“ەسەپ” پارتياسى
جەكسەنبى, 7 قازان 2012 0:12
كەڭەس وكىمەتى قاتال ءتارتىپ ورناتىپ, ەل قامىن جەگەن الاش ازاماتتارىن جاپپاي قاماۋعا الىپ, اياۋسىز ازاپتاعانى, بۇكىل حالىقتىڭ جانىن تۇرشىكتىرىپ وتىرسا دا ادىلەتسىز قوعامعا قارسىلىق ەش ۋاقىتتا توقتاپ قالعان ەمەس. دوزاق ازابىن باسىنان وتكىزگەندەر مەن ونداي ازاپ شەككەندەردى كوزىمەن كورگەن ەگدە تارتقان ادامدار عانا بولماسا, ەشتەڭەدەن بەتى قايتپايتىن وقىپ جۇرگەن كەيبىر جاستار ازاتتىقتى اڭساپ, ءوز قاتارلارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتۋعا ۇمتىلىپ كەلدى.
مەكتەپتەگى وقۋشىلاردان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى سانالى ستۋدەنتتەر قازاق حالقىنا جاسالعان زورلىق پەن قياناتتاردى كوزدەرىمەن كورىپ, ادىلەتسىز قوعامعا وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن ءار جەردە, ءار ۋاقىتتا ءبىلدىرىپ وتىردى. ولار ءوشىپ بارا جاتقان ءوز حالقىنىڭ تىلىنە, دىنىنە, سالت-ساناسىنا جانى اشىپ, كەلەشەكتە قازاق حالقى ۇلتتىق قالپىن ساقتاي الماي قۇرىپ كەتەدى-اۋ دەپ قايعىرىپ, ازاتتىق السا ەكەن-اۋ دەپ ارماندادى. ەندى وسى ابزال ازاماتتار تۋرالى ءسوز قوزعايىق.
جەكسەنبى, 7 قازان 2012 0:12
كەڭەس وكىمەتى قاتال ءتارتىپ ورناتىپ, ەل قامىن جەگەن الاش ازاماتتارىن جاپپاي قاماۋعا الىپ, اياۋسىز ازاپتاعانى, بۇكىل حالىقتىڭ جانىن تۇرشىكتىرىپ وتىرسا دا ادىلەتسىز قوعامعا قارسىلىق ەش ۋاقىتتا توقتاپ قالعان ەمەس. دوزاق ازابىن باسىنان وتكىزگەندەر مەن ونداي ازاپ شەككەندەردى كوزىمەن كورگەن ەگدە تارتقان ادامدار عانا بولماسا, ەشتەڭەدەن بەتى قايتپايتىن وقىپ جۇرگەن كەيبىر جاستار ازاتتىقتى اڭساپ, ءوز قاتارلارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتۋعا ۇمتىلىپ كەلدى.
مەكتەپتەگى وقۋشىلاردان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى سانالى ستۋدەنتتەر قازاق حالقىنا جاسالعان زورلىق پەن قياناتتاردى كوزدەرىمەن كورىپ, ادىلەتسىز قوعامعا وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن ءار جەردە, ءار ۋاقىتتا ءبىلدىرىپ وتىردى. ولار ءوشىپ بارا جاتقان ءوز حالقىنىڭ تىلىنە, دىنىنە, سالت-ساناسىنا جانى اشىپ, كەلەشەكتە قازاق حالقى ۇلتتىق قالپىن ساقتاي الماي قۇرىپ كەتەدى-اۋ دەپ قايعىرىپ, ازاتتىق السا ەكەن-اۋ دەپ ارماندادى. ەندى وسى ابزال ازاماتتار تۋرالى ءسوز قوزعايىق.
