دەبيۋت نەمەسە سەن قايدا ءجۇرسىڭ, قوجا؟
دۇيسەنبى, 4 ماۋسىم 2012 11:06
جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ “مەنىڭ اتىم قوجا” اتتى پوۆەسىن بۇل كۇندە كىم بىلمەيدى؟ ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز. ال, سول شىعارمانىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن وسى اتتاس ءفيلمدى شە؟ ودان دا حابارىمىز مول. بالالىق شاق اتتى عاجايىپ الەمنىڭ بايانى – اتالمىش تۋىندىنى ءوز كىتاپ سورەلەرىمىزدەن ۇشىراستىرعاندا, سونداي-اق جوعارىدا ايتقان كينولەنتانى تەلەديداردان كورىپ قالعاندا ەسىمىزگە ءبىر سۇراقتىڭ ورالا بەرەتىنى بار. ول: “مەنىڭ اتىم قوجا” فيلمىندەگى باستى رولدە ويناعان نۇرلان سەگىزباەۆ قايدا؟ ونىڭ 1963 جىلعى سول ءساتتى دەبيۋتىنەن كەيىنگى ءومىر جولى قالاي بولدى؟” – دەگەن ساۋال.
دۇيسەنبى, 4 ماۋسىم 2012 11:06
جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ “مەنىڭ اتىم قوجا” اتتى پوۆەسىن بۇل كۇندە كىم بىلمەيدى؟ ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز. ال, سول شىعارمانىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن وسى اتتاس ءفيلمدى شە؟ ودان دا حابارىمىز مول. بالالىق شاق اتتى عاجايىپ الەمنىڭ بايانى – اتالمىش تۋىندىنى ءوز كىتاپ سورەلەرىمىزدەن ۇشىراستىرعاندا, سونداي-اق جوعارىدا ايتقان كينولەنتانى تەلەديداردان كورىپ قالعاندا ەسىمىزگە ءبىر سۇراقتىڭ ورالا بەرەتىنى بار. ول: “مەنىڭ اتىم قوجا” فيلمىندەگى باستى رولدە ويناعان نۇرلان سەگىزباەۆ قايدا؟ ونىڭ 1963 جىلعى سول ءساتتى دەبيۋتىنەن كەيىنگى ءومىر جولى قالاي بولدى؟” – دەگەن ساۋال.
راس, ونى ءبىز جوعارىداعى فيلم ەكرانعا شىققاننان كەيىن ءبىر رەت جۇزبە-ءجۇز كورگەنىمىز بار. بۇل “مەنىڭ اتىم قوجا” كينولەنتاسىنىڭ فرانتسياداعى كانن قالاسىنان جۇلدە الىپ كەلگەننەن ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ الماتىدا كەزدەسۋىمىز ەدى. 1969 جىلدىڭ سول ءبىر جازىندا نۇرلان سەگىزباەۆ كازگۋ-دەگى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ورىس بولىمىنە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, بىزبەن بىرگە ابيتۋريەنت بولىپ ءجۇردى. وكىنىشكە قاراي جولى بولمادى. سودان قايتىپ ونىمەن جۇزدەسكەن ەمەسپىز. بىراق, ءبارىمىزدىڭ بالالىق شاعىمىزدىڭ جيىنتىق بەينەسى ىسپەتتى كىشكەنتاي تەنتەك قارا قوجا تۋرالى قاي جەردە بولماسىن ايتەۋىر ءبىر ءسوز قوزعالا قالعاندا كينو الەمىندە جالت ەتىپ ءىز قالدىرعان نۇرلان دا ەسىمىزگە ءتۇسىپ, قايدا ءجۇر ەكەن دەپ ويلايتىنبىز.
…مىنە, قىزىق! تاياۋدا ونى استاناداعى پارلامەنت ۇيىندە جولىقتىرىپ قالدىق. بۇل ءوزى مۇلدە كۇتپەگەن كەزدەسۋ ەدى. سوزىنە قاراعاندا نۇرلاننىڭ الماتىدان ەلورداعا كەلگەنىنە كوپ بولماعان. دەپۋتاتتاردا شارۋاسى بار سياقتى. سولارعا جولىعىپ, قاجەتتى قاعازدارىنا قول قويدىرىسىمەن كەرى قايتپاق.
