ۆالس كورولى
جەكسەنبى, 1 شىلدە 2012 0:24
قازاق ءان ونەرىندە شوقتاي جارقىراپ, جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەن سازگەر بەكەن جاماقاەۆ ءتىرى بولسا, بيىل 70 جاسقا تولاتىن ەدى. وكىنىشكە وراي ول داتا اتالىپ وتىلەتىن ەمەس. بۇگىنگى ۇرپاق دۇنيەدەن وسىنداي ءبىر سىرلى سازگەر وتكەنىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن كەزىندە بەكەنمەن دامدەس-تۇزداس بولعان بالتابەك ەرسالىم ۇلىنان سىر تارتقان ەدىك. بالتەكەڭ دە سەمەي وڭىرىنە تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى, اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەر.
جەكسەنبى, 1 شىلدە 2012 0:24
قازاق ءان ونەرىندە شوقتاي جارقىراپ, جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەن سازگەر بەكەن جاماقاەۆ ءتىرى بولسا, بيىل 70 جاسقا تولاتىن ەدى. وكىنىشكە وراي ول داتا اتالىپ وتىلەتىن ەمەس. بۇگىنگى ۇرپاق دۇنيەدەن وسىنداي ءبىر سىرلى سازگەر وتكەنىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن كەزىندە بەكەنمەن دامدەس-تۇزداس بولعان بالتابەك ەرسالىم ۇلىنان سىر تارتقان ەدىك. بالتەكەڭ دە سەمەي وڭىرىنە تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى, اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەر.
سونىمەن سىر ساندىقتى اشىپ قارايىق…
– ونىڭ شىن اتى بەكەنعالي عوي, ءانىن سۇيگەن حالقى تۋعان-تۋىستارىنىڭ ەركەلەتىپ قويعان اتىمەن بەكەن اتاپ كەتتى. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا دا كومپوزيتور بەكەن جاماقاەۆ بولىپ تانىلدى, – دەپ بالتەكەڭ اڭگىمەسىن ارىدەن باستاعان. – بەكەن اعامەن 1954 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە تانىسقان ەدىم. وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعى مويىنعا تۇسكەن سوڭ مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ وبلىستىق “پريرتىشسكايا پراۆدا” گازەتىنە تۇنگى كۋرەر بولىپ ورنالاستىم. اتىن ەستىگەنمەن ءوزىن كورمەگەن, كورۋگە اركىم دە قۇمار بەكەن جاماقاەۆ وبلليتودا تسەنزور بولىپ ىستەيدى ەكەن. ەرتەڭگى شىعىپ جاتقان گازەت سانىندا مەملەكەتتىك قۇپيانى اشىپ قوياتىن دەرەكتەر كەتىپ قالماس ءۇشىن تسەنزوردىڭ وقۋىنا بەتتەردى اپارامىن.
ماڭدايى كەرەقارىس, تولقىندى قارا شاشتى جىگىت اعاسى مەنى ءوزىنىڭ سىپايى مىنەزى, جايدارى ءجۇزىمەن بىردەن باۋراپ الدى. ونىڭ,ء“ا, بالاقاي, تورلەت” دەگەن بيازى ءۇنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا. مەن تۇراتىن “كازكرايدىڭ” قاريالارىن تۇگەل بىلەتىنىنە تاڭدانىپ قالعانىم بار.
بالالىق شاقتىڭ اسەرىنە بەرىلىپ كەتكەن بالتەكەڭنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, بەكەن اعاسىنىڭ سەمەيدىڭ ناقتى قاي جەرىنىڭ تۇلەگى ەكەنىن, وسكەن, ءبىلىم العان ورتاسىن سۇرادىق.
– بەكەنعالي جۇمابەك ۇلى 1931 جىلى اباي اۋدانىنىڭ سارجال ەلدى مەكەنىنەن ەلۋ شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى جانان دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن, – دەدى اعامىز. – بالالىق شاعى سەمەي قالاسىندا ءوتتى. وسىنداعى №16 مەكتەپتىڭ جەتىنشى كلاسىن بىتىرگەن. مۇنان سوڭ قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە وقىعان. ونى تامامداعان سوڭ وبلىستىق اباي اتىنداعى دراما تەاترىنا قىزمەتكە كەلگەن.
سوناۋ العاشقى بالالىق شاقتاعى تانىستىقتان كەيىن بالتابەك, وكشەباسار ءىنىسى رەتىندە, بەكەنمەن مۇڭداس, سىرلاس بولا ءجۇرىپ, ونىڭ كوڭىل كۇيى مەن ىشكى جانسارايىنىڭ ءسۇيىنىش-كۇيىنىشىنىڭ كۋاگەرى بولعان, كوپ ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىن سازگەردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن.