قارشادايىنان حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, تۋعان ەلى مەن جەرىن جانىنداي ءسۇيىپ وتكەن بۇركىت ىسقاقوۆ سىندى ازامات ومىرگە وتە سيرەك كەلەدى. ول جاس كەزىنىڭ وزىندە-اق كەڭەس وكىمەتىنىڭ, كوممۋنيستىك قوعامنىڭ ادىلەتسىزدىگىن, حالىققا ىستەپ وتىرعان قياناتىن زەردەلىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەرتە اڭعارىپ, وعان جان-تانىمەن نارازى بولدى. ساياسي كوزقاراسى ەرتە قالىپتاسىپ, ەرتە جەتىلدى. ونىڭ اڭگىمەسىن ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى كوپ ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءوزى تاڭدانا دا, سۇيسىنە دە تىڭدايتىن.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىندە-اق “اقىن بۇركىت” اتانىپ, وتە بەدەلدى بولدى. ول “جاس ادەبيەتشى” دەگەن ۇيىرمەنى باسقاراتىن. ساباق اياقتالعاننان كەيىن ۇيىرمە مۇشەلەرى جينالىپ الىپ كىتاپ وقيمىز, كىتاپ وقىپ بولعاننان كەيىن ءوز پىكىرىمىزدى ايتامىز. كىتاپتى بىزدەرگە تاۋىپ اكەلەتىن دە, ونى بىزدەرگە مانەرلەپ وقىپ بەرەتىن دە, كوبىنەسە, بۇركىتتىڭ ءوزى بولاتىن.
ءبىر كۇنى ول ساكەننىڭ “قىزىل ات” پوەماسىن الىپ كەلدى. ءبارىمىز دە وعان تاڭدانا دا, ۇركە دە قارادىق. ويتكەنى, ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس سەكىلدى ارىستار “حالىق جاۋلارى” بولعاندىقتان, ولاردىڭ جازعان شىعارمالارىن وقۋ تۇگىل اتتارىن اتاۋعا دا قورقاتىن ەدىك.
بۇركىت بىزدەرگە ساكەندى ەرەكشە سۇيەتىندىگىن, ءتىپتى ولاردىڭ حالىق جاۋى ەمەستىگىن ايتا كەلىپ, پوەمانى مانەرلەپ وقىپ بەردى. شىعارمانى تالقىلاي كەلىپ, اڭگىمەنى ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋ جانە ونىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ 1932-1933 جىلدارداعى جاپپاي اشتان قىرىلۋى تۋرالى وربىتتىك. اشتىق الاپاتىن ءبارىمىز دە باسىمىزدان وتكەرگەن ەكەنبىز.
ءبىز وقىپ جۇرگەن “كازگورودوك” سەلوسى سول كەزدە نۇرا اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان. اشارشىلىق كەزىندە مۇنداعى ادامدار سۋىق ۇرعان شىبىنداي قىرىلىپ ەدى. اسىرەسە جاڭاارقا اۋدانىنان شۇبىرىپ كەلگەن اش-ارىقتاردىڭ بىردە-ءبىرى ءتىرى قالمادى. ابدەن تيتىقتاعان اش ادامدار كۇرەسىندەردە, ۇيلەردىڭ ىعىندا, ءوز ۇيلەرىندە شەيىت بولدى. ولاردى اق جاۋىپ ارۋلاپ قويۋعا ەشكىمنىڭ دە شاماسى كەلمەدى. تىرىلەردىڭ وزدەرى قالجاۋ. قىستا جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقانداردى اۋىلدىڭ سىرتىنداعى كەز كەلگەن شۇڭقىرلارعا اپارىپ تاستاي بەرسە, جاز شىعا يىستەنە باستاعان مۇردەلەردى كومۋ قيىنعا سوقتى.
