ناركەسكەن
جەكسەنبى, 27 مامىر 2012 11:16
تاياۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا 1922 جىلدان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان (قرومم 66-قور, 1-تىزىمدەمە, 42-ءىس) “تونالعان ەل” دەگەن قۇجات نازارىمىزدى بىردەن اۋداردى. ماتەريالدىڭ سوڭىنا كوز جىبەرىپ, ماديار (م.دۋلاتوۆتىڭ بۇركەنشىك ەسىمى– ز.ي.) دەگەن ەسىمدى وقىپ ولجا تاپقانداي قۋاندىق.
جەكسەنبى, 27 مامىر 2012 11:16
تاياۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا 1922 جىلدان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان (قرومم 66-قور, 1-تىزىمدەمە, 42-ءىس) “تونالعان ەل” دەگەن قۇجات نازارىمىزدى بىردەن اۋداردى. ماتەريالدىڭ سوڭىنا كوز جىبەرىپ, ماديار (م.دۋلاتوۆتىڭ بۇركەنشىك ەسىمى– ز.ي.) دەگەن ەسىمدى وقىپ ولجا تاپقانداي قۋاندىق.
امال نە, وكىنىشكە قاراي بۇل قۇجات تۇپنۇسقا ەمەس. وعان دالەلدەر مىناۋ: بىزشە بۇل قۇجاتتى م.دۋلاتوۆ جوعارى باسشى ورىنداردىڭ بىرىنە جولداعان. ماشينكاعا باسىلعان ورىس تىلىندەگى ماتىنگە قاراعاندا مۇنداعى ستيل م.دۋلاتوۆ ستيلىنە ۇقسامايدى. بىزشە ول قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ءستيلىن ساقتاماي ءتارجىمالانعان. ءسويتىپ مازمۇنىن شتابقا جولداعان. ولاي دەيتىنىمىز, بۇل قۇجاتتا جولدانعان مەكەمەنىڭ اتاۋى, كىمگە جولدانعانى, قايدا, قاشان ءتىركەۋگە الىنعانى, باندىلارعا قارسى كۇرەسەتىن توتەنشە وتريادتار شتابىنا كىمنىڭ جولداعانى بەلگىسىز. ەگەردە بۇل تۇپنۇسقا بولسا (ستيلىنە قاراماي-اق) وندا م.دۋلاتوۆتىڭ اتالمىش قۇجاتتى قاي مەكەمەگە, كىمگە, قاشان جولداعانىن كورسەتپەۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ماديار ءسوزىنىڭ تۇسىندا “پودپيس” دەگەن ءسوز تۇر. ءبىز تەك توتەنشە وترياد شتابىنا بۇل قۇجاتتى جولداعان ادامنىڭ 1.ءىح دەگەن مەرزىمىنە قاراپ, وندا دا وسى قۇجات تىركەلگەن 42-ءىستىڭ 1922 جىلدىڭ 22 قاڭتارىندا باستالىپ, 12 جەلتوقساندا اياقتالۋىن نەگىزگە الىپ, م.دۋلاتوۆ بۇل قۇجاتتى 1922 جىلدىڭ تامىز ايىندا جازعان, قىركۇيەكتىڭ بىرىندە تىركەۋگە الىنعان دەپ شامالايمىز.
وسىلاردى نەگىزگە الىپ ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇجاتتى نەگىزگى تۇپنۇسقا ەمەس دەگەن وي تۇيدىك. بىراق ول م.دۋلاتوۆتىڭ تۋىندىسى ەكەندىگىندە داۋ جوق, كۇماندانۋعا بولمايدى. حات ءتيىستى ادامعا وقىلۋ ءۇشىن اۋدارىلىپ بەرىلگەن.