– وزىڭمەن كەزدەسپەگەنىمىزگە مىنە, 32 جىلداي ۋاقىت بولىپتى, – دەدىم مەن ونىڭ مۇنداعى كەلىسىنەن حاباردار بولعان سوڭ. – ەندى قايتىپ مۇنداي جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسە مە, تۇسپەي مە… بەلگىسىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ, ءبىز سياقتى كوپتەگەن كورەرمەندەردىڭ ويىندا جۇرگەن سۇراقتارعا وسى جەردە جاۋاپ الىپ قالساق دەگەن ويىم بار. بۇعان قالاي قارايسىڭ؟
– جارايدى, – دەدى ول. – جولىعاتىن ادامىم كەلمەي, بوسقا وتىرمىن عوي. ۋاقىت ءوتسىن. اڭگىمەلەسسەك…اڭگىمەلەسەيىك.
– ولاي بولسا العاشقى سۇراق مىناداي. “مەنىڭ اتىم قوجا” ءفيلمى ەكرانعا شىققاندا جۇرت سەنىڭ فاميلياڭنىڭ ۇقساستىعىنا قاراپ ايتتى ما, جوق الدە شىنىمەن سولاي ما: “نۇرلان اتاقتى فۋتبولشى تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ ءىنىسى ەكەن”, – دەسىپ ءجۇردى. وسى راس پا؟
– ءيا, راس. ول مەنىڭ تۋعان اعام بولادى.
– اتا-اناڭ تۋرالى دا ايتا كەتسەڭ… بۇل كىسىلەردىڭ ءوزىڭ دەبيۋت جاساعان سالا – كينو ونەرىنە قاتىسى جوق پا ەدى؟ وتباسىندا نەشە بالا بولدىڭدار؟
– الدىمەن اكەم تۋرالى ايتايىن. ول ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سالا ەمەس, مۇلدە باسقا ماماندىقتىڭ يەسى بولاتىن. الماتىنىڭ ەجەلگى, كونەكوز تۇرعىندارى سانجار سەگىزباەۆ دەگەن كاسىبي زاڭگەردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاقسى بىلەدى. ءبىلىپ قانا قويماي كىشىپەيىل, مادەنيەتتى ءارى قايىرىمدى ادام ەكەنىن ايتىپ وتىرادى. مىنە, سول كىسى مەنىڭ اكەم بولاتىن. كەڭەستىك قازاقستاننان شىققان العاشقى زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى ول سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى كسرو جوعارعى كەڭەسىندە جۇمىس ىستەپتى. سودان سوڭ قىرعىز كسر جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولعان. وسى قىزمەتىندە جۇرگەندە رەپرەسسياعا ىلىگىپ, اقىن ااالى توقامباەۆ ەكەۋى ءبىر تۇرمە, ءبىر كامەرادا وتىرعان جانە كەيىن قاتار اقتالىپ شىققان. اكەي سودان سوڭ الماتىعا كەلىپ, 1956 جىلدان قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىندە جۇمىس ىستەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا وسىندا رەفەرەنت بولىپ ءجۇرىپ, 1972 جىلى دۇنيەدەن قايتتى. ال, انام ءۇي شارۋاسىنداعى ادام ەدى. 14 قۇرساق كوتەرگەن كىسى. سونىڭ 6-ۋىن جەر قوينىنا بەرىپ, 8-ءىمىزدى امان-ەسەن تاربيەلەپ ءوسىردى دە وسىدان ەكى جىل بۇرىن باقيلىققا اتتاندى. ەسىمە قازىر ءتۇسىپ وتىر, ومىردە كوپ بولا بەرمەيتىن مىنا ۇقساستىققا قاراڭىز. سول عازيز انام كەڭساي زيراتىندا “مەنىڭ اتىم قوجا” فيلمىندەگى قوجانىڭ شەشەسى بوپ وينايتىن بيكەن ريموۆامەن قاتار جاتىر. تۋعان انامنىڭ باسىنا بارعان سايىن بيكەن اپانىڭ قابىرىنە دە ءتاۋ ەتەمىن. سەبەبى, ول كىسى مەنىڭ كينوداعى ەكىنشى انام عوي.