قازاقتى ءبىرجولاتا قۇرتىپ كەتە جازداعان بۇل سۇمدىق تۋرالى ول كەزدە ەشكىم جاق اشىپ ايتا المايتىن. ال بىزدەر بۇركىتتىڭ كوپ نارسەنى اڭداي بىلەتىندىگىنىڭ ارقاسىندا سول كەزدەگى قازاقتىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلتتىڭ قايدان پايدا بولعانىن ءبىرشاما ءتۇسىنىپ قالدىق. بۇكىل قازاق بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر سوققى ءبىزدىڭ جاس جۇرەگىمىزدى جارالاپ, جانىمىزعا ءومىر بويى وشپەستەي داق سالدى. سونداي اياۋسىز قىرعىنعا دۋشار بولماعاندا قازاقستانداعى قازىرگى قازاقتاردىڭ سانى ەڭ از دەگەندە 15-20 ميلليونعا جەتىپ, رەسپۋبليكاداعى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى بولىپ, ءوز ۇلتتىق قالپىمىزدى تولىق ساقتاپ وتىراتىن ەدىك. ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىن بۇگىنگىدەي شالا قازاقتار دا بولماس ەدى.
1940-1941 وقۋ جىلىندا ءبىر توپ وقۋشىلار قاراعاندىداعى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا كەلىپ, وقۋعا تۇستىك. ءبارىمىز اۋىلداعى ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەسىمىز. ءبىر-بىرىمىزدەن بولىنبەي قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىندە وقيمىز. ءبارىمىز دە ءبىر بولمەدە جاتامىز. بولىپ جاتقان حالىقارالىق ساياسي وقيعالار جايىندا اڭگىمەلەسەمىز. بۇركىت بىزدەرگە ۇنەمى ءبىر سونى جاڭالىق ايتىپ, نە گازەت, جورنال, كىتاپتار اكەلىپ, وقىپ بەرەدى. ونىڭ كەز كەلگەن اڭگىمەسى ءبىزدى وزىنە باۋراپ الاتىن. اسىرەسە, الاش پارتياسى, الاش اقىندارى تۋرالى ايتقاندارى جۇرەگىمىزدى تەربەتىپ جىبەرەتىن ەدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ولەڭدەرى جانىمىزعا جىلى ءتيىپ, كوڭىلىمىزگە قونا كەتەتىن. ەلىمىز ەركىندىك الىپ, مەملەكەتىمىزدى “الاش” سياقتى پارتيا باسقارىپ وتىرسا, حالقىمىز مۇنداي كۇيزەلىسكە ۇشىراماس ەدى-اۋ دەپ ارماندادىق. ولاردىڭ ولەڭدەرىن تەز جاتتاپ الىپ, باسقا قۇربى-قۇرداستارىمىزعا ايتىپ جۇرەتىن بولدىق. اسىرەسە:
قازاعىم, ەلىم,
قايقايىپ بەلىڭ,
سىنۋعا تۇر تايانىپ.
تالاۋدا مالىڭ,
قاماۋدا جانىڭ,
اش كوزىڭدى ويانىپ!
قانعان جوق پا ءالى ۇيقىڭ,
ۇيىقتايتىن بار نە سيقىڭ؟!, –
دەگەن ولەڭدى قۇشتارلانا جاتتاپ الدىق.
