جاتسا كەرەك. دەگەنمەن, شىعىس ەۋروپاعا ۇستەمدىك جۇرگىزگەن قىپشاقتاردىڭ ەل باسقارۋداعى بيلىك ىستەرى وزگە ەلدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە, سوت قۇقىق ىسىنە, باسقا دا ءداستۇر-سالتىنا نۇقسان كەلتىرمەگەنى بايقالادى. سودان دا بولار, ەل بيلەۋدەگى بۇل ءۇردىس بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەنى اڭعارىلادى. بۇل جايلى جانە مەملەكەتتىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى كىتاپتا قىزىقتى دەرەكتەر كوپ ۇشىراسادى.
سونىڭ ىشىندە: “وكونچاتەلنوە يۋريديچەسكي زاكرەپلەننوە ساموۋپراۆلەنيە كامەنەتسكيە ارميانە پولۋچيلي ۆ 1496 گودۋ, كوگدا يان ءى ولبراحت كورولەۆسكوي گراموتوي پوزۆوليل ارميانام كامەنتسا سۋديتسيا پو سوبستۆەننىم زاكونام پەرەد سۆويم ۆويتوم ي ستارەيشينامي, نە پودچينياياس ينوي يۋريسديكتسي”, – دەي كەلە, – “سۋديليس وني ۆ سووتۆەتستۆي س مەستنوي كىپچاكسكو-پولسكوي ۆەرسيەي “سۋدەبنيكا” محيتارا گوشا (12 ۆ.) (يز يستوري كىپچاكويازىچنىح ارميان, 761-بەت), – دەپ سوت قۇقىق تاريحىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنان مول ماعلۇمات بەرگەن اۆتور, ونىڭ بۇدان كەيىنگى وركەندەۋىنە دە تياناقتى تۇردە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن.
ارميان-قىپشاق جازبا مۇراسىنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ, تاقىرىبى سان-سالالى. وعان ءبىر-ەكى عالىمنىڭ كۇشى كەلە قويماسى دا انىق. سوندىقتان مۇنداي تاعىلىمى تەرەڭ مول مۇرانى جاپپاي ىزدەنىپ زەرتتەۋ – عىلىمنىڭ ءار سالاسىنا زەيىن قويعان مامان-عالىمداردىڭ ىنتىماقتاسا كىرىسەتىن ىرگەلى ءىسى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, جوعارىداعى 32 كىتاپتىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاق ەلىنىڭ وتكەنىنە قاتىستى نەبىر قۇندى جادىگەرلەردىڭ جاتۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
ويتكەنى, قىپشاق ءتىلدى ارميانداردىڭ جازبا دەرەكتەرىن سارالاپ شىققان ا.گاركاۆەتس ونىڭ وتە كەڭ, كولەمدى, ءارتۇرلى ەكەنىن ايتادى. قازىردىڭ وزىندە تاقىرىپتى جۇيە بويىنشا ولار: 1. تاريحي حرونيكالار; 2. قۇقىقتىق كودەكستەر مەن زاڭ قۇجاتتارى; 3. فيلولوگيالىق ەڭبەكتەر; 4. مادەنيەتكە قاتىستى ادەبيەتتەر; 5. ادەبي كوركەم تۋىندىلار; 6. ناقتى ادەبيەتتەر دەپ سارالانعان. ەندى قىپشاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنىڭ بيىك بولعانى تۋرالى مىنا ءبىر دەرەككە توقتالايىق.
وسى كىتاپتىڭ 760-بەتىندە: “…چتو كاساەتسيا يازىكا, تو كيەۆسكيە ارميانە, كاك ي كامەنەتسكيە, سۋديا پو داننىم اكتوۆىح كنيگ, توجە بىلي كىپچاكويازىچنى ي پەرەسەلياياس ۆ كامەنەتس, پەرەد مەستنىم ارميانسكيم سۋدوم پرينيمالي پريسياگۋ نا پوددانستۆو نا كىپچاكسكوم يازىكە.
نا پودوليۋ ي ۆ گاليتسيۋ ارميانە پريبىۆالي يز مولداۆي ي ۆاليحي, گدە يح گلاۆنىمي پوسەلەنيامي بىلي اككەرمان, سەرەت, سۋچاۆا, حوتين, ياسسى, ي يز كىرىما” (ا.گاركاۆەتس: “كىپچاكويازىچنىە ارميانە ي ارميانو-كىپچاكسكوە پيسمەننوە ناسلەديە ءحVى-ءحVىى ۆەكوۆ”, كىتاپتاعى 760-بەت), – دەگەن عىلىمي تۇجىرىم قىپشاق ءتىلىنىڭ كوپتەگەن ۇلىستار مەن ۇلتتارعا ءبىر جۇيەدە سويلەيتىن مەملەكەتتىك ءتىل بولعانىن راستاپ تۇر.