ءبىزدىڭ بۇل ماتەريالعا مۇنشالىقتى ىقىلاس قويۋىمىزدىڭ سەبەبى – ول التىننىڭ سىنىعى, ارداگەردىڭ جۇرتقا بەلگىسىز مۇراسى, مادياردىڭ (م.دۋلاتوۆتىڭ) ۇلكەن جۇرەگىن ايقىندايتىن قازىنانىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە بۇل قۇجات سوناۋ جاستىق شاعىندا حالقىنىڭ مۇڭى مەن زارىن پاتشا اعزامعا جەتكىزۋ جونىندەگى قارقارالى شەرۋىنە قاتىسقاننان بەرى قانشا جىل وتسە دە ولاردىڭ تاعدىرىن كوزدەن تاسا قىلماي جۇرگەندىگىنە كۋا رەتىندە دە باعالى. وعان قوسىمشا ءدال وسى جىلداردا ءوز باسىنداعى اۋىرتپالىقتار مەن قيىندىقتارعا قاراماستان ەلگە اقىرەت, ازار بەرگەن جاۋىزداردى جوعارى ورىندارعا حابارلاپ, ولاردىڭ جازاسىن بەرۋدى كوزدەگەنىمەن دە, اعىباي سىندى باتىردىڭ كوبىمىزگە بەلگىسىز ناركەسكەن قىلىشىنىڭ تاعدىرىنان ناقتى دەرەك بەرۋىمەن قۇندى. قۇجاتتىڭ جيناقتارعا ەنبەگەندىگىمەن دە باعالى.
“تونالعان ەل” حاتىنا “گريگورەۆۋ” دەپ بۇرىشتاما سوققان ادامنىڭ كىم ەكەنى بەلگىسىز. قولتاڭباسىن دا, مەرزىمىن دە قويماعان. كەلەسى بەتكە شاماسى سول گريگورەۆ بولۋى كەرەك “ناچ.شتابۋ” دەپ استىن سىزىپ “ۋكازات كاكيە رايونى موگلي بىت ۆ ەتيح رايوناح چاستي چون”.
1.ءىح” دەپ ويقاستاتىپ قولتاڭباسىن قويعان. ونان كەيىن تاعى بىرەۋى “وپەر.” دەپ استىن سىزىپ جىبەرىپ “دات وفيتسيالنۋيۋ سپراۆكۋ” دەگەن جازبامەن استىنا “ناش چون كسسر س.م. ” دەپ يرەكتەتكەن.
سوڭعى ەكى ارىپكە قاراعاندا قازسسر توتەنشە وتريادتار شتابىنىڭ سول جىلدارداعى باستىعى مالىشەۆ بولۋى كەرەك. قۇجات بەتىندەگى بۇرىشتاما مەن سىلتەمەنى جازعاندار م.دۋلاتوۆتىڭ “سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي” ەتىپ تونالعان ەلدىڭ مەكەن جايىن, سونداعى ادامداردى سوققىعا جىققان جاۋىزداردىڭ اتتارىن ناقتى كورسەتىپ تۇرعانىنا ءمان بەرمەيتىن, نە قازاقستان جەرىنەن مۇلدەم حابارى جوق قىزمەتكەرلەر سەكىلدى. ال “انىقتاما بەر” دەگەن ءسوز ناقتى ەمەس, ماديارعا ما, الدە بۇل قۇجاتتى جىبەرگەن مەكەمەگە مە؟ كىمگە؟ ەكىۇشتى ۇعىم بەرەتىن, العاۋى بار بۇيرىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ولار “جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىم اۋىرماسىنعا” كەلتىرگەن. حاتقا دەگەن جاۋاپسىزدىقتىڭ اسەرى بولۋى كەرەك, “تونالعان ەل” حاتى تەكسەرىلمەگەن, قورىتىندىسىز قالعان سەكىلدى. قۇجاتتىڭ بەتىندە نە ءىستىڭ ىشىندە ول تۋرالى دەرەك كەزدەسپەدى.
بۇل قۇندى قۇجات مۇراعات قويماسىندا 80 جىلعا جاقىن ساقتالعاندىقتان ماتىندەرى وشۋگە اينالعان. سوندىقتان لۋپامەن وقۋعا تۋرا كەلدى. كەي تۇسى وعان دا كونبەدى.