– ال كينوعا قالاي ءتۇسىپ ءجۇرسىڭ؟
– مۇلدەم كۇتپەگەن جاعدايدا. №30 مەكتەپتىڭ ءتورتىنشى سىنىبىندا وقيتىنمىن. بۇل ءبىلىم ۇياسى الماتىداعى بۇرىنعى 8 مارت پەن كومسومول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا بولاتىن. ونىڭ اۋلاسىنان قارسى بەتتەگى “قازاقفيلم” انىق كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. سودان ءبىر كۇنى سول كينوستۋديادان مالىك يبراەۆ دەگەن رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى كەلسىن. كەلسىن دە ءتورتىنشى-بەسىنشى سىنىپ وقۋشىلارىن سىرتىلداتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەتسىن. ءبىر ايدان سوڭ قايتا اينالىپ سوعىپ, مەنى قولىمنان جەتەكتەگەن كۇيى رەجيسسەر ابدوللا قارساقباەۆ اعامىزعا الىپ بارسىن. كينوستۋدياداعى كوركەمدىك كەڭەس جينالىسىنا قاتىسىپ وتىرعان ول كىسىنىڭ ماعان ايتقانى: وسىنداي دا وسىنداي ءبىر فيلم ءتۇسىرىلۋى كەرەك. سونداعى قيقار, تەنتەك, بىراق اقكوڭىل دە ادال اۋىل بالاسىنىڭ رولىنە مەن لايىق ەكەنمىن. “جەر-جەردەن ءتۇسىرىپ اكەلگەن 120-عا جۋىق فوتونىڭ ىشىنەن كوركەمدىك كەڭەستە سەنىڭ بەينەڭ ءوتتى. كينودا وينايسىڭ ەندى”, – دەيدى ىنتىقتىرىپ. مۇنداي ۇسىنىسقا قاي بالا قىزىقپاسىن؟ مەن ابدوللا اعاعا بىردەن كەلىسىمىمدى بەردىم.
– فيلم قاي جەرلەردە ءتۇسىرىلدى؟
– بولاشاق كينوعا الماتى وبلىسىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدار تاڭدالىپ الىندى. اتاپ ايتقاندا ولار تالعارداعى “ۋچحوز”, “قىزىل قايرات” ەلدى مەكەندەرى مەن قاسكەلەڭنىڭ شەتكى كوشەلەرى جانە اسىداعى شوپاندار تويى وتەتىن جايلاۋ ەدى. كينوستۋديا اكىمشىلىگىنىڭ بۇل جەرلەرگە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس-ءتى. ءبىرىنشىدەن, مۇنداعى سەلولاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى: “گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز!” –دەگەن سول كەزدەگى سوتسياليستىك ۇرانعا ساي وتە ادەمى بولسا, ەكىنشىدەن, تابيعات فونى دا سۇلۋ, ال ۇشىنشىدەن, كينو ءتۇسىرۋ الاڭى الماتىعا جاقىن بولعاندىقتان ول باسى ارتىق شىعىندى كوپ قاجەت ەتپەيتىن.