ارميان جانە پولياك تىلىنە الما كەزەك اۋدارىلىپ, سول ەلدەردىڭ جازبا جادىگەرىنە اينالعان بۇل كولەمدى ەڭبەك نەگە “تورە بىتىگى” دەپ اتالعان؟ كونە تۇركى تىلىندە بۇل ءسوزدىڭ ۇعىمى دا, ماعىناسى دا, قۇقىقتىق نورماداعى قامتىعان اۋقىمى دا كەڭ بولعان. تورە, تورەلىك ايتۋ – سوت ءىسىن جۇرگىزۋ, سۋديالىق ەتۋ, زاڭ جانە قۇقىق, ادىلدىك دەگەن سان قىرلى ۇعىمعا اكەپ سايادى. ءبىر ءسات تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.
ءحى عاسىردان ءحىىى عاسىر ارالىعىندا دەشتى قىپشاق مەملەكەتىنە, ودان كەيىن تۇركى-موڭعولدار قۇرعان التىن وردا حاندىعىنا قاراعان ۇلىستار مەملەكەتتىك بيلىككە قاتىستى حان جارلىقتارىن, وزگە دە زاڭ ەرەجەلەرىن ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ, قوعامداعى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستىڭ بۇلجىماس ءتارتىبى دەپ ۇققان. بۇنى اۆتور: “وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ اراسىنداعى تۇبەگەيلىسى 1519 جىلى ارميان تىلىنەن لاتىن تىلىنە اۋدارىلىپ, پولياك كورولى بەكىتكەن, سودان كەيىن لۆوۆ قىپشاق تىلىمەن سويلەيتىن ارميانداردىڭ انا تىلىنە اۋدارىلعان زاڭدار جيناعى – “تورە بىتىگى” بولىپ سانالادى”, – دەپ تۇسىندىرگەن (كىتاپتىڭ 520-بەتى).
ەندى, وسى كونە قىپشاق تىلىندەگى “تورە بىتىگىن” قازاق تىلىنە ۇعىنىقتى, زاڭ تەرميندەرى مەن ۇعىمدارىنا ءدال سايكەستەندىرىپ, جاتىق اۋدارىپ شىققان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆتىڭ “ارميان تورە بىتىگىنىڭ قىپشاق ۆەرسياسىنىڭ اۋدارماسىنداعى” سوت ءىسىن قاراۋ, ءادىل بيلىك ايتۋعا قاتىستى جازبالاردان بىرنەشە مىسالدار كەلتىرسەك.
كونە تۇركى زامانىنان بەرى قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا سوت ادىلدىگىن جۇرگىزۋدە “جارعى” جانە “جارعىشى” دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى; بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا “جارعى – شەشىم”, “جارعىشى – سۋديا”, سونداي-اق “تورە – تورەلىك” ءسوزى دە سوتقا جانە سوت ادىلدىگىنە قاتىستى زاڭي ۇعىمدا قاتار قولدانىلىپ كەلگەن. ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ “سوتتار جانە سوت تورەلىگى” بولىمىندەگى 75-باپتىڭ 1-تارماعىندا: “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىرادى” دەگەن سويلەم, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان “تورە بىتىگىمەن” تىكەلەي استاسىپ جاتقانىن بايقايمىز.