1941 جىلعى اقپان ايىنىڭ باس كەزى. ادەتتەگىدەي, بۇركىتتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرمىز. بۇگىن ول ەرەكشە شابىتتانا سويلەپ تۇر. جان-جاقتى دامىعان اقش, انگليا, فرانتسيا سياقتى كاپيتاليستىك ەلدەردە بىرنەشە پارتيالاردىڭ قاتار ءومىر سۇرەتىندىگىن, مەملەكەت باسقارۋعا سايلاۋدا جەڭىپ شىققان پارتيانىڭ باسشىلارى تاعايىندالاتىنىن ايتىپ بەردى دە: “ال ءبىز حالىق قامىن ويلايتىن, حالىق ءۇشىن عانا قىزمەت ەتەتىن جاڭا پارتيا قۇرۋىمىز كەرەك”, – دەدى. بۇل پىكىرى بىزدەردى قىزىقتىرا ءتۇستى. مۇنداي اڭگىمە ومىرىمىزگە زور قاۋىپ توندىرەتىنى ويىمىزعا كىرىپ تە شىققان جوق. “جاڭا پارتيامىز تەك ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ال ويلاڭدارشى, سوندا ونى قالاي دەپ اتايمىز؟” – دەدى بۇركىت بارىمىزگە قاراپ. ەندى ءبارىمىز جاڭا پارتيانىڭ اتىن قويۋعا تالاسا باستادىق. ارقايسىمىز وزىمىزگە ۇناعان ءارتۇرلى اتتاردى اتاپ جاتىرمىز. ءتىپتى ءوز ويىمىزدى بۇرىنىراق وتكىزىپ جىبەرۋگە تىرىسامىز. تالقىلاي كەلە ولاردىڭ بىردە-ءبىرى ۇنامادى. اقىرى بۇركىت ءوزى بۇرىننان كوپ ويلانىپ وسى دۇرىس بولادى-اۋ دەپ ەسەپتەپ جۇرگەن جاڭا پارتيانىڭ اتىن بىزدەرگە سەنىمدى تۇردە جاريا ەتتى. “جولداستار, – دەدى ول, – ءبىزدىڭ پارتيامىز “ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى”, قىسقارتىپ ايتقاندا “ەسەپ” دەپ اتالادى. وسى وتىرعان ءبارىمىز بۇگىننەن باستاپ وسى جاڭا پارتيانىڭ مۇشەسىمىز. ەلدىڭ قامىن ويلايتىن, ەلى ءۇشىن ادال قىزمەت ەتەتىن پارتيا بولسا, حالىق ەش ۋاقىتتا كۇيزەلىسكە ۇشىراماس ەدى”, – دەدى ول شابىتتانا سويلەپ.
ءسويتىپ, ءوزىمىز ءبىر جاڭا ساياسي پارتيا قۇرىپ الدىق دەپ قۋانىستىق. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ باعدارلاماسىن دا, جارعىسىن دا تەزدەتىپ قابىلداۋعا ۇمتىلدىق. ستۋدەنت, وقۋشىلار اراسىندا ۇگىت جۇرگىزىپ, پىكىرلەستەرىمىزدىڭ سانىن كوبەيتپەك بولدىق. “ەسەپ” پارتياسىنىڭ قازىرگى مۇشەلەرى دەپ مىنالاردى ۇيعاردىق: ءبۇركىت ىسقاقوۆ (كوسەمى), ماحمەت تەمىروۆ (ورىنباسارى), ەلەش بيماعانبەتوۆ, داكەن شالابەكوۆ, امانجول ءدۇيسەنباەۆ, ءاشىم سۇلەيمەنوۆ, جانايدار اۋباكىروۆ. بۇلار ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر. بۇلاردان باسقا اۋىلدا تۇراتىن پىكىرلەس دوستارىمىز دا پارتيا مۇشەلەرى دەپ ەسەپتەلدى. ولار: راقىش بۇيرابەكوۆ, كامالي راحمەتوۆ, قاجىكەن تىنتاەۆ, اققوشقار مۇقانوۆ, بايدالى بوقاەۆ, اقاش مۇقانوۆ, بالاپان ساكىباەۆ, ورىنباي ساۋقانوۆ, سايدالي كەنجەباەۆ (كەيىننەن ماقۋوۆ) داۋلەتبەك اكىمبەكوۆ, قىزداربەك اكىمبەكوۆ ەدى. قۇپيا تۇردە بولسا دا ءبىزدىڭ تىلەكتەستەرىمىز بىرتىندەپ وسە بەردى. بۇركىت بىرگە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە عانا ەمەس, سول كەزدەگى بۇكىل قاراعاندى قالاسىنىڭ جامبىل اتىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنە بارىپ, ءوز پىكىرىن وقۋشىلارعا دا ايتىپ, ولاردىڭ ۇلتىق نامىسىن وياتۋعا بار كۇشىن سالىپ ءجۇردى. ءسويتىپ پىكىرلەستەر شوعىرى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ىشىنەن دە شىعا باستادى. بىزدەرمەن پىكىرلەس دەپ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى نۇركەنوۆ, سەيىتوۆ قايلەش, امانباەۆ مۇقاش, اۋباكىروۆ حايريددەندى اتايتىن. ينستيتۋتتا بۇركىتپەن جاقسى دوس, پىكىرلەس بولعانداردىڭ ءبىرى جاپپار ومىربەكوۆ بولاتىن.
بۇركىتتىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ, تىڭداعان قۇرداستارىنىڭ ءبارى دەرلىك ونىڭ پىكىرىن قولداپ شىعا كەلەتىن. ءتىپتى “ەسەپ” تۋرالى سىرتتاي ەستىگەن جاستار وعان تىكەلەي سۇيىسپەنشىلىك ءبىلدىرىپ وتىردى. بىرتىندەپ ءبىزدى قولداۋشىلار سانى وسە بەردى. ولاردىڭ ىشىنەن بۇركىتتىڭ ەرەكشە اتايتىندارى وڭايبەك قۇدىش ۇلى, ورىنباي ايتماعانبەتوۆ ەدى. وڭايبەكپەن وتە سىرلاس دوس بولدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ونىمەن جاقسى سىيلاسىپ ءوتتى.
بۇركىت تۋرالى اقىن جاپپار ءومىربەكوۆ كەيىن “قايسار, تىنىمسىز عالىم” دەگەن (ب.ىسقاقوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان) ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازعان ەدى: “ول جاسىنان وزىنشە ويلاپ, كوزقاراسىن اشىق ايتىپ جۇرەتىن. سوعىس ۋاقىتىندا ستالين تۋرالى ءبىر اۋىز ولەڭ شىعارعانى ەسىمدە:
جاستاردى ايداپ ۇرىسقا,
قارتتاردى ايداپ جۇمىسقا,
قان قاقساتتى حالىقتى,
وسىنىسى دۇرىس پا؟!
ول كەزدە مۇنداي ولەڭ ءۇشىن جازالاۋ ورىندارىنا تۇسسە, سوتتاپ جىبەرەتىن (“ورتالىق قازاقستان”, 10 جەلتوقسان, 1994 جىل, قاراعاندى)”
1944 جىلى قاراعاندىدا ءبىر توپ جاستاردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ساياسي پىكىرلەرى ءۇشىن قاماۋعا الدى. ولارعا “ەسەپ” دەگەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇلتشىل ۇيىم قۇردى دەگەن ايىپ تاعىلدى. بۇلار: زەينوللا ءابدىلدين, بەيسەمباي جاقسىلىقوۆ, اسىعات رۇستەموۆ جانە جاپپار ومىربەكوۆ بولاتىن. ولاردى قاتتى قىسىمعا الىپ: “قوعامعا قارسى مۇنداي جات پىكىردى سەندەرگە كىم ۇيرەتتى؟” – دەگەندە ءبارى دە ءبىر اۋىزدان بۇركىتتىڭ اتىن اتاعان. ولاردىڭ مۇنىسى وعان جاپقان جالا ەمەس, شىندىقتى جاسىرماي ايتقانى ەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە كەيبىر قالالاردا قوعامعا قارسى دەگەن كۇدىكپەن بىرقاتار ستۋدەنتتەر قاماۋعا الىنىپ, جازالاندى. وسى كەزەڭدە قاراعاندىدا ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كامەل ءجۇنىسوۆ, كارىم ساۋعاباەۆ, ماقسىم وماربەكوۆ سياقتى ستۋدەنتتەردى ۇستاپ, بۇلارعا دا “ەسەپ” دەگەن ۇلتشىل ۇيىم قۇردىڭدار دەپ, وقۋدان شىعارىپ جىبەردى.