…بۇل جولى اۋرۋحانا توسەگىندە ۇزاق جاتتى. ءبىر ءسات مىناۋ قىزىعى تاۋسىلماعان, ەركىن ساۋىق-سايران سالا الماعان جارىق دۇنيەدەن اۋلاقتاپ بارا جاتقانداي سەزىنەتىن. دىمكاستىگىنەن مەملەكەتتىك ەمتيحانعا دا جەتە الاتىن ءتۇرى جوق. ەركە ەرتىستىڭ جاعاسىندا ساۋىقشىل دوستارىمەن سايران سالعان ستۋدەنتتىك كۇندەر دە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ بارا جاتقانداي ما, قالاي. ايتەۋىر كوڭىلگە نالا, كوزگە مۇڭ ۇيالاتقان ءبىر بەيمازا كۇندەر ەدى بۇل. اۋرۋحانادا سارىلىپ سارتاپ بولىپ جاتقان ادامنىڭ ارتىنان كوڭىلىن سۇراپ ساپىرىلىسىپ كەلىپ جاتقاندار دا بار.
سولاردىڭ ىشىنەن ماينۇردى كورگەندە ءبىر سەرگىپ, سەرپىلىپ قالاتىن. مىناۋ جالعاندا ونىڭ ىشكى جان سەزىمىن, كوكىرەگىندە تۇنعان مۇڭ-شەرىن سول عانا تۇسىنەتىندەي. جازداي جادىراپ پالاتاعا ماينۇر كىرىپ كەلگەندە كوكىرەگىن ءبىر اسەم اۋەن كەرنەي جونەلەتىن. بىراق اق كوگەرشىندەي اۋەدە قالقىپ جۇرگەن ءاننىڭ جالىنا جارماسا الماي الەككە تۇسەتىن. وسى ءبىر سۇيكىمدى قىزعا بايلانىستى ويناقى اۋەننىڭ تۇلا بويىن كەرنەپ, جۇرەك قىلىن شەرتە باستاعانىن بار بولمىسىمەن سەزىنگەن. “شىركىن-اي, وسى اۋەندى اسەم انگە اينالدىرىپ, ونى ماينۇرعا سىيلاسام-اۋ!” – دەگەن وي كۇندىز-ءتۇنى مازا بەرمەدى.
بەكەننىڭ ءمولدىر سەزىمىن وياتقان ماينۇر قىزعا ارنالعان سىيقىرلى اۋەن ءان بولىپ نوتاعا دا ءتۇستى. بىراق جاڭا ءان كوپكە دەيىن نوتا كۇيىندە جاتىپ قالدى. انگە لايىقتى ولەڭ جوق بولاتىن. سۇيگەن قىزى ماينۇرعا ەرتىستىڭ ەركە سامالىنداي كوڭىل كۇيىن كوككە شالقىتاتىن اۋەندى سىرنايمەن سىزىلتا ورىنداپ بەرىپ ءجۇردى. ءبىر عاجايىپ ءان تۋدى دەپ جار سالعان دا جوق. ءان ءماتىنىن ىزدەۋمەن بولدى. تالاي اقىننىڭ ولەڭ جيناقتارىن اقتارعانىمەن وسى انگە سۇرانىپ تۇرعانىن تابا المادى.
وسىنداي الاكوڭىل كۇندەردىڭ بىرىندە سەمەيگە قۇداي ايداعانداي اقىن نۇتفوللا شاكەنوۆتىڭ كەلە قالعانى بار ەمەس پە. اۋەندى تىڭداعان اقىن بىردەن ءسوزىن ءوزىم جازامىن دەگەن. ءبىراز سازگەرلەرمەن شىعارماشىلىق ىنتىماقتاستىقتا بولىپ, تاجىريبە جيناقتاپ قالعان نۇتفوللا ءدۇيىم جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرەتىن ۆالس ىرعاعىنداعى ءبىر اسەم ءاننىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن قاپىسىز سەزگەن. سەزگەن دە, الماتىعا ورالعان بويدا ءسوزىن جازۋعا بار ىنتا-ىقىلاسىمەن شابىتتانا كىرىسىپ كەتكەن.