“تورە بىتىگىندەگى”: “تاعى دا جارعى دەگەن نە, كىمدەرگە جارعىشىلىق جۇكتەلەدى جانە كىمدەرگە جارعىشىلىق ەتۋدى تاپسىرۋعا بولادى” دەگەن 5-بابىندا: “جارعى – بارشا ىستەردى تەرگەۋ…, جارعىشى ساۋاتتى, دانا, اقىلدى بولۋ كەرەك, ءدىني جازبانىڭ كۇشىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك, بارشا ادامداردىڭ مىنەزىن ءبىلىپ, جارعىنى ءادىل شىعارۋ كەرەك…, تاڭىرىگە لايىقتى بىلىمدىلىك قاجەت. سەبەبى جارعىشىلىق ەتۋ – ءتاڭىرىنىڭ ءىسى”, – دەپ ونىڭ پارمەنىن قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن تەڭ قاراستىرادى. وسى باپتا: “…حاندارعا جانە ۇلى بيلەرگە دە جارعى جارۋعا (شىعارۋعا) تۋرا كەلەتىن. بىزدە دە سولاي بولسىن …, ەگەر ۇلىستا حريستيان حانى نەمەسە ۇلى بي بولسا, الدىنا كەلگەن ومىردەگى ءىستى ادىلدىكپەن شەشەتىن بولسىن” (كىتاپتاعى 643-644-بەتتەر), – دەگەن سوت ادىلدىگىنە قاتىستى شىنايىلىق ناقتى كورسەتىلگەن.
“تورە بىتىگىندە” ادامدار اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى ءادىل رەتتەۋ, سوت ءىسىن بەلگىلەنگەن زاڭ قاعيدالارىنا ساي بىلىكتىلىكپەن دۇرىس ءتۇسىنىسىپ جۇرگىزۋ جايلى دا از جازىلماعان. وسىدان بەس عاسىر بۇرىن جازىلعان مىنا زاڭ تالاپتارى بۇگىنگى كەزدەگى سوت رەفورماسىن دامىتۋدا ۇنەمى ايتىلىپ كەلە جاتقان جايتتارمەن سارىنداس ەكەنى قايران قالدىرادى. ەندى جازبا مۇرانىڭ وسى بابىندا ايتىلعان سوتقا جانە سۋديالارعا ءتان ايتىلعان بىرنەشە قاعيدالارعا توقتالىپ, ونى بۇگىنگى كۇنگى تالاپتارمەن سالىستىرىپ كورەلىك.
“…جارعىشى تورەلىكتى جالعىز اتقارماسىن, كوپشىلىكپەن اتقارسىن, ەگەر مۇمكىن بولماسا, ەكى نەمەسە ءۇش جاقسى جانە ءبىلىمدى ادامدارمەن تورەلىك ەتسىن. تورەگە كەلگەندەرگە ەكى نەمەسە ءۇش كۋا كەرەك بولعانداي, تورەلىك دۇرىس بولۋ ءۇشىن جارعىشىلارعا دا سەنىمدى ادامداردىڭ كۋالىگى كەرەك… جارعىشى تەك ءبىر جاعىن تىڭداماسىن, ايىپتاۋشىنى نەمەسە ايىپتالۋشىنى, ەكى جاقتى بەتپە بەت قويۋى كەرەك. ارىزدارىنىڭ شىندىعىن تەرگەسىن, سودان كەيىن ەكى نەمەسە ءۇش كۋادەن شىندىقتى ايقىنداۋ ءۇشىن تورە بويىنشا جاۋاپ الىنسىن, سەبەبى كەز كەلگەن ءىس ەكى جانە ءۇش كۋادان جاۋاپ الۋمەن اياقتالادى. ال كىمنىڭ كۋاسى بولماسا, ءبىر جاعىنان, كىمگە تۇسسە, انت الۋمەن شەشىم قابىلدانسىن” (645-بەت), – دەگەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى ايتىلعان “تورەلىك” بۇگىنگى سوتتار مەن سۋديالارعا قويىلىپ وتىرعان تالاپ دەڭگەيىنەن ەش كەمدىگى جوق. كەلەشەكتە ەرەكشە ماڭىزدى دەگەن ىستەردى 4-6 القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قاراۋ تاجىريبەسى دە وسى ماقساتتى كوزدەيدى.
