ۇزىناعاش. 1990 جىل. تامىز
جەكسەنبى, 20 مامىر 2012 10:58
باستىقپەن ارادا بولعان باس-اياعى بەس-ون مينۋتتىق اڭگىمەدەن سوڭ, ۇزىناعاشتى بەتكە ۇستاعان اق “ۆولگا” جەر تارپىپ كەلە جاتتى… الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ايتەۋىر قۇلاعىمدا: “ۇزىناعاشتا كوتەرىلىس بولىپ جاتىر…” – دەگەن رەداكتور ايتقان ءبىر اۋىز ءسوز قالىپتى.
جەكسەنبى, 20 مامىر 2012 10:58
باستىقپەن ارادا بولعان باس-اياعى بەس-ون مينۋتتىق اڭگىمەدەن سوڭ, ۇزىناعاشتى بەتكە ۇستاعان اق “ۆولگا” جەر تارپىپ كەلە جاتتى… الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ايتەۋىر قۇلاعىمدا: “ۇزىناعاشتا كوتەرىلىس بولىپ جاتىر…” – دەگەن رەداكتور ايتقان ءبىر اۋىز ءسوز قالىپتى.
الماتى وبلىستىق “جەتىسۋ” گازەتىنىڭ باسشىلىعىنا وبكومنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىلىگىنەن جاڭادان عانا كەلگەن بايمولدا مۋسين كوپ سويلەمەيتىن كىسى بولاتىن. قاداپ تۇرىپ, قايتالاي-قايتالاي ەسكەرتكەنى: مەنىڭ بۇل جازاتىن ماقالامدى الدىمەن وبكوم حاتشىسى ءشارىپ وماروۆتىڭ (قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى) ءوزى وقيدى ەكەن. باستىقتىڭ مۇنىسىن: “كوتەرىلىسشىلەرگە ەمەشەگىڭ ەزىلىپ كەتپەسىن”, – دەگەنى دەپ ۇقتىم. ويتكەنى, ءباسپاسوز بىتكەننىڭ شىندىقتىڭ بەتىن ءتىلىپ, جارىسا جازا باستاعان كەزى ەدى عوي بۇل… ءتۇسىنىپ تۇرمىن. ء“ويتىپ جازاتىن – “لەنينشىل جاس”, “كومسومولسكايا پراۆدا”… ال, ءبىز – پارتيانىڭ گازەتىمىز.”
ارينە, ول جاعىنا, بىزدەر, پارتيانىڭ تىلشىلەرى ايتپاسا دا تاستايمىز, ءبارىن دە باستىقتىڭ ەرىن ەمەۋرىنىنەن بىلە قويامىز. دەگەنمەن رەداكتوردىڭ اتى رەداكتور, قايتالاپ ەسكەرتۋگە مىندەتتى! ونىڭ ۇستىنە: “ۇلت ارازدىعى ماسەلەسىندە اسا ساق بولۋ كەرەك. بۇرىن سوڭدى قازاق پەن چەشەن اراسىندا مۇنداي جانجال بولماعان”, – دەپ ءسوزىن ءبىر قايىرعان باستىق ءسال-ءپال ويلانىپ قالدى: “بولعان… بولعان, بىراق مىناداي جاريالىق الماعان… ءاربىر ءسوزىڭنىڭ استارىنا اسا ساق بولىپ جاز, بالا. بۇكىل وبكومداعىلاردىڭ بار نازارى وسىندا…”
جارتى ساعات وتەر-وتپەستە مەجەلى جەرگە جەتىپ كەلدىك. وسىندا, اۋداندىق گازەتتە جۇرگەندە ءوزىم بوساعاسىنان تىزەم دىرىلدەپ اتتايتىن, مەنى پارتيا قاتارىنا قابىلداعان ايگىلى اق ءۇيدىڭ الدى سەنەيىن بە, سەنبەيىن بە, ىعى-جىعى… قيقۋلاعان قالىڭ توپ. مۇنداي حالىق ءنوپىرى ۇزىناعاشتا تەك 1 مامىر مەن 7 قاراشادا عانا بولاتىن. وندا دا اۋپارتكومنىڭ الدىنا ەمەس, تاياق تاستام جەردەگى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا, پارادقا, دەمونستراتسياعا جينالاتىن.
اۋپارتكومنىڭ تۋرا كىرە بەرىس ەسىگىنىڭ الدىنا سوياۋداي ەتىپ قىلقيتىپ, جالعىز ميكروفون قويىلىپتى. كەۋ-كەۋلەگەن كوپشىلىك – ءبىر جاقتا. باسۋ ايتىپ, سابىرعا شاقىرعان داۋىستار ەستىلىپ جاتىر. بىراق, ەلىرىپ العان كوپشىلىك ءسوز تىڭدار ەمەس. ايقاي-شۋ. ەشتەڭە ەستىرتپەيدى. “كەتسىن-كەتسىن… كوشسىن-كوشسىن!”