1955 جىلدىڭ 28 قازانىندا قازاق راديوسىنان جەزتاڭداي ءانشىمىز روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداۋىندا بۇرىن بەلگىسىز ءبىر ءاننىڭ تۇساۋى كەسىلگەن ەدى. جاڭا ءاننىڭ ەفيرگە شىعۋى سول ەكەن, كەڭ بايتاق قازاق دالاسىن شارلاي جونەلدى. انمەن بىرگە سازگەر بەكەن جاماقاەۆتىڭ داڭقى دا كوككە ورلەدى. قاسيەتتى سەمەي توپىراعىندا تاعى ءبىر تالانتتىڭ تۋ كوتەرگەنىن پاش ەتكەن ءاننىڭ اتى “ماحاببات ءۆالسى” ەدى. بەكەننىڭ باعىن اشقان, نۇتفوللانىڭ اقىندىق قارىمىن تانىتقان, روزاداي ساڭلاق ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىن بايىتقان ءان دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن بولاتىن. ايگىلى ءانشىنىڭ ورىنداۋىنداعى “ماحاببات ءۆالسى” قازاق جەرىن بىلاي قويىپ, بارا-بارا بيرما, ءۇندى, قىتاي, مونعوليا, ۆەنگريا اسپانىندا قالىقتادى. ال, ءوز جەرىمىزدە “ماحاببات ءۆالسىنسىز” توي-دۋمان, ساحنالىق ويىن-ساۋىق وتپەيتىن بولدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ جاستارى وسى انمەن ويانىپ, وسى انمەن ۇيقىعا كەتەتىن دەسەك, ءسىرا, ارتىق ايتقاندىعىمىز بولماس.
بەكەننىڭ دەرتىنە داۋا, جانىنا شيپا بولعان, ومىرگە قايتا اكەلگەن, ءمولدىر ماحابباتىنىڭ كۋاسى بولعان ءان ەدى بۇل…
– بالتەكە, الپىسىنشى جىلدارداعى الماتىنىڭ ستۋدەنتتەرى اراسىندا بەكەننىڭ “ماحاببات ءۆالسىن” ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى قاتتى ۇناتقان ەكەن, بەكەننىڭ وزىنە دە قامقورلىق جاساعان ەكەن دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلاتىن. بۇل جايدان قالاي, حابارىڭىز بار ما؟ – دەدىك ءبىز.
– بەكەننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنمىن. ونى الماتىعا ءبىرىنشى بولىپ شاقىرتقان مۇحاڭ ەكەن. ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن سۇراپتى. ءوزىنىڭ وكپە اۋرۋىنا شالدىققاندىعىنان ءان ارناعان سۇيگەن قىزىنا ۇيلەنە الماي جۇرگەنىن مۇڭ ەتىپ ايتقان عوي. مۇنى ەستىگەن ۇلى جازۋشى ونىڭ ساۋىعىپ كەتۋىنە كومەگىن اياپ قالماعان سىڭايلى. مۇحتار ومارحان ۇلى كەز كەلگەن مادەني شارالاردا روزاعا “ماحاببات ءۆالسىن” ورىندا دەپ قولقا سالادى ەكەن. روزا ءتاجىبايقىزىنىڭ ەستەلىگىندە مۇحاڭنىڭ ءبىر كەشتە وسى ءاندى ون رەت قايتالاتىپ سالدىرعانى تۋرالى ايتىلادى, – دەيدى بەكەڭ تۋرالى كۇنۇزاقتى اڭگىمە شەرتۋگە بار بالتابەك ەرسالىم ۇلى.
بەكەندەي جىگىت ءدۇلد ۇلىنىڭ جۇرەگىنە شوق تاستاعان, “ماحاببات ءۆالسى” سىندى ءان تورەسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپشى بولعان اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي ماينۇر ارۋ اقىرى سازگەردىڭ جارى بولدى. بەكەنگە ءۇش ۇل مەن ءبىر قىز سىيلاعان ماينۇر اپامىز قازىر الماتىدا تۇرىپ جاتىر.
سانسىز كەشتەر, تاۋسىلماس توي-دومالاقتار, “سەن ءۇشىن, سەنىڭ اندەرىڭ ءۇشىن” دەگەن ورىندى-ورىنسىز قولپاشتاۋلار وكپە اۋرۋىنا جاستاي شالدىققان بەكەننىڭ دەنساۋلىعىنا كوپ سالماق ءتۇسىردى. اتاق-ابىرويى داۋىرلەپ تۇرعان سازگەردىڭ سول تۇستاعى تۇرمىسى جۇدەۋ بولعانىن بىرەۋلەر بىلگەنىمەن, بىلايعى كوپشىلىك جۇرتقا بەلگىسىز ەدى.
وسىنداي كۇيدە جۇرگەن بەكەن حالقىنا تاعى ءبىر تاماشا ءان سىيلادى. “ماحاببات ءۆالسىنىڭ” سىڭارىنداي بولىپ دۇنيەگە “ەرتىس ءۆالسى” كەلدى. تاعى دا روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداۋىندا العاش ەفيرگە شىقتى.