– “مەنىڭ اتىم قوجا” قانشا ۋاقىتتا ءتۇسىرىلىپ ءبىتتى. سول ۋاقىتتار ىشىندە سەنىڭ قينالعان ساتتەرىڭ بولدى ما؟ بولسا ول نەندەي جايتتەرگە بايلانىستى ەدى؟
– رەجيسسەر ابدوللا قارساقباەۆ بۇل ءفيلمدى 1962 جىلدىڭ ساۋىرىندە باستادى دا قازان ايىنىڭ اياعىندا ونى تولىق ءتۇسىرىپ ءبىتتى. سول سەگىز ايدىڭ ىشىندە مەنىڭ ەسىمدە قانداي جايتتەر ساقتالىپ قالدى دەگەندە ويىما تومەندەگى ەكى وقيعا ورالادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنداعى جۇمىس ابدەن قىزعان كۇندەردىڭ بىرىندە مەنىڭ تەمەكى تارتامىن دەپ اۋىرىپ قالۋىم. ەستەرىڭىزدە مە, فيلمدە سۇلتان مەن قوجا جايلاۋعا كەتىپ بارا جاتىپ: “جىگىت بولدى دەگەن مىنە, وسى!” – دەپ بۇرقىراتىپ شىلىم شەگەدى ەمەس پە؟! ءدال سول ەپيزودتى ءتۇسىرەردە بۇرىن تەمەكى دەگەندى مۇلدەم اۋزىما الىپ كورمەگەن مەن “پريبوي” ما, جوق الدە “بەلومور” ما, ناق قازىر ەسىمدە جوق, سولاردىڭ بىرەۋىن قاتتى سورىپ جىبەرىپ قاقالىپ, ەس-ءتۇسسىز اتتان اۋىپ ءتۇستىم. سودان تاماق باتپاي جۇرەگىم اينىپ, جەر-دۇنيە كوشىپ بارا جاتقانداي باسىم اينالىپ, ەكى-ءۇش كۇن اۋىرىپ جاتتىم. ال, ەكىنشى ەستە قالعان جاعدايدى ايتار بولسام, ول مەنىڭ وسى كينوعا تۇسەمىن دەپ ءتورتىنشىدەن بەسىنشى سىنىپقا وتە الماي, ەكىنشى جىلعا قالىپ قويۋىم ەدى. مەكتەپ ديرەكتسياسى ءاۋ باستا “قازاقفيلم” باسشىلارىمەن كەلىسسە دە, كەيىن مەنىڭ سول جىلعى ناۋرىز, ءساۋىر, مامىر جانە قىركۇيەك, قازان ايلارىنداعى ساباققا قاتىسپاعانىمدى ەشبىر ەرەجەگە سىيعىزا الماي, ابدەن باستارى قاتتى. اقىرىندا ءتورتىنشى سىنىپتا قالىپ تىندىم دا سول كەزدە مەكتەپتى وزىممەن بىرگە وقىعان وسى كۇنگى اتاقتى ءانشى الىبەك دىنىشەۆتەن ءبىر جىل كەيىن ءبىتىردىم.
– ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينوتۋىندى ەلگە العاش رەت قاشان, قاي جەردە كورسەتىلدى؟ ءفيلمنىڭ پرەمەراسى وتكىزىلگەن سوڭ ونداعى ءوز ەڭبەگىڭدى قالاي سەزىندىڭ جانە وسى ءفيلمدى قازىر كورەرمەن رەتىندە قالاي باعالايسىڭ؟ ەندى وسىلار جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتساڭ.
– 1963 جىلعى اقپاندا الماتى كوشەلەرىنە “مەنىڭ اتىم قوجا” ءفيلمىنىڭ جارنامالارى ءىلىنىپ, ونىڭ “قازاقستان” كينوتەاترىندا كورسەتىلەتىنى ايتىلدى. كوپ كەشىكپەي سول تۇڭعىش قويىلىمعا كەنەنباي قوجابەكوۆ, بيكەن ريموۆا, رايسا مۇحامەدياروۆا جانە مەن ءبارىمىز شاقىرىلىپ, ستسەناري اۆتورى بەردىبەك سوقپاقباەۆ, رەجيسسەر ابدوللا قارساقباەۆ بولىپ ەل الدىنا شىقتىق. دۋىلداتا سوعىلعان شاپالاق ءۇنى. دەستە-دەستە بوپ شاشىلعان گۇل شوقتارى. بىرىنەن ءبىرى وتكەن ماقتاۋ ءسوز. قازىر ويلاپ قاراسام, ناعىز تابىستان باس اينالاتىن ساتتەر ەدى ول. بىراق شىنىمدى ايتايىن, بۇل كينولەنتانىڭ كەرەمەت دۇنيە ەكەندىگىن ءتورتىنشى سىنىپ وقۋشىسى مەن سول كەزدە سەزگەنىم جوق. ونىڭ تاماشا, قۇندى تۋىندىلار قاتارىنا جاتاتىندىعىن كەيىن عانا ءبىلدىم. اتالمىش كينونىڭ مىقتى بولىپ شىعۋى اكتەرلەرگە عانا بايلانىستى ەمەس, جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ شىعارماسىنىڭ ناعىز حالىقتىق كىتاپ ەكەندىگىندە, سودان كەيىن ابدوللا قارساقباەۆتىڭ رەجيسسۋراسىندا دەپ ۇعۋ كەرەك.
