– قۇرمەتتى ورالباي ابدىكارىم ۇلى, الدىمەن قازاقتىڭ ءتول يتتەرى – توبەت پەن تازىنىڭ تالايلى تاعدىرى, بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى ءسوز ساباقتاساق دەپ ەدىك. بۇگىنگى كۇنى قازاقى يتتەردىڭ سانى ازايىپ, باعزى زامانداعى بەكزات تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىرعانى راس قوي.
– ءيا, ءتىپتى دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارىنان كەيىن ءبىز ءبىرازدان بەرى قاۋزاپ كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەنىڭ وڭىنە قان جۇگىرەر دەگەن ءۇمىتىمىز مول. كەشەگى كەڭەس زامانىندا ۇلتتىق بايلىعىمىزدىڭ, بابالارىمىزدان قالعان مول مۇرانىڭ ىسىراپ بولعانى دا راس. سونىڭ كەسىرىنەن دالا قادىرىن, دارحان دالادا تىرشىلىك قۇرعان جىلقىمىز بەن جەتى قازىنانىڭ ءبىرى ساناتىنداعى – ءيتىمىزدى, ياكي, ماڭ توبەتىمىز بەن جۇيرىك تازىمىزدى ءبىرجولا ۇمىتۋعا تاياۋ قالدىق. ەن دالانى جايلاعان ارۋاقتى اتا-بابانىڭ قولعاناتى بولعان, مالىن باققان, قوتانىن كۇزەتكەن, ساياتشىلىق سالتاناتىن ەلدەن ەرەك ەتكەن ماڭ توبەت پەن جۇيرىك تازىنىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتۋگە از قالدى. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن, ونىڭ قايتالانباس عاجايىپ, كەرەمەت كورىنىستەرىن, سول دالاداعى دانا حالقىمىزبەن بىرگە جاساسقان ۇلتتىق باعا جەتكىزگىسىز بايلىعىمىز تۋرالى ەلباسى وتە ءدوپ ايتىپ وتىر. قازىر كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ كوزى جابىلىپ, كەرەگەسىنىڭ سوگىلۋىن كەڭەس وكىمەتىنە جابا بەرەتىن ادەت بار عوي. بىراق جىلقىنىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت پەن قازاقى ءيتتىڭ قابىرعاسىن قاۋساتقان كەساپات سول زاماندا ورىن العاندىعىن ناقتى دەرەكتەرمەن ايعاقتاۋعا بولادى. ماسەلەن, قازاقى توبەت پەن تازىنىڭ كەرەمەتتىگىن جەتى قازىنانىڭ قاسيەتىن جەتە تانىعان اتا-بابالارىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر دە كورگەن. شەت-جاعاسىن. سونىڭ وزىندە تامسانعان, تاڭدانعان. ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن يتالياندىق جيھانكەز ماركو پولو ۇشى-قيىرى جوق ەن دالادا يت جۇگىرتىپ, قۇس سالعان اتا-بابالارىمىزدىڭ تىلسىمى مول, تاماشا ونەرىنە ابدەن ءتانتى بولعان. اسىرەسە, جۇيرىك يتتەر تۋرالى جەرىنە جەتكىزە جازعانىن بارشا جۇرت بىلەدى. سول جەل جەتپەس جۇيرىك يتتەرىڭىز قازاقى تازىلار عوي. ال, اكادەميك ا.سلۋدسكي 1930 جىلداردىڭ سوڭىنا تامان قازاق دالاسىندا شامامەن ءتورت مىڭنان استام تازى بولعاندىعىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازادى. ۇلت باسىنا تونگەن ناۋبەت ىقىلىم زاماننان بەرى اتا-بابامىزعا سەرىك بولعان توبەت پەن تازىنىڭ باسىنا دا ءتوندى. يت تۇگىلى يگى جاقسىلارىمىزدان دا ايىرىلىپ قالعان جوقپىز با؟ «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» ىدىراي ءبىر كۇندىك جارىق ساۋلە ءۇشىن ەل بەل اسىپ كەتكەندە, ونى ويلايتىن شاما بولدى ما؟ مىنە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ۋىسىمىزدان شىعىپ كەتكەن تۇسى - وسى كەز. ەگەر ولاي بولماعان كۇندە ءتورت مىڭ تازىدان وربىگەن تۇقىم قايدا؟! جوق قوي! اق قاشىپ, قىزىل قۋعان ۇركىنشىلىك زاماندا ۇدەرە كوشكەن ەلمەن بىرگە, ەلدىڭ الدىنداعى مالعا ىلەسىپ شەتەلگە اۋىپ كەتتى. ادامنىڭ دا اسىلى, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءتاۋىرى, اقتىلى مالعا اباي بولاتىن الماس ازۋلى توبەت تە. جۇرتتا قالعان يتكە ەشكىم كوڭىل اۋدارمادى. شاباتاسىن سۇيرەتە كەلگەندەردىڭ قول باسىنداي قاندەنىمەن ىلىققان تۇقىم وڭا ما؟ وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءبىز اڭشىلىق تۋرالى زاڭدا تازا قاندى يتتەردى ىرىكتەپ, تۇقىمىن جاقسارتىپ, كوبەيتۋ تۋرالى ماسەلەنى قولعا الدىق. شىنىن ايتۋ كەرەك, وعان دەيىن قازاق توبەتى مۇنداي قامقورلىقتان قاعىس قالىپ كەلدى. الدىمەن يت تۇقىمىن, ونىڭ ستاندارتىن انىقتاۋ كەرەك بولدى. بۇل ۇلان-عايىر جۇمىس بولاتىن. كادىمگى ءبىر شومەلە شوپتەن جالعىز ينەنى ىزدەگەندەي, ماشاقاتى كوپ شارۋا. بىرنەشە وڭىرگە ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىق. وسىنىڭ تۇرقى توبەتكە كەلەدى-اۋ دەگەن 600-گە جۋىق يت جينالدى. سونشاما ءيتتىڭ تەك الپىسى عانا تازا تۇقىمدى توبەت بولىپ شىقتى. قالعاندارى بۋدانداسقان, تەگى باسقا, تۇقىمى كۇماندى يتتەر. كوزى كورگەن كۋاگەرلەردىڭ سيپاتتاۋىنشا, قازاقتىڭ ماڭ توبەتىنىڭ تۇرقى ەرەسەن ءىرى, تەرىسى مىقتى, ءجۇنى اراسىنا ينە وتپەستەي قالىڭ بولىپ كەلەدى. بەتالدى ادامعا ۇرمەيدى, قابامىن دەپ ۇمتىلۋدى بىلمەيدى. ال بالا-شاعاعا تىپتەن مەيىربان. سولاي بولا تۇرا مال ىشىنە پيعىلى جات, سۋىق قولدى سۇعاناقتاردى ولسە كىرگىزبەيدى. توبەتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دۇنيە دە مال باعۋ, قوتاندى كۇزەتۋ, جەتى اتاسىنان بەرى وسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگىن قيا باسپاي اتقارعان. باعزى زاماندا ماڭ توبەتتەر ۇيشىك دەگەندى بىلمەگەن. ارقانىڭ اتان تۇيەنىڭ الىپ جىعاتىن, تۇكىرگەن تۇكىرىگىڭ جەرگە مۇز بولىپ تۇسەتىن اقىرعان ايازدارىندا قوتان كۇزەتىپ, قار ۇستىندە جاتقان. ياعني قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىمەن بىرگە جاراتىلىپ, بار قيىنشىلىعىنا كوندىگىپ وسكەن يت. ىستىققا دا, سۋىققا دا, اشتىققا دا ءتوزىمدى. كەيبىرەۋىنىڭ سالماعى ءجۇز كەلىدەن دە اسىپ جىعىلادى. ال, جۋان وڭەشتەن قۇمىعىپ شىعاتىن قاھارلى داۋسى جەتى قىردىڭ استىنان ەستىلىپ جاتادى. قانشا جەردەن ايلالى, ازۋلى بولسا دا, قاسقىر اتاۋلى قازاقى توبەت جاتقان قوتانعا ەنە المايدى. مىنە, باعزى زاماندا ۇلتىمىزدىڭ ىرىسىنا قورعان بولعان ءتول يتتەرىمىزدىڭ تاعدىرى ءدال وسىلاي ساباقتالادى.