ەندى مادياردىڭ “تونالعان ەل” حاتىندا نە جازعانىن سىزدەر دە وقىڭىزدار:
تونالعان ەل
قارقارالى ۋەزىنىڭ شەكارالىق بولىستارى وتكەن جىلى جانە ونىڭ الدىنداعى جىلى اقمولا قالاسىنان شىققان وتريادتاردىڭ شاپقىنشىلىعىنا بىرنەشە رەت دۋشار بولدى. كىناسىزدەن كىناسىز تالاي جان سوققىعا جىعىلدى.
بۇل جاعداي ەكى وبلىسقا دا (اقمولا وبلىسىنىڭ اقمولا قالاسىنا, سەمەي وبلىسىنىڭ قارقارالى قالاسىنا) بەلگىلى.
مىنە, جاقىندا تاعى دا مىناداي بۇزاقىلىق جۇرگىزىلگەن:
25 ماۋسىمدا اقمولادان قارقارالى ۋەزىنىڭ سارىبۇلاق بولىسىنا 25 ادام كەلدى. وترياد وزدەرىن كوممۋنيستىك وتريادپىز دەپ اتاعان. وتريادتىڭ باسشىلارى بەلگىلى دورەشەنكو, زايتسەۆ جانە كولەسنيكوۆتار بولعان. ولار ەلدەن مىلتىق جيناۋدى ماقسات ەتكەن. مىنە, سول وتريادتىڭ سارىبۇلاق بولىسىندا نە ىستەگەنىن كورىڭىزدەر:
№5-ءشى دۇيسەن بەكتەمىروۆتىڭ اۋىلىندا مىلتىق اتىپ, اتىپ تاستايمىن دەپ قورقىتىپ وزدەرىنە ءبىرىنشى كەزدەسكەن قازاقتاردى قىران جاپقانداي قيراتا ساباپ, ءولىمشى ەتىپ ۇرىپ-سوعىپ كۇدەگە (ماياعا) اكەپ تىققان.
ءولىمشى بولىپ تاياق جەگەندەر:
دۇيسەن بەكتەمىروۆ, ەركەبەك دۇيسەنوۆ, ساتتىبەك بەكتەمىروۆ, قۇلجان امانوۆ, ساقاتبەك دۇيسەنوۆ, احمەت بەكتەمىروۆ, يۋسۋپبەك امانباەۆ, قازاقباي الكيەۆ, جۇماحان سوپين, ماۋكى سوپين, مۇستافا سوپين (سوپى – اعىباي باتىردىڭ بالاسى), الىقۇل سەيىتكامالوۆ, ىسكەندىر بەلگىباەۆ, جاقىپبەك تۇگەلباەۆ, ايناباي بايماراەۆ, ءابىلدا بايماراەۆ, جاقسىباي بيعانباەۆ, ۇسەن مۇرزانبەتوۆ, تۇلكىباي قۇلتانوۆ.
بۇلاردىڭ ۇستىنە تاياق جەگەن ايەلدەر دە بار. ەلدى ونان دا بەتەر قورقىتۋ ءۇشىن پۋلەمەتتەن وق جاۋدىرعان. وسىدان كەيىن وترياد ەلدى توناۋعا كىرىسكەن. 50 شامالى ات پەن ايعىردى ۇستاپ الىپ, ونىڭ 20-سىن قايتارىپ بەرىپ 30-ىن وزدەرى العان.
مۇنان باسقا تونالعان زاتتار: 181 پار اقبوكەن ءمۇيىزى, 17 جاستىق, 5 كيىم, 7 شەكپەن, 15 بىلەزىك, 5 ساقينا, كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن 5 ەرتوقىم, 2 كۇمىستەلگەن… (وقىلمايدى, وشكەن – ز.ي.), 2 قاپ ۇن, 20 سوم كۇمىس, 15 مىسقال تەڭگە ء(ار مىسقالدىڭ سالماعى 4,25 گر. – ز.ي.), 4 كىلەم, 2 ىشىك… ء(وشىپ كەتكەن. ز.ي.) جانە باسقالارى.