ال, ەندى: ء“فيلمدى قازىر كورەرمەن رەتىندە قالاي باعالايسىڭ؟” – دەگەن سۇراعىڭا كەلەيىن. بۇعان مەن ەمەس, ۋاقىت ءوزى جاۋاپ بەرىپ قويعان سياقتى. ولاي دەيتىنىم, بىرىنشىدەن, “مەنىڭ اتىم قوجا” ەكرانعا شىققان سوڭ ءتورت جىلدان كەيىن فرانتسيانىڭ كانن قالاسىنداعى بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان كوركەمسۋرەتتى فيلمدەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنە قاتىسىپ, وندا قازاق كينوسى تاريحىندا تۇڭعىش, ال كەڭەس وداعى بويىنشا ءۇشىنشى بولىپ (“يۆاننىڭ بالالىق شاعى”, “قوڭىراۋ سوعىلىپ تۇر, ەسىك اشىڭدار!” لەنتالارىنان كەيىن) حالىقارالىق جۇلدەگە يە بولدى. ءسويتىپ كىشكەنتاي تەنتەك قارا قوجا تەلپەگىن اسپانعا اتىپ الماتىعا قۋانىشپەن ورالدى. بۇل تابىس پا؟ تابىس! ەكىنشىدەن, 1970-1978 جىلدار ارالىعىندا كەڭەستىك قازاقستاننىڭ رۋحاني ومىرىندە جاقسى, يگىلىكتى ءبىر ءىس اتقارىلدى. ول 12 تومدىق ەنتسيكلوپەديامىزدىڭ جاسالىپ, جارىققا شىعۋى ەدى. باسقا كينولاردى بىلمەيمىن, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان فيلم مىنە, سول امبەباپ ەڭبەكتىڭ “قازاق كسر-ءى” تومىنا كىرىپ, ودان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الدى. بۇل وعان بەرىلگەن باعا ما؟ باعا! ۇشىنشىدەن, “مەنىڭ اتىم قوجانىڭ” ەكرانعا شىققانىنا 38 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولىپتى. سودان بەرى ول تاقىرىپ جاعىنان “ەسكىرىپ” نەمەسە كورەرمەندەرىن جالىقتىرىپ كورگەن ەمەس. ەگەر ولاي بولعاندا بۇل تۋىندى باياعىدا-اق پروكاتتان شىعىپ قالماي ما؟ ءفيلمنىڭ وسىنداي ءومىرشەڭدىگىن ەسكەرگەن شىعار دەپ ويلايمىن, بىلتىر الەمدىك كينونىڭ 100 جىلدىعىندا يۋنەسكو-نىڭ ونەر جونىندەگى كوميتەتى “مەنىڭ اتىم قوجانىڭ” ءبىر ەپيزودىن الىپ, ودان پوشتا ماركاسىن جاساپ شىعاردى. بۇل جەتىستىك پە؟ جەتىستىك!
– وسى جەردە ەندى توقتالماي كەتپەيتىن ءبىر سۇراق بار. ول: “مىڭداعان كورەرمەندى ءوزىنىڭ تابيعي بولمىسىمەن بىردەن باۋراپ العان قوجانى ەكرانعا جارق ەتكىزىپ شىعارعان نۇرلان سەگىزباەۆ سودان كەيىن كينو الەمىندە نەگە ءۇن-ءتۇنسىز جوق بولىپ كورىنبەي كەتتى؟” – دەگەن ساۋال. شىنىندا دا مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– بۇل ەندى… قيىن سۇراق. بىراق سوندا دا بولسا وعان جاۋاپ بەرىپ كورۋگە تىرىسايىن. كينوداعى اتالمىش دەبيۋتىمنەن كەيىن جاڭا رولدەردە ويناۋعا قانشا تالاپتانعانىممەن سول كەزدەگى ءومىر اعىسى مەنى ودان ايتەۋىر ءبىر سەبەپتەرمەن ۇنەمى الىستاتىپ اكەتىپ وتىردى. ماسەلەن, سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ستسەرانيى بويىنشا تۇسىرىلۋگە ءتيىس “اتامەكەن” فيلمىنە شاقىردى. بىراق وعان اكەم ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپ: “مەكتەپتى بىتىرگەنىڭشە ەشقانداي كينوعا تۇسپەيسىڭ. سەنى تاعى دا ءبىر سىنىپتا ەكى جىل وقىتار جايىم جوق”, – دەپ ەشقانداي ۋاجگە كونبەي قويدى. ءسويتىپ مەن ول جولى بۇل ءرولىمدى كورشى مەكتەپتىڭ وقۋشىسى, كەيىن ۇيعىردىڭ “ياشلىق” ءانسامبىلىنىڭ جەتەكشىسى بولعان ءانشى مۇرات احماديەۆكە بەردىم. سودان كەيىن “ودەسسا” كينوستۋدياسىنىڭ تۋىندىسى “تايگا نەگە ءۇن قاتپادى؟” فيلمىندە دە ءدال جوعارىداعىداي جاعداي قايتالاندى. وندا تاعى دا مۇرات وينادى. ءوستىپ جۇرگەندە ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, كازگۋ-ءدىڭ جۋرفاگىنا تۇسۋگە نيەت ەتىپ ەدىم…, جولىم بولمادى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا ۋاقىت وتكىزبەي جۇمىس ستاجىن جيناۋ قاجەت ەمەس پە ەدى؟ مىنە, وسى ويمەن كۇز, قىس, كوكتەم بويى “لەنينسكايا سمەنا” گازەتىندە جۇمىس ىستەدىم دە جاز شىعا وسكەمەننىڭ پەدينستيتۋتىنا بارىپ وقۋعا ءتۇستىم. ونى بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن سونداعى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ورىس مەكتەبىندە 1977 جىلعا دەيىن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدىم. ودان رومانتيكا ما, جاستىقتىڭ جەلىگى مە بىلمەيمىن, كەلىنشەگىم مەن قىزىم نەللي ۇشەۋىمىز ياكۋتيانىڭ ۋست-ميل ەلدى مەكەنىنەن ءبىر-اق شىقتىق. كورىپ وتىرسىڭ, ءومىر مىنە, مەنى وسىلاي ءتۇۋ باستاعى حوببيىمنەن بىرتە-بىرتە الىستاتىپ, مۇلدەم باسقا ءبىر تىرشىلىككە قاراي اكەتە بەردى…, اكەتە بەردى. بىراق, قايدا, قاي جەردە جۇرسەم دە كينو, ونىڭ تاڭعاجايىپ الەمى كوڭىلىمنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە شىمىرلاپ جاتاتىن دا قوياتىن. كەلە-كەلە ول عاجايىپ ارمانعا, ارمان ەمەس-اۋ, تاۋسىلمايتىن دا بىتپەيتىن بەلگىسىز ساعىنىشقا ۇلاساتىن بولدى. ارينە, سول كەزدە مەن ەندى قايتىپ كينوعا ءتۇسىپ, “امەريكا اشاتىنداي” رولدەردە ويناي المايتىنىمدى جاقسى ءبىلدىم جانە سەزدىم. ويتكەنى, بۇل ۋاقىتتا جاسىم وتىزعا كەلىپ, اكتەرلىك بەيىمدىلىگىم جوعالىپ, وزىمە مۇلدە جات بولا باستاعان ەدى. بىراق اڭسارىم ءبارىبىر سول كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنا اۋدى دا تۇردى. “قوي, – دەدىم ءبىر كۇنى. – وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىمدى-ءوزىم ازاپتاعانىم جەتەر ەندى. كينودا ويناماسام دا بۇدان بىلاي ونىڭ توڭىرەگىندە جۇرەيىن. ءوستىپ الاڭداعان كوڭىلىمە جۇبانىش تابايىن. ايتپەسە ەكىۇداي بوپ بۇلاي جۇرە بەرۋ مەنى ءمۇجىپ جەپ قويۋى ابدەن مۇمكىن. ەسىمدى جيايىن”.