1950 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا “پراۆدا” گازەتىندە شويىنباەۆ, ايداروۆا جانە ياكۋنيننىڭ “قازاقستان تاريحى ماسەلەلەرىن ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندايىق” دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. مۇندا ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ء“حىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان” دەگەن كىتابى قاتتى سىنالدى. وندا كەنەسارى قوزعالىسى فەودالدىق-مونارحيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ كورىنىسى دەلىندى. ونىڭ ەشقانداي بۇقارالىق سيپاتى بولعان جوق دەگەن تۇجىرىم ايتىلدى. بەكماحانوۆتى ەسكىلىك, قازاقتىڭ حاندىق ءداۋىرىن اڭساعان ۇلتشىل دەپ ايىپتادى.
بۇركىت ەكەۋمىز كەنەسارى حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, قازاقتى وتارشىلدىق بۇعاۋىنان قۇتقارۋعا ۇمتىلعان قاھارمان دەپ دالەلدەپ, “پراۆدانىڭ” وزىنە جىبەرۋ ءۇشىن جانە الماتىداعى بەدەلدى گازەتتەردە جاريالاتۋ ءۇشىن ماقالا دايىندادىق. ول كەزدە بۇركىت “لەنينشىل جاس” گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ ىستەيتىن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا دايىندالىپ ءجۇرگەن كەزى. مەن شەت تىلدەر ينستيتۋتىندا وقيمىن. سوندىقتان ءبۇركىت بۇل ماقالانى جاريالاتۋ ءۇشىن بەدەلدى تاريحشىلاردى تارتپاق بولدى. وسى پىكىرىمىزدى جۇرت ءبىلە بەرسىن دەپ اشىق ايتىپ ءجۇردىك.
1951 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا بۇركىت ەكەۋمىزدى تۇتقىنداپ, قاتتى قىسىمعا الدى. “سەندەر وقۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن الاش اقىندارىنىڭ كىتاپتارىن وقىپ, ولەڭدەرىن جاتتاپ الىپ, باسقالارعا ايتىپ جۇرىپسىڭدەر. ول كىتاپتاردى قايدان الدىڭدار؟” – دەگەن سۇراققا اۋىر سوققىدان ابدەن ەسەڭگىرەگەننەن كەيىن شىندىعىن ايتىپ, جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. 1940-1942 جىلدارى ينستيتۋتتا قازاق ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن نارەشەۆ ايتبايدىڭ ۇيىندەگى كىتاپحاناسىنان ونىڭ ءىنىسى رامازان نارەشەۆ ارقىلى الىپ وقيتىنىمىزدى ايتتىق. ونىڭ كىتاپحاناسى ول كەز ءۇشىن وتە باي جانە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار دا تابىلاتىن. اقىرى 1951 جىلدىڭ 14-15 ماۋسىمىندا رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى رسفسر قىلمىستى ىستەر كودەكسى 58-بابىنىڭ 19-11-تارماقتارى بويىنشا بۇركىت ىسقاقوۆ, ماحمەت تەمىروۆ, ايتباي نارەشەۆتى 25 جىلعا كەسىپ, قوسىمشا 5 جىل ازاماتتىق قۇقىقتان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى. رامازان نارەشەۆتى, مۇستاحىم ازانباەۆتى, جەكەن قاليەۆتى 10 جىلعا, ادىربەك امانقۇلوۆتى 8 جىلعا سوتتادى. ءسويتىپ, بىزدەردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇلتشىل ۇيىم قۇرعان, ۇيىمنىڭ ماقساتى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستاندا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنان ءبولىپ, تۇركيانىڭ قولداۋىمەن بۋرجۋازيالىق ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ بولعان, كەڭەس قوعامىنا قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەن, تىيىم سالىنعان ادەبي كىتاپتاردى كوپشىلىككە تاراتىپ وتىرعان دەپ ايىپتادى. بۇل ايىپتاۋ بىزدەر ءۇشىن جابىلعان جالا ەمەس, ناعىز شىندىق. قولىمىزدان ەشتەڭە كەلمەسە دە سولاي بولسا-اۋ دەپ ارمانداعانىمىز راس ەدى.