بۇل 1969 جىلى بولاتىن. كوپ ۇزاماي تالانتتى كومپوزيتوردىڭ ءوزى دۇنيەدەن ءوتتى. قىرىققا جەتەر-جەتپەسىندە جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسقان بەكەندەي تۋما تالانتتىڭ ارتىندا مول مۇرا قالدى. وسى ورايدا سازگەردىڭ ەكىنشى ءومىرى – ءان الەمىندەگى ءومىرى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر ما دەگەن سۇراق ءبىر بۇيىردەن تىكەنەكتەي قادالا بەرەدى. بالتەكەڭنىڭ ايتۋىنشا,بەكەڭنىڭ شىعارعان اندەرىنىڭ ءبارىنىڭ جولى داڭعىل بولا بەرمەپتى. قازاق كەڭەس كومپوزيتورلارى اندەرىنىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان “سەن عانا” ءانىن كەزىندە “قازاقكونتسەرتتىڭ” كوركەمدىك كەڭەسى ماحاببات تۋرالى ۆالستەر قاپتاپ كەتتى دەگەن جەلەۋمەن قابىلداماي تاستاعان ەكەن. ءاننىڭ جولىن اشقان تاعى دا روزا اپامىز بولىپتى. كوركەمدىك كەڭەس قانشاما قارىسقانىمەن ءانشىنىڭ بەدەلى ءجۇرىپ, ونىڭ ورىنداۋىندا ەفيرگە شىعىپتى. ءاندى تۋعىزاتىن سازگەر, باعىن اشاتىن ءانشى دەيتىنىمىز وسىدان بولسا كەرەك.
ءشامشى قالداياقوۆ پەن بەكەن جاماقاەۆ قازاقتىڭ ءان ونەرىندە ۆالس كورولدەرى اتانعان حاس تالانتتار ەدى. ەكەۋى دە حالقىنىڭ قوشامەتىنە بولەنگەنمەن, ۇكىمەت تاراپىنان كوزدەرى تىرىسىندە سىي-سياپات پەن ماراپاتقا يە بولماعاندارى شىندىق. بىراق بۇگىنگى جاس قاۋىم بىلە بەرمەسە دە, ولاردىڭ اندەرى وزدەرىنىڭ تۇستاستارى – اعا ۇرپاقتىڭ جۇرەكتەرىندە ماڭگى ورنىعىپ قالعان.
وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تىزگىن ۇستاعان ازاماتتار جىل سايىن ءشامشى كۇندەرىن, ءشامشى اندەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ, سازگەردىڭ رۋحىن اسپانداتۋدا. ونىڭ قايتالانباس تالانتىنا, جۇرەك قىلىن شەرتەتىن وشپەس تە ومىرشەڭ اندەرىنە وسىنداي رۋحاني ەسكەرتكىش ورناتىپ وتىر.
بەكەن جاماقاەۆ تا ءشامشى قالداياقوۆ سياقتى تالانتتارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەس پە ەدى. قايران بەكەننىڭ ەسىمى كەيىنگى جىلدارى كومەسكىلەنىپ بارا جاتقان جوق پا, وسى؟ اندەرىن ەفيردەن ەستۋدەن قالىپ بارامىز, تەلەديدار مەن ساحنادان ورىنداپ جۇرگەن انشىلەردى جانە كورىپ جۇرگەنىمىز جوق. بەكەن قىسقا عۇمىرىندا جەتپىسكە جۋىق ءان شىعارعان كورىنەدى. سونىڭ ءبىرازى قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتالىپ قالدى ەمەس پە. “كوزدەن تاسا بولسا, كوڭىلدەن دە كەتەدى” دەگەن ءسوز بەكەندەي سازگەرگە جۇرمەسە كەرەك.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بولماسا دا شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋقىمىندا بەكەن جاماقاەۆ اندەرىنىڭ بايقاۋىن نەگە وتكىزبەسكە؟ بۇل وبلىستىق جانە سەمەي قالالىق مادەنيەت مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ كەلەشەكتە جۇزەگە اسىراتىن مادەني شارالارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز. ب.جاماقاەۆ وقىعان سەمەي قالاسىنداعى №16 مەكتەپتىڭ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ ۇستازدارى مەن وسىنداعى م.ءتولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەنىڭ ۇجىمى وسىنداي شارانى وتكىزۋگە نەگە ۇيتقى بولماسقا؟
دۇنيەدەن وتكەن ءتول دارىندارىمىزدى ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ات شاپتىرىپ, قازان كوتەرىپ داڭعازا توي جاساۋ شارت ەمەس. ال, مادەني شارالار وتكىزۋ ارقىلى ەسكە الىپ وتىرۋ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى بايقاتاتىن مارتەبەلى مىندەت. ولاي بولسا, بەكەن جاماقاەۆ سىندى قايتالانباس دارىن يەسىنىڭ رۋحى الدىندا دا ۇرپاق پارىزىن وتەي بىلگەنگە نە جەتسىن.
مۇرات امىرەنوۆ,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
30 مامىر 2001 جىل.