ءسويتتىم دە 1982 جىلى ياكۋتيادان ماسكەۋگە كەلىپ, ۆگيك-ءتىڭ ستسەناري فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. كونكۋرستا قابىلدانۋعا ءتيىس 52 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن ەكىنشى بوپ ءوتىپ, كينو تارلانى ەۆگەني گابريلوۆيچتىڭ شەبەرحاناسىنا ءبولىندىم. مىنە, سودان باستاپ كوڭىلىم جاي تاپتى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر كەزدەگى وزىمە تانىس ادەبي ورتا, جانىما جاقىن كينو تۇسىرۋشىلەر تىرشىلىگى جان-دۇنيەمدى باۋراپ الدى دا كەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1985 جىلى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ءاڭگىمەسى نەگىزىندە مەنىڭ ستسەناريىممەن رەجيسسەر مۇرات احمەتوۆتىڭ “تاسباقانىڭ ءشوبى” ءفيلمى ەكرانعا شىقتى. سودان سوڭ رەجيسسەر اسقار باپىشەۆتىڭ 1987 جىلى جارىق كورگەن “دياگنوز” كينوتۋىندىسىنىڭ ستسەناريىن جازدىم. بۇدان سوڭ 1989 جىلى مارقۇم حالىقبەك سالىقوۆتىڭ “تريپتيح” اتتى فيلمىنە وتىردىم. ەڭ سوڭعى جۇمىستارىمنىڭ ءبىرى رەجيسسەر قالدىباي ابەنوۆتىڭ اتاقتى جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى تۇسىرگەن “اللاجار” كوركەمسۋرەتتى ءفيلمىنىڭ ستسەناريى. ونى ارىپتەسىم الەكساندر لاپشين ەكەۋمىز بىرىگىپ جازدىق.
– ايتپاقشى… ءبىز ءبىر سۇراقتى ۇمىتىپ بارا جاتىر ەكەنبىز. وسى “مەنىڭ اتىم قوجا” فيلمىندەگى ءوزىڭ ويناعان قوجادان باسقا سۇلتان, جانار, جانتاس بەينەلەرىن ەكرانعا شىعارعان بالالار كىمدەر ەدى؟ ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرىنان نە حابارىڭ بار؟
– سۇلتان سول كەزدەگى الماتىنىڭ جۇمىسشى پوسەلكەسى دەپ اتالاتىن بولىگىندە تۇراتىن مالىك كوكەنوۆ ەدى. ال, جاناردىڭ ءرولىن ويناعان گۋليا قوراباەۆا مەن جانتاستى بەينەلەگەن ەرىك قۇرماشەۆ تە الماتىلىق مەكتەپ وقۋشىلارى بولاتىن. مالىك كوكەنوۆ 1968 جىلى كازگۋ-گە ءتۇستى دە ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە قىزمەت ىستەپ ءجۇردى. ونىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرىنان حابارىم جوق. گۋليا قوراباەۆا پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىندە وقىدى. قازىر قايدا ەكەنىن ايتا المايمىن. ال, ەرىك قۇرماشەۆپەن ءوزىمىز تۇسكەن كينونىڭ پرەمەراسى بولعان 1963 جىلدىڭ اقپانىنان كەيىن قايتىپ كەزدەسكەن جوقپىن. بىلمەيمىن. ولار جونىندە ايتارىم, مىنە, وسى.
اڭگىمە اياقتالدى. مەن رەداكتسياعا قايتىپ كەلەمىن. ويىمدى ەندى مۇلدەم باسقا ءبىر سۇراق مازالاي باستادى. ول: “كينوداعى العاشقى دەبيۋتىن كاسىبي اكتەرلەردەن دا ارتىق جاساپ, كورەرمەندەردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن كەي جاندار كەيىن نە سەبەپتەن جوق بولىپ كەتەدى وسى؟” – دەگەن ساۋال ەدى. مىسالى “لەنفيلمنىڭ” تۋىندىسى ء“تۇز تاعىسى دينگو” كينوسىندا فيلكانى ويناعان تالاس ومىرزاقوۆتى الايىق. نەمەسە ءوزىمىزدىڭ “تاقيالى پەرىشتەدەگى” تايلاقتىڭ وبرازىن اشقان الىمعازى رايىمبەكوۆتى ەسكە تۇسىرەيىك. ال, “كوكسەرەك” فيلمىندە بالا قۇرماشتىڭ ءرولىن وتە ءساتتى شىعارعان قامبار ۋاليەۆ شە… نەگە جالت ەتىپ, جوق بولىپ كەتتى؟ قازىر قايدا ولار؟ شىنىندا قايدا؟!..
جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ),
“ەگەمەن قازاقستان”.
30 مامىر 2001 جىل.