1956 جىلى اقپان ايىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ حح سەزى جەكە باسقا تابىنۋشىلىق جانە ونىڭ زارداپتارى تۋرالى ماسەلە قارادى. ستالين مەن ونىڭ سىبايلاستارىنىڭ قىلمىستى ىستەرىن اشكەرەلەدى. ولاردىڭ تالاي جازىقسىز ادامداردى قىرىپ-جويعاندىعىن, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقاندىعىن ايىپتادى. بۇل جونىندە ن.س.حرۋششەۆ باتىلدىق كورسەتىپ, دۇرىس باعىت ۇستادى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق جازىقسىز جاپا شەككەندەردى ءار جەردە ەرەكشە كوميسسيا قۇرىپ, بوساتا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ ماۋسىم ايىندا مەن دە لاگەردەن بوسانىپ شىقتىم.
بۇركىت ەكەۋمىز اۋىر جۇمىس اتقاراتىن ءارتۇرلى لاگەرلەردە, ءتۇرمەلەردە التى جىلداي ازاپ شەگىپ, 1956 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتىدا كەزدەستىك. ەلگە ورالعاننان كەيىن بايقاعانىمىز – كەڭەس وكىمەتى قازاقتاردىڭ جەكە ۇلت ەسەبىندە ءومىر ءسۇرۋىن تەجەۋگە كىرىسكەن ەكەن. اتامەكەنىمىزگە بۇرىنعى قاپتاتىپ كوشىرىپ اكەلگەن ادامدارى ازداي-اق, ەندى تىڭ جەرلەردى يگەرەمىز دەگەن جەلەۋمەن جاڭا كەڭەستىك وتارشىلاردى ورنالاستىرىپ جاتتى. قازاق مەكتەپتەرى جابىلا باستاعان. بۇرىن دا انا ءتىلىن شالا بىلەتىن قازاق جاستارى ءوزىنىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن تازا ۇمىتىپ, ءتىپتى ءوز ۇلتىن مەنسىنبەي, ماڭگۇرتتەنىپ كەتكەن. ءسويتىپ, قازاق حالقى شەتتەن كەلگەن قالىڭ توبىردىڭ ىشىندە قۇمعا توككەن سۋداي بوپ قۇرىپ كەتۋگە اينالعان. ء“ىش قازانداي قاينايدى, كۇرەسۋگە دارمەن جوق”. وزىممەن ءوزىم كۇبىرلەپ سويلەگەندە كوكەيىمە مىنانداي ولەڭ جولدارى ورالدى.
ساعىنىپ كەلسەم
ەلگە قوينىمدى اشىپ,
كەتىپتى تۋعان جەردىڭ
سۇرقى قاشىپ.
شاڭ باسسا جەر مەن
كوكتى بۇرقىراعان,
ەلىمدى كەلىمسەكتەر
كەتكەن باسىپ.
قازاق حالقىنىڭ ءتىلى دە, ءدىنى دە, سالت-ساناسى دا جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە ۇشىراعانىن سەزگەن ءماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن سانالى ستۋدەنتتەر جۇرت قامىن ويلاپ, ەل ەڭسەسىن كوتەرۋگە تىرىسقان. مۇرات اۋەزوۆ (جەتەكشىسى), ماقاش ءتاتىموۆ, ەرسايىن تاپەنوۆ باستاعان “جاس تۇلپار” اتتى مادەني-ساياسي ۇيىم قۇرىپ, ەل ارالاپ, حالىققا كونتسەرت كورسەتىپ, لەكتسيا وقىعان. ولاردى بولعان جەرلەرىندە حالىق تا زور قوشەمەتپەن قارسى الىپ, ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك ءبىلدىرىپ وتىرعان. تىڭ يگەرۋ ناۋقانى باسىپ-جانشىپ تاستاعان ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ۇلتتىق سالت-ساناسىن ساقتاپ قالۋعا ۇندەگەن. از ۋاقىتتا-اق “جاس تۇلپاردىڭ” ءدۇبىرى بۇكىل رەسپۋبليكاعا جايىلىپ, ءار وبلىس ورتالىعىنداعى جاستار وسى سياقتى ۇيىمدار قۇرا باستاعان. رەسپۋبليكا كولەمىنە كەڭ تاراپ, جاپپاي جايىلا باستاعان, قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسىن وياتاتىن جاستار ۇيىمدارىنان قاۋىپتەنگەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى بۇعان ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ, “جاس تۇلپار” ۇيىمىن تاراتقان. بارلىق جەرلەردە الداعى ۋاقىتتا مۇنداي جاستار ۇيىمىن قۇرۋعا تىيىم سالعان.