وسىدان بەس عاسىر بۇرىن جازىلعان بۇل جادىگەرلەردە جارعىشىلاردىڭ, ياعني سۋديالاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ, زامانا تالابىنا ساي تۋىنداپ جاتاتىن زاڭ ەرەجەلەرى مەن قۇقىقتىق اكتىلەردى ۇنەمى قاداعالاپ وقىپ, ۇيرەنۋ كەرەكتىگى تۋرالى جانە سۋديالار سوت ءىسىن جۇرگىزگەندە ادەپتىلىككە ساي يماندى, ۇستامدى بولۋى جايلى ايتىلعان پرينتسيپتەر بۇگىنگى سۋديالارعا قويىلار تالاپتان الشاق كەتپەيدى. وقىپ كورىڭىز:
“جارعىشىلار ەرتەدەن كەشكە دەيىن ەسكى مەن جاڭا تورەنى جانە تورە بىتىگىن وقۋعا ءتيىس, سونىمەن قاتار بارلىق حالىقتاردىڭ جانە دانا ادامداردىڭ جازعاندارىن اقىلعا سالۋلارى قاجەت”, – دەي كەلە مىنەز-ق ۇلىق, ادەپكە بايلانىستى, – “جارعىشىلار بارلىق جاعىنان ونەگەلى, جاقسى مىنەزدى بولىپ, تورەنى (ادىلدىكتى دەگەنى – ق.م.) ساقتاسىن, ەشقاشان جارعى بارىسىندا اشۋلانباسىن جانە مىنەزىمەن قىزعانشاقتىق كورسەتپەسىن, اسىرەسە جارعىلىق بارىسىندا, سەبەبى جارعىلىققا كەلگەندەر ىزالانىپ, ويلاماسىن: جارعىشىلاردىڭ قىزعانشاقتىعىنان نەمەسە وشتەسكەندىگىنەن جارعى ءادىل بولمادى دەپ. جارعىشىلار وتە اقىلدى جانە سابىرلى بولۋلارى ءتيىس. سەبەبى كوپ جاعدايدا جارعىدا كوپ كۇش قولدانۋعا تۋرا كەلەدى جانە ول وزدىگىنەن بولمايدى. سابىرلىلىق كورسەتىپ, ءىستى كەيىنگە قالدىرسىن, باسقا ۋاقىتتا جان-جاقتى تەرگەپ, قايتادان الدارىنا شاقىرتىپ, سودان كەيىن شەشىم شىعارسىن” (645-بەت), – دەگەن قاعيدالار قازىردىڭ وزىندە زاڭدىلىق قۇندىلىعىن جويعان ەمەس دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
بۇل كىتاپتاعى مەملەكەت بيلىگىنە, وزگە دە قۇقىقتارعا جانە سوت ىسىنە قاتىستى نەشە ءتۇرلى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەگەن 124 باپتان تۇراتىن “تورە بىتىگى” جانە ء“ىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە” ارنالعان قوسىمشا 99 باپتان تۇراتىن زاڭناما نورمالارىن تۇتاس تالداپ شىعۋ – ۇلكەن عىلىمي ەڭبەكتىڭ جۇگى. سوندىقتان, تەك سوتقا تىكەلەي قاتىسى بار باپتاردىڭ ءمانىن اشا كەتۋدى ءجون كوردىم. اسىرەسە, بۇگىنگى تىلمەن ايتقانداي كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار زاڭدارمەن شەندەسە الاتىن “تورە بىتىگىندەگى” باپتاردىڭ بىرنەشەۋىنە عانا توقتالايىق. ماسەلەن, اتالعان كىتاپتىڭ 654-655-بەتىندەگى: “تورەلەردىڭ, حانداردىڭ, ۇلى بيلەردىڭ جانە بارشا جارعىشىلاردىڭ زايىرلى تورەلەرىنىڭ باستاۋى, سونىمەن قاتار حانداردىڭ جانە ولاردىڭ قول استىنداعىلاردىڭ تورەلەرى” دەگەن باپتا مەملەكەتتىك بيلىك ىسىندەگى حاندار مەن ۇلى بيلەر تۋرالى:
“الدىمەن ءدىني تورەسىن جازدىق تا, وندا تورەشىلەردىڭ ءتۇسىمىن بەلگىلەدىك, سەبەبى ولار ەڭ العاشقى جانە ۇلى تورە. ال ەكىنشىدەن سوعان ۇقساس قىلىپ حانداردىڭ, ۇلى بيلەردىڭ جانە باسقا قارا حالىقتىڭ تورەلەرىن تۇزدىك.