– ەندى وسى ماسەلەنىڭ قيىن ءتۇيىنىن شەشىپ, قالاي جاڭعىرتۋعا بولادى. ول ءۇشىن ناقتى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– كەز كەلگەن ماسەلەنى قارجى شەشەتىندىگى بەلگىلى. مەن وسى ماسەلەنى كوتەرىپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ارنايى حات جازدىم. ەگەر باعدارلاما قابىلدانىپ, قولداۋ تاپسا, الدىمەن توبەت پەن تازىنىڭ گەندىك قورىن قالىپتاستىرۋدى قولعا الار ەدىك جانە بۇل ماسەلە بۇرىنعى قازاقى ۇعىممەن قابىستىرىلا وتىرىلىپ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى قولعا الىنار ەدى. اسىل تۇقىمدى يتتەردىڭ تازا تۇقىمىن سۇرىپتاپ, گەنەتيكالىق تۇرعىدان توپتاستىرساق قانا ءىس وڭعا باسادى. قازىرگى كۇنى جەر-جەردەگى يت جاناشىرلارى ۇستاپ وتىرعان تازا قازاقى توبەتتەر بەلگىلى. بىراق كوپ ەمەس, سۇرىپتاۋ ارقىلى ەڭ ۇزدىكتەرىنەن تۇقىم الىپ, سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ەرتەرەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى مينسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن قازاقى توبەتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ەكشەيتىن ستاندارت ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل ستاندارتقا توبەتتىڭ بارلىق بولمىس-ءبىتىمى كىرەدى. ول توبەتتەر ارنايى مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنادى. قولدا باردى شاشىراتپاي, ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك قوي. ال تازىلاردىڭ ستاندارتىن ا.سلۋتسكي 1958 جىلى بەكىتكەن بولاتىن. عالىم قىرىقتان استام تازىعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تازا قازاقى تازىنىڭ ناق ءوزى ەكەندىگىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ بەرگەن ەكەن. قازىرگى كۇنى دە وسى ستاندارت بويىنشا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
– تازىنىڭ ءوزىن بىرنەشە تۇرگە ءبولىپ جاتپاي ما؟ سونىڭ قايسىسى تازا قازاقى تازى؟ وسى ءبىر ساۋالدىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ العان دۇرىس شىعار.