بىراق توتاليتارلىق جۇيە قانشا قاتالدىقپەن وزىنە قارسى دەگەندەردى قاتال جازالاپ وتىرسا دا جاستاردىڭ ادىلەتسىز قوعامعا نارازىلىعى ەشۋاقىتتا توقتاپ قالعان ەمەس. 1969 جىلى پاۆلودار قالاسىنداعى №3 مەكتەپتىڭ جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى ارمان قاليەۆتىڭ باستاۋىمەن “جاس ۇلان” دەپ اتالاتىن جاسىرىن ساياسي ۇيىم قۇرىپ, جاستاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتىپ, ازاتتىق الۋدى ارمانداعان. بۇل ۋىزداي جاستارعا دا قاتال شارا قولدانعان.
1972 جىلدان باستاپ حاسەن قوجا احمەت قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋ ماقساتىندا “جاس قازاق” اتتى ۇيىم قۇرماق بوپ قوعامعا قارسى ۇگىت جۇرگىزگەن. بۇل ءۇشىن ول ەكى رەت سوتتالعان.
1979 جىلى قىركۇيەك ايىندا تسەلينوگراد قالاسىندا (قازىرگى استانا) بۇكىل جاستار جينالىپ ەرەيمەنتاۋدا ۇيىمداستىرىلماقشى بولعان نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىنا قارسى شەرۋگە شىققان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە نەمىس اۆتونومياسى قۇرىلماي قالعان.
1986 جىلعى جەلتوقسانداعى قازاق جاستارىنىڭ اشىقتان-اشىق ادىلەتسىزدىككە قارسى شىعۋى – ازاتتىق, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى.
قورىتا ايتقاندا, قازىرگى تاۋەلسىزدىك پاتشا وتارشىلارىنا جان پيدا دەپ قارسى شىققان جاۋجۇرەك باتىرلارىمىزدىڭ توگىلگەن قانىنىڭ, الاشوردا ازاماتتارىنىڭ جان اياماي ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسۋىنىڭ, بۇلاردىڭ جولىن قۋىپ, قاتال جازادان دا سەسكەنبەي, ۇلتتىق نامىستى قارۋ قىلىپ ادىلەتسىز قوعامعا قارسى شىققان “ەسەپ”, “جاس تۇلپار”, “جاس ۇلان”, “جاس قازاق” ۇيىمدارى كۇرەسىنىڭ, اقىرى, 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى جاستاردىڭ ەرەكشە ەرلىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە ورناپ وتىر.
بۇل تاۋەلسىزدىك بىزدەرگە تەكتەن-تەككە كەلە قالعان جوق. مۇندا سانسىز ازاماتتاردىڭ توگىلگەن قانى مەن كورگەن ازابى جاتىر. ومىردە ازاپتى دا, قىرعىندى دا باسىنان كوپ كەشكەن قازاق حالقى ءۇشىن بۇل تاۋەلسىزدىكتەن قىمبات ەشنارسە جوق. ەندەشە, ءبىز مۇنى ارداقتاي دا, جان سالا قورعاي دا ءبىلۋىمىز كەرەك.
ماحمەت تەمىر ۇلى,
زەينەتكەر.
قاراعاندى وبلىسى.
29 مامىر 2002 جىل.