اعىباي باتىردان ناركەسكەن دەپ اتالاتىن قىلىش قالعان ەدى. وسى قىلىشتى سوپىنىڭ ايەلى, اعىباي باتىردىڭ كەلىنىنىڭ ۇيىنەن تاۋىپ الدى. ايەل: “قالاعان, كوڭىلدەرىڭە ۇناعان بارلىق زاتتاردى الىڭدار, بىراق اتامنان قالعان ەسكەرتكىش, ونىڭ كوزى – قىلىشتى قالدىرىڭدار” – دەگەن زارىن تىڭداماي, ونى ءولىمشى ەتىپ ۇرىپ-ۇرىپ… (قالعان سوزدەر وقىلمايدى. – ز.ي.). قىلىشتى تارتىپ الىپ كەتكەن.
وترياد اۋىلدى ويرانداپ بولعاننان كەيىن بولىس اتقارۋ كوميتەتىنە كەلىپ, بىرنەشە قۇس مىلتىقتى تاڭداپ العان. ءسويتىپ, وترياد جەڭىل كەلىپ, بارلىعىن تيەپ, ارتىنىپ-تارتىنىپ اۋىر جۇكپەن كەتتى.
ءدال وسى وترياد جيناعان ولجالارىن اپارىپ تاستاپ 12 شىلدەدە دە قارقارالى ۋەزىنىڭ قىزىل تاڭ (الدە قىزىل تۋ بولۋى دا مۇمكىن, ءوشىپ كەتكەن –ز.ي.) بولىسىن تونادى. اسانبەك قارابەكوۆتىڭ اۋىلىنا كەلىپ, وزدەرىنە ەكى ءۇي تىگۋدى, ءۇش قوي سويىپ بەرۋدى تالاپ ەتكەن. سول اۋىلدا تۇنەگەن.
100-گە تارتا قازاقتى جيناپ ولاردان مىلتىق تاۋىپ بەرۋدى تالاپ ەتكەن, ءولىمشى ەتىپ ساباپ, ۇرىپ, سوققان… (بىرنەشە ءسوز ءوشىپ كەتكەن – ز.ي.). قىرىپ-جويامىن دەپ قورقىتقان.
وسى اۋىلدا اشتىققا قارسى كۇرەسەتىن ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى احمەت ءابدىراحمانوۆتى, ىسكەندىر تۇلقانبەكوۆتى (تولقىنبەكوۆ بولۋى دا مۇمكىن – ز.ي.) ولاردىڭ كىم ەكەندىگىن ءبىلۋ ءۇشىن مانداتتارىن سۇراعاندا تۇتقىنعا العان.
بارلىق ايەلدەردى زورلاعان.
بۇل اۋىلدان 20 جىلقى, 5 تۇلكى ىشىك, كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن ءبىر ەر توقىم, ءبىر جاي ەر… (قالعان سوزدەر وقىلمايدى – ز.ي.), 5 شاپان, ءبىر كيىز تەكەمەت, 20 ساقينا, 353 كۇمىس تەڭگە, 3 سەيسەپ, ءبىر اربانى تارتىپ الىپ كەتكەن.
وتريادتىڭ مويىنتى بولىسىنا بارۋ نيەتى بار.
جوعارىدا اتالعان بولىستار مۇنداي زورلىق-زومبىلىققا شىداي الماي, اقمولا وبلىسىنان… (بىرنەشە ءسوز ءوشىپ كەتكەندىكتەن وقىلمادى – ز.ي.) تۇركىستان ولكەسىنە كەتكەن. ول جاقتان تۋعان جەرىنە تاياۋدا عانا ورالدى.