الدىمەن جولىققان كىسىم اۋداندىق گازەتتە بىرگە قىزمەت ەتكەن ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ بولدى. شەگىر كوزدەرى شاتىناپ تۇرعان اقىن دوسىم اندا-ساندا قيقۋعا ەكىلەنە ءۇن قوسىپ قويادى. ماعان دا ءمان جايدى ءتۇسىندىرىپ ۇلگەرىپ جاتىر. ەسەنقۇلدىڭ سوزىنەن ۇققانىم – بار پالە ۇزىناعاشتىڭ يىعىنداعى, تاۋ بوكتەرىندە تۇرعان ىنتىماق اۋىلىنان شىققان عوي. ءبىر اۋىلدا تاي ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن ەكى بالا كوكپاردان كەيىن مالداس قۇرىپ وتىرىپ الىپ, مىنگەن اتتارىن ماقتاسادى… سودان ەرەگىس شىعادى. كىجىڭدەسە كەلىپ, جۇدىرىق جۇمساسادى. تاياق جەپ قالعان چەشەن بالا بۋلىعىپ ۇيىنە بارادى. ەكى اعاسى ۇيدە ەكەن, اتىپ شىعىپ ەسە قايتارادى. قازاعىڭىز دا قاراپ جاتپاعان, ءۇش اعاسى ۇيدە ەكەن… مىلتىق اتىلادى, اۋىل دۇرلىگىپ, ىلە كوتەرىلىپ كەتكەن. ءبىر قىزىعى, ازىرگە كوزى شىققان, باسى جارىلعان ەشكىم جوق…
بىراق, قازىرگى مىنا ءنوپىردىڭ بەت الىسى جامان. ونىڭ ۇستىنە قاراقۇرىم حالىقتىڭ قايدان كەلىپ جاتقانىن ايتساڭىزشى… كوز الدىمىزدا كوبەيىپ, اتتانداپ-ايقايلاعان داۋىستار تىم زورايىپ بارادى.
اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەكەن, اتى-ءجونىن ۇمىتىپ قالىپپىن… ىزديىپ كەلىپ, قولىنا ميكروفون ۇستاپ ەدى, ەل ودان بەتەر دۇرلىگىپ كەتتى. شامالاۋىمشا, اۋدان باسشىسى رەتىندە ول بۇعان دەيىن دە كوتەرىلىسشى حالىققا الدەنەشە رەت باسۋ ايتقان سەكىلدى. بۇل جولعى تالپىنىسى دا ءساتسىز اياقتالدى. نە ايتپاق بولعانىن ەستىمەدىم. كوپشىلىك ەستىرتپەدى. سودان نە كەرەك شاراسىز شەنەۋنىك: ء“اي, بۇلاردى قويشى!” – دەپ, قولىن ءبىر سەرمەپ, ميكروفوننان جىلىستادى.
ميكروفونعا تاعى ءبىر كىسى جاقىندادى. اۋىل ادامدارىنا گەنەرالدىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى تاڭسىق. مىنە, الدارىندا سول گەنەرالدىڭ ءوزى تۇر. شۋ باسىلىپ, جۇرت ءسال-ءپال سابىر ساقتادى. سويلەۋشى اناۋ-مىناۋ ەمەس ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. ميكروفونعا جاقىن تۇرعان شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى قوناقتىڭ اتى-ءجونىن, قىزمەتىن زىرىلداتىپ مۇدىرمەي ايتىپ شىقتى. جۇرت تىنىشتالدى. باكەنە بويلى تىعىنشىقتاي اق شاشتى گەنەرال بۇل تىنىشتالۋدى العاشقى جەڭىسىنە بالاپ, ماساتتانعانداي كورىندى ماعان. ەكى يىعىن قومداپ, جوتكىرىنىپ, كوزىلدىرىگىن تاعىپ, قولىنا ءبىر جاپىراق قاعازىن الىپ, سويلەۋگە دايىندالدى. بىراق, قىرسىق شالام دەسە اياق استى عوي, مينيستر ورىنباسارىنىڭ اڭگىمەنى ورىسشا باستاعانى كوپشىلىككە ءبۇيى تيگەندەي اسەر ەتتى. ونىڭ اۋزىنان شىققان ءار سوزىنە ىسقىرىپ, ايقايلاپ, نارازىلىق ءبىلدىردى. بايقالعانى, جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى ادامى مىنانداي توتەنشە احۋالدىڭ تۋ سەبەبىنە, ونىڭ كەيىن قانداي ءورىس الاتىندىعىنا زەر قويماعان ەكەن. مۇنداي جاعدايدا, ەڭ الدىمەن, اشىنعان مىنا حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن اڭداۋ كەرەك سياقتى ەدى. الدىن الا دايىندىقتان جۇرداي گەنەرال كوزىلدىرىگىن تۇزەپ, جۇرتتىڭ دۇرلىككەنىنە قاراماستان قولىنداعى قاعازىن بەتىنە جاقىن تاقاپ, سۋدىراتىپ وقي باستادى. ەڭ سوڭعى مالىمەت بويىنشا, قازاقستاندا قىلمىس جاساۋ سانى چەشەندەرگە قاراعاندا قازاق ۇلتىنىڭ اراسىندا تىم كوپ, ءارى تىم اسقىنىپ تۇر ەكەن. ۇزىناعاشتاعى باس كوتەرۋدى سونىڭ ءبىر عانا كورىنىسى دەپ تانۋ كەرەك. ءماس-ساعان! مىناداي بايانداما قىزىنىپ ارەڭ تۇرعان حالىققا شوق تاستاعانداي اسەر ەتتى. مىناۋ وتقا ماي قۇيۋ عوي! جۇرت ازان-قازان. ۋ-شۋدىڭ اراسىندا ميكروفون تۇرعان قاتار مەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ الشاق تۇرعان اراسى جاناسا ءتۇستى. قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنان اتىلىپ شىققان ۇزىن بويلى قارا تورى جىگىت ەكپىندەپ كەلگەن بويى, گەنەرالدىڭ قولىنان ميكروفوندى ج ۇلىپ الدى.
– ەستىدىڭدەر مە, گەنەرالدىڭ نە ايتىپ تۇرعانىن. قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ بارلىعى قىلمىسكەر ەكەن. ال چەشەندەر بولسا قويدان جۋاس…
گەنەرال دا ساسقان جوق, ميكروفوندى قايتارىپ الۋعا انتەك ۇمتىلىپ ەدى, جىگىت ونىڭ قولىن قاعىپ جىبەردى, كىمسىڭ دەگەن جوق. وسىنىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەي كوزدەرىمەن كورىپ, باقىلاپ تۇرعان كوتەرىسشىلەردىڭ ارقاسى قوزدى دا كەتتى-اي دەرسىڭ…
– سايىن جارايسىڭ!
– قاتىردىڭ, سايىن!
– العا, العا!..
حالىق پەن شەنەۋنىكتەردىڭ ورتا تۇسىندا ءار-ءار جەردە شوعىرلانىپ تۇرعان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى نە گەنەرال جاعىنا, نە كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا شىعارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان. مۇنداي توسىن وقيعانىڭ بولارىن كىم كۇتكەن؟ ويتكەنى, قالىڭ توپتىڭ اراسىنان الدەكىم: “جىگىتتەر! بوس ءسوزدىڭ كەرەگى نە. كەتتىك ىنتىماققا!” – دەپ ايقاي سالدى. حالىق تولقىپ كەتتى.
اۋدان باسشىسىنىڭ قاسىندا ميكروفوندى توڭىرەكتەپ تۇرعان بۇكىل الماتىعا, قازاقستانعا تانىمال, اتى بار ازاماتتار ەدى. نە ىستەرىن بىلمەي, كۇبىجىكتەگەن پارتيا سولداتتارىنىڭ قازىرگى شاراسىز كەيپى شىنىندا دا تىم ايانىشتى بولاتىن. گەنەرالدان باسقا وبكومنىڭ قوس حاتشىسى – ءشارىپ وماروۆ پەن باقىت وسپانوۆ (قازىر مينيستر, رەسپۋبليكانىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارادى), وبلىستىق محك باستىعى بولات بايەكەنوۆ (كەيىن رەسپۋبليكالىق محك-ءنىڭ, پرەزيدەنت كۇزەتىنىڭ باستىعى بولعان) تاعى باسقالار كوتەرىلىسشىلەرگە بۇيىرىپ تا, زەكىپ تە ەشتەڭە تىندىرا الماسىن ەندى عانا تۇسىنسە كەرەك. تۇرلەرى ءورت ءسوندىرگەندەي. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءدال وسى كۇنگە دەيىن حالىقتىڭ الدىندا ءدال بۇگىنگىدەي شاراسىز كۇي كەشپەگەن شىعار. شەنەۋنىكتەردىڭ ابدىراعان جۇزدەرىنەن كىمدى كىنالارىن بىلمەي دەل-سال بولعانى اپ-انىق اڭعارىلادى. دەموكراتيا دەگەن ۇعىمنىڭ جانعا جاعاتىن جۇپ-جۇمساق جىلى لەبى عانا ەمەس, ءۇيىرىلىپ سوعاتىن دۇلەي داۋىلى دا بولاتىنىن ءدال سول كۇنگە دەيىن كوز اشقاننان كەڭەس تاربيەسىمەن وسكەن كوپشىلىگىمىز تۇسىنبەگەن ەكەنبىز… مينۋت ساناپ اسقىنىپ بارا جاتقان مىنا وقيعانىڭ نەمەن اياقتالارىن ءدال كازىر ەشكىم بولجاي دا الماس. ۇرىنارعا قارا تاپپاي تولقىپ تۇرعان حالىقتىڭ ءتۇرى مىناۋ!