– تازى حالىقتىڭ وتكەنىنە بەيجاي قارامايتىن اعا بۋىننىڭ كەز كەلگەنىنە تاڭسىق ەمەس. ماسەلەن, ءوزىم بالا كۇنىمدە دەگدار تازىنى كوپ كوردىم. سۇلۋلىعى قانداي, بولمىسى قانداي, ال, مىنەزىن ءتىپتى سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەيدى. تازا قاندى تازىنىڭ كەلبەتىنە كوزىڭ تويماۋشى ەدى عوي. شىركىندەردىڭ دەگدارلىعى سونداي, سىپا, تالعامپاز. قۇتتى يەسىنىڭ ءوز مىنەزى ءتارىزدى. تاماقتى تالعاپ ىشەدى, ەشقاشان اشتىعىن بىلدىرمەيدى. قازىر عوي تەگى ازعان سوڭ بۇرالقىعا اينالعانى. تازا قازاقى تازىنىڭ ءوزى ەمەس, شاتا, تۇقىمى ازعان يت. قوراداعى تاۋىقتىڭ باسىپ جاتقان جۇمىرتقاسىن ۇرلاپ جەيتىندەر دە سولار. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قازاق دالاسىندا دەگدار تازىنىڭ پايدا بولۋىن يسلام دىنىمەن دە بايلانىستىرادى. كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە قازاق دالاسىنا ءدىن تاراتۋشى ميسسيونەرلەرمەن ەرە كەلگەن دەگەن دە پىكىر بار. مەن ايتار ەدىم, مىناۋ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى بوتاي قورعانىنان جىلقىنىڭ سۇيەگى تابىلىپ, ەڭ العاش تاعى جىلقىنى قازاقتىڭ قولعا ۇيرەتكەنى جالپاق جۇرتقا ءمالىم بولىپ وتىر عوي. سول جىلقىمەن بىرگە يت سۇيەكتەرىنىڭ, ياعني ماڭ توبەت پەن قۇماي تازىنىڭ سۇيەكتەرىنىڭ تابىلۋى قازاقى يت تاريحىنىڭ تىم تەرەڭدە جاتقاندىعىن ايعاقتاپ وتىرعان جوق پا. نەگىزىندە, قازاق تازىنى جارعاق قۇلاقتى جانە شاشاق قۇلاقتى تازى دەپ ەكىگە بولگەن. تۇقىمىنا وراي قۇماي تازى, دۇرەگەي تازى, قايىڭقاپتال تازى دەپ تە اتالادى. وسى تازىلاردىڭ ىشىندە العىرى قايىڭقاپتالى ەكەن. جۇيرىكتىگى ءوز الدىنا, تۇلا بويىنداعى قايراتى مەن امال-ايلاسىنىڭ مولدىعى سونداي, قاسقىردى دا الا بەرەدى. جالپى تازىلار ءار جەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە وراي بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. ماسەلەن, ءسىبىر تازىسى, سامارقانت تازىسى, تۇركىستان تازىسى دەپ تە اتالادى. ءيتتىڭ دەنە ءبىتىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ تابيعاتى دا اسەر ەتپەي قويمايدى عوي. سامارقانت تازىلارىنىڭ بويى تىم بيىك ەمەس, ايتكەنمەن, سىمباتى سۇلۋ بولىپ كەلسە, اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ تازىلارى شاشاق قۇلاقتى بولادى. ال, تابيعاتى قاتال ءسىبىر ايماعىنىڭ تازىلارى قاقپان بەل, ۇزىن مويىندى, ءسۇيىر تاباندى, كۇشتى بولادى. جاراتىلىسى سولاي. وسى ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى تازىلاردى تاۋ تازىسى جانە دالا تازىسى دەپ تە بولۋگە بولادى. دالا تازىسىنىڭ كەۋدەسى مەن بوكسەسى بىردەي. مۇنداي تازىلارعا جىلدامدىق ءتان. بىراق سۇيەگى تىم جەڭىل, ءوزى وزگە تۇقىمداستارىنا قاراعاندا نازىكتەۋ. ىلكىدەگى قازاق تازىنىڭ مۇنداي تۇرلەرىن شي تازى دەپ تە اتاعان. ال, تاۋ تازىسى بوكسە جاعى بيىكتەۋ, اياعى ءسىڭىرلى, موينى انتەك جۋان بولىپ قالىپتاسادى. ەگەر جۇرەكتى بولسا قاسقىرعا دا اۋىز سالماق. قازىر تازىلاردىڭ شەجىرەسى دە جازۋلى. گەنەتيكالىق مولەكۋلاسى ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, بەلگىلى ءبىر باتۋاعا كەلگەن.