بۇل جايىندا قارقارالى ۋاتكومى مەن ۋكومى سەمەيگە جانە اقمولاعا جەدەل حات جىبەرگەن. بىراق ونان ءالى كۇنگە ناتيجە جوق.
ماديار.
كرووم 66-قور, 1-تىزىمدەمە, 42-ءىس, 25-پ.
* * *
ويىمىزدى تۇيىندەي كەلگەندە وسى حاتتاعى ەلدى توناۋشى وترياد باسشىلارى دوروشەنكو, زايتسەۆ, كولەسنيكوۆتەردى مادياردىڭ “يزۆەستنىە” دەپ كورسەتۋى بىزگە ەكى ءتۇرلى وي سالادى.
بۇل ۇشەۋى دە بەلگىلى بولعاندار. قىزىلدار جاعىنان با, الدە اقتار جاعىنان با؟
قولداعى قۇجاتتارعا قاراعاندا ءبىز بىلەتىن كولەسنيكوۆ ەكەۋ. ءبىر كولەسنيكوۆ اقمولا, سەمەي گۋبەرنيالارىنا التاي وڭىرىنەن كەلىپ قاراقشىلىق جاساپ جۇرگەن باندىلار توبىنىڭ باسشىسى, ال ەكىنشىسى قىزىلدار جاعىندا باسشى پارتيا قىزمەتتەرىن ىستەگەن كولەسنيكوۆ بار. بۇل جىلداردا پارتيا, كەڭەس جۇمىستارىندا ءجۇرىپ قاراقشىلىقپەن اينالىسقان كوممۋنيستەر دە از بولماعان.
ال دوروشەنكو مەن زايتسەۆ جونىندە ازىرگە ەشبىر ناقتى دەرەك قولعا تۇسكەن جوق.
ەكىنشىدەن, ەگەردە وسى ۇشەۋى دە شىن مانىندەگى باندىلاردىڭ باسشىلارى بولسا, وندا سول كەزدەگى باندىلاردىڭ كەڭەس ارمياسىنىڭ قولىنا تۇسپەي كەتكەندەرى كەمدە-كەم. ولاي بولسا اعىباي باتىردىڭ ناركەسكەنى ايعاقتى قارۋ رەتىندە ۆچك, وگپۋ, ۇشتىكتىڭ, تەرگەۋ, سوت ورىندارىندا ەسەپكە الىنۋى مۇمكىن. بۇل اعىباي باتىردىڭ ناركەسكەنىن ىزدەستىرۋدىڭ ءبىر جولى.
م.دۋلاتوۆتىڭ “تونالعان ەلىنىڭ” تۇپنۇسقاسىن ىزدەستىرۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى. ءبىزدىڭ كەزىندە م.دۋلاتوۆتى كىنالايتىن دەرەكتىڭ ءبىرى رەتىندە “تونالعان ەلدىڭ” تۇپنۇسقاسى بۇرىنعى وگپۋ, ۆچك, اسكەري تريبۋنال, سوت, پروكۋراتۋرا مۇراعاتتارىندا ساقتالۋى مۇمكىن.
ەڭ سوڭىندا م.دۋلاتوۆ كورسەتكەن سارىبۇلاق بولىسىندا ءولىمشى بولىپ سوققىعا جىعىلعان 19 ادام مەن اسانبەك قارابەكوۆتىڭ اۋىلىندا 100-گە تارتا جابىرلەنگەندەردەن قالعان ۇرپاقتارىنىڭ جۇراعاتتارى, قۇيما-قۇلاق, جادى بەرىك قارتتار اڭگىمە بولىپ وتىرعان وسى ماسەلەلەر جونىندە بىلەتىن دەرەكتەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراعاتتار ءىسى مەن قۇجاتتانۋ جونىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىنا (480091 الماتى قالاسى, اباي داڭعىلى, 39 ءۇي) حابارلاسار دەپ سەنەمىز.
زيادا يجانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇجاتتانۋ
جانە مۇراعات ءىسى جونىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق
اقپارات ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى.
26 قىركۇيەك 2001 جىل.