جالپىعا بەلگىلى, كوكتەگى ءتاڭىرى يەمىز حان بولادى, ال بۇل دۇنيەنىڭ حاندارى ءتاڭىرىنىڭ اتاعىن الىپ ءجۇر, بىراق ءتاڭىرى سياقتى ناعىز شىنايى ەمەس. ارينە حاندار دەپ قول استىنا بيلىگىن جۇرگىزەتىن, باعىنعان ءتۇرلى حالىقتار مەن ۇلىستار جانە دە سالىق الىپ تۇراتىن بيلىكتىكتەرى بارلاردى ايتادى”, – دەپ سيپاتتاما بەرە كەلە, ەڭ اۋىر قىلمىس – كىسى ءولتىرۋ, ونى جاساۋشىنى جازالاۋدا ۇلى بيلەر مەن حانداردىڭ ءادىل بولۋىن قاداپ ايتادى. – “…حريستيان حاندارىنىڭ بارلىق ىستەرى جانە شەشىمدەرى تورەگە سايكەس بولسىن جانە ولار ەشكىمدى قيانات جاساپ, جابىرلەمەسىن…, ەگەر حريستيان ءدىنسىزدى قاساقانا ولتىرسە, جازىلعانداي قان قۇنىن تولەسىن; ال ەگەر ابايسىزدا ولتىرسە, جارتىسىن تولەسىن, بىراق قان قۇنى حاندىققا (قازىناعا) بولسىن, ونىڭ ۇشتەن ءبىر ۇلەسى ولگەن كىسىنىڭ تۋعاندارىنا بەرىلسىن. ەگەر حريستيان حريستياندى قاساقانا ولتىرسە, قاننىڭ قۇنىن تۋىسقاندارىنا تولەسىن, ال حاندىققا ءالى كەلگەنشە ايىپ بەرسىن. ءولىم جازاسىنا لايىق بولسا دا, ايىبىن بەرىپ وپىق جەسىن. مۇنداي اۋىر تورەلىكتى حان شىعارسىن, ال باسقا تورەلىك جارعىشىلارعا بەرىلسىن. ۇلى بيلەر حان بۇيرىعىنسىز ءولىم جازاسىنا لايىقتىلاردى ولىمگە كەسپەسىن, بىراق ۇلى بي ۇرىلاردىڭ جارعىسىن شىعارسىن, ال كىشى بيلەر ۇلى بيلەردىڭ رۇقساتىنسىز ۇرىنىڭ جارعىسىن شىعارماسىن” (كىتاپتاعى 656-657-بەتتەر), – دەلىنگەن.
وسى ايتىلعانداردى بۇگىنگى بىلىكتى زاڭگەرلەر مەن ساۋاتتى سۋديالار ەشقانداي تۇسىندىرمەسىز-اق ۇعىنا الادى دەپ ويلايمىن.
اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆ بۇل ۇلكەن زاڭ جيناعىن ۇزاق جىلدار زەرتتەپ, ارميان الىپپەسىمەن جازىلعان “ارميان زاڭدار جيناعىنىڭ قىپشاقي ۆەرسياسىندا قولدانىلعان سوزدەردى” كونە قىپشاق تىلىنەن قازىرگى قازاق تىلىنە دالمە-ءدال اۋدارىپ, ونىڭ ماعىناسىن, دىبىستالۋىن ناقتى اجىراتىپ بەرۋى – زاڭ عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا. ەندى, عالىمنىڭ ەڭبەگىنەن, كىتاپتىڭ سوڭعى بولىگىن قۇراعان اۋدارمادان كونە قىپشاق تىلىندەگى تىكەلەي سوت ىسىنە قاتىستى بىرنەشە زاڭ تەرميندەرىنەن, تۇراقتى تىركەستەردەن مىسالدار كەلتىرەيىن. جوعارىدا “جارعى”, “جارعىشى” ءسوزىنىڭ سوت ىسىنە قانشالىقتى قاتىسى بارىن ايتقاندىقتان وعان توقتالماي-اق, بۇل ەڭبەكتەگى وسى سوزدەن تۋىندايتىن بىرنەشە ءسوز جانە ءسوز تىركەستەرىن كەلتىرەيىن. كىتاپتىڭ 726-727-بەتتەرىندەگى:
“1. يارعۇ – زاڭ; يارعۇسۇنا كورا – ولاردىڭ زاڭى بويىنشا; 2. قۇقىق, قۇقىقتىق نورمالاردىڭ, زاڭداردىڭ, ەرەجەلەردىڭ جۇيەسى, جيىنتىعى: 3. قۇقىقتار, بوستاندىقتار, جەڭىلدىكتەر. يارعۇنى, يارعۇنى ايا – قۇقىعىن شەكتەۋ; 4. سوت, مەكەمە, ينستانتسيا; يارعۇنۇڭ النىنا – سوتتىڭ الدىندا; يارعۇ النىنا كەل – سوت الدىنا كەلۋ; يارعۇعا بار – سوتقا ءسوز سالۋ; يارعۇعا تۇر – سوت الدىنا كەلۋ, تۇرۋ; 5. ءادىل سوت, سوت ءتارتىبى, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ, سوت جۇمىسى, سوت تاجىريبەسى; يارعۇلارىنى ەت – سوت ءىسىن جۇرگىزۋ; يارعۇنۇ توگرۇ ەت – ءادىل سوت جۇرگىزۋ; يارعى تاپ – سوت شەشىمىن شىعارۋ, سوت داۋىن شەشۋ; يارعۇنۇڭ يشي – سوت ءىسى, سوت قىزمەتى; يارعۇدان وگۇتلانماح كەراك – سوت ارقىلى جازالانۋ كەرەك. سۋديالارعا قاتىستى: 6. يارعۇچى, يارعۇچۇ – سۋديا;يارعۇنى يار – ءادىل سوتتى جۇزەگە اسىرۋ; يارعۇچىنىنىڭ ءمۇھۇرۇ – سۋديانىڭ ءمورى; يارعۇچىلىح, يارعۇچۇلۇح – لاۋازىم, سۋديانىڭ مىندەتتەرى, سوتتاۋ قۇقىعى; يارعۇچىلىحنىڭ بويرۇحۇ – سۋديانىڭ قۇقىعى, شەشىمى. 717-718-بەتتەگى: بارچا يارعۇچىنىڭ كۇچينيڭ كۇچي – بارلىق سۋديالاردىڭ شەشىمىنىڭ جوعارى كۇشى; انتتان باشحا ۇچ ەت – انت تاعايىنداماي سوت شەشىمىن شىعارعىزۋ. 720-721-بەتتەردەگى: بۇيرۇحۇندان ءتوراسينيڭ – سوتتىڭ شەشىمى بويىنشا; بي يارعۇچى – سۋديا مىرزا; ۇلۇ بي – ۇلى كنياز, ۇلى بي” دەگەن قىپشاقشا سوزدەر قازاقشا وتە ۇعىنىقتى, قازىرگى سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىنە تىم جاقىن ەكەنى انىق سەزىلىپ تۇر. مىنە, بۇل ىرگەلى ەڭبەكتەن قازاق ەلىنىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنا جانە بۇگىنگى سوت ءىسى تىلىنە نەگىز بولىپ قالانعان تەرميندەر كوپتەپ كەزدەسەدى.
تاۋكە حان تۇسىندا ۇلى بيلەرىمىز – تولە, قازداۋىستى قازىبەك, ايتەكە جازعان, سودان بەرى قازاق حاندىعىنىڭ اتا زاڭى ىسپەتتى مەملەكەتتىك زور قۇقىقتىق بەدەلگە يە بولعان “جەتى جارعى” اتاۋىنىڭ نەلىكتەن وسىلاي اتالعانى بارشاعا ەندى تۇسىنىكتى بولعان شىعار. بۇعان قوسا ايتارىم اتا-تەگىمىز ءبىر تۇرىك ەلى وزدەرىنىڭ جوعارعى سوتىن “جارعىتاي سوتى” دەپ اتايدى ەكەن.
بۇگىنگى سۋديالاردىڭ سوت ءىسىن ءادىل جۇرگىزۋدە, ولاردىڭ يماندىلىعى مەن كىسىلىگىن, ادىلدىگىن تانىتاتىن, حالقىمىزدىڭ “قارا قىلدى قاق جارعان” دەگەن دانالىققا تولى قاناتتى ءسوزى دە, سول دەشتى قىپشاق زامانىنان كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. جوعارىدا مىسالعا كەلتىرگەن “حاندارعا جانە ۇلى بيلەرگە دە جارعى جارۋعا (شىعارۋعا) تۋرا كەلەدى” دەگەن سويلەمدەگى “جارۋعا” ءسوزى بۇل ويىمىزعا تولىق دالەل بولسا كەرەك. قارا قىل – وتە جىڭىشكە, ونى ەكى جاعىنا ارتىق-كەم جىبەرمەي تەڭ جارىپ بەرۋ – ەڭ ءادىل ءبيدىڭ عانا قولىنان كەلەر يماندىلىق ءىسى.
سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ سوت تاريحىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان بۇل عاجاپ ەڭبەك ءالى تالاي قىرىنان زەرتتەلىپ, زاڭ عىلىمىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قۇقىق تاريحىن ودان سايىن كەمەلدەندىرۋدە نۇر ۇستىنە نۇر بولارى ءسوزسىز.
قايرات ءمامي,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.
2 ماۋسىم, 2004 جىل.