– سوڭعى كەزدە ەل وتكەنىنە وي كوزىمەن قاراپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا نازار اۋدارۋدا. وسى ورايدا مەملەكەت قامقورلىعىنان بولەك ءوز ىنتا-ىقىلاستارىمەن توبەت پەن تازى تۇقىمىن كوبەيتۋگە ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتقان ازاماتتار بار ما؟
– بۇل, ارينە, وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. الدىمەن, تازا قاندى ءيتتى تاۋىپ الۋدىڭ ءوزى قىرۋار قيىندىق تۋدىرادى. تاپقان كۇننىڭ وزىندە بالاداي الپەشتەپ باعىپ وتىرعان ءيتىڭ تازا تۇقىم با, جوق پا, سوعان كوڭىل اۋدارعان ءلازىم. حالىق ءبىلۋى ءۇشىن ءبىز ءار جىل سايىن ءاربىر وبلىستا يتتەردىڭ كورمەسىن ۇيىمداستىرۋدامىز. سول كورمەلەردە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن ستاندارتتار بويىنشا ىرىكتەلەدى. ونداعى نەگىزگى ماقسات - قازاقى يت تۇقىمىنىڭ تابيعي قالپىن ساقتاۋ جانە قايتا ورالىپ سول نوبايعا كەلۋ. شىن مانىندە قازاقتىڭ ماڭ توبەتى - ءيتتىڭ اسىلى, الەمدەگى وندىققا كىرەدى. وسى ورايدا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارعا ساياتشىلىق ونەردى ناسيحاتتايتىن «قانسونار» جۋرنالىن وقىپ كورۋلەرىنە بولادى. ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى «جىبەك جولى» اۋىلىندا قازاقى توبەت پەن تازىنىڭ كورمەسىن وتكىزدىك. حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى كەرەمەت بولدى. وتكەنىن ساعىنبايتىن ەل بولمايدى عوي. تاعى ءبىر ماسەلە - ناسيحات جۇمىسى. ۇلتجاندى ۇلانداردىڭ ساناسىندا ساۋلەسى قالعان اقسۇيەك ونەردى قاۋزاي جازىپ, جەرىنە جەتكىزىپ ايتا الساق, ءار قازاق اتا-باباسىنان بەرى بوساعاسىنان كەتپەگەن ءوز يتىنە جاناشىر بولا الاتىندىعىنا داۋ جوق. قاراپ وتىرساڭىز, كەز كەلگەن ۇلت ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمەن ماقتانادى ەمەس پە؟ ماسەلەن, ىرگەدەگى تۇركىمەندەر وزدەرىنىڭ جىلقىسىن ايتقاندا, بورىكتەرى قازانداي بولادى. ءبىز نەگە سان عاسىر بويى مال باققان, قوتان كۇزەتكەن, سەيىل-سەرۋەن قۇرعان ءيتىمىزدى ايتىپ ماقتانا المايمىز.
– سوڭعى جىلدارى بايگە تىگىپ, يت توبەلەستىرۋ دەگەن تابيعاتىمىزعا جات داعدى ەتەك الىپ بارا جاتىر. قازاقى ازۋلى توبەتتەردى وسىنداي باسەكەگە قوسۋ, يت باعۋدى كاسىپكە اينالدىرۋ دەرەكتەرى دە كەزدەسەدى.
– بۇل - وتە جاعىمسىز جاي. راس, قازاقتىڭ تاۋداي توبەتى كەز كەلگەن ءيتتى قانجوسا قىلىپ تالارى, قالاي دا جەڭىسكە جەتەرى داۋسىز. بىراق اتام قازاق بۇل ءيتتى توبەلەستىرۋ ءۇشىن ەمەس, مال-جانىن قاسقىردان قورعاۋ ءۇشىن سەرىك ەتكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇقىم ساپاسىن, وجەتتىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ساراپتاما وتكىزگەن ءبىر ءجون. ال اقشا ءۇشىن توبەلەستىرۋ - اقىماقتىق. مۇندايعا ەشقاشان جول بەرمەۋ كەرەك. تابيعاتتىڭ ءوزى ءتارىزدى تۇنىق دۇنيەنى لايلاۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
سۇحباتتى جۇرگىزگەن بايقال ءبايادىل.