قالىڭ توپتىڭ ىشىنە كىردىم. اراكىدىك ءجۇزتانىستار كەزدەسە باستادى. مىنا كىسى – ءسات توقپاقپاەۆ (قازىرگى قورعانىس ءمينيسترى), وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. بۇدان ءبىر اپتا بۇرىن عانا ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننەن اقتالعان ازاماتتار تۋرالى گازەتىمىزگە ول كىسىمەن بولعان سۇحباتىم جاريالانعانى بار ەدى. كەزدەسىپ تۇرعان جەرىمىزدى قاراڭىز! باسىندا كۇنقاعارى مايىسقان كونەتوز شاپكى, تىم قاراپايىم كيىنىپتى, محق-ءنىڭ پولكوۆنيگى دەپ ەشكىم ويلاماس, ءسىرا! بىردەن تانىدى, قاعىلەز كىسى عوي. قول بەرىپ امانداستىق. پولكوۆنيك ارتىق سوزگە كەلمەي, كىدىرمەستەن قالىڭ توپتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى, ارينە, ول قىزمەت ۇستىندە ءجۇر.
– كوشسىن!..كەتسىن!
ەلدىڭ ۇران ساپ تۇرعانى – وسى ەكى-اق اۋىز ءسوز.
كەنەت, ميكروفوندى ماڭايلاعان باسشى توپ قاۋقىلداسىپ قالدى. قاراسام, ورتالارىندا بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست بالعابەك قىدىربەك ۇلى تۇر. قاسىنداعىلاردىڭ سوزىنە قۇلاق قويا, باسىن يزەپ جاتىر. سونىمەن, نە كەرەك, قازاق كسر حالىق دەپۋتاتتىعىنا وسى اۋىلدان سايلانعان قالامگەر-قايراتكەر قولىنا ميكروفوندى العاندا جۇرتشىلىقتىڭ شۋى تاعى دا ءبىر ساتكە ءسال-ءپال باسىلدى. جابىرقاپ تۇرعان شەنەۋنىكتەر مىنا ىزالى توبىردىڭ اشۋىن باساتىن ءبىر قۇدىرەت كوكتەن تۇسكەندەي, جۇزدەرى جادىراپ, ءتىپتى قۇنجىڭداسىپ قالدى. بارلىعى بىردەي قوعاداي جاپىرىلىپ, قاۋمالاپ, جازۋشى-دەپۋتاتتى ورتاعا وزدىردى. ءيا, ءيا, پارتكومدى تىڭدايتىن حالىقتىڭ اۋىلى الىستا قالعان با, قالاي!؟ باكەڭ التىن جيەكتى كوزىلدىرىگىن باتار كۇننىڭ شۇعىلاسىنا شاعىلىستىرىپ, اينالاسىن اسىقپاي شولىپ, از-كەم ءۇنسىز تۇردى.
– باۋىرلارىم, – دەدى ءبىر ۋاقىتتا جازۋشى.
ءبىرىنشى بايقاعانىم, ءبىز سياقتى جاس جۋرناليستەرگە اسا سابىرلى, ارتىق ءسوزى جوق, ءارى ىلعي دا سۇستى كورىنەتىن ازامات اعانىڭ داۋسى جارىقشاقتانىپ, ءدىرىل ارالاسىپ شىقتى. ءوزىنىڭ الدىندا سويلەگەندەردىڭ سوزىنەن ەش ناتيجە شىقپاعانىن سارالاپ ۇلگەرگەن بولۋى كەرەك, باكەڭ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تابا, سولاردىڭ ىعىنا جىعىلا سويلەدى.
– باۋىرلارىم, مەن دە وزدەرىڭ سياقتى وسى اۋىلدىڭ تۇلەگىمىن, سول سەبەپتى جۇرەگىم سەندەرمەن بىرگە. بۇل چەشەندەرمەن بالا كەزدەن ءبىر توپىراقتا تۇرىپ, ءبىر باستاۋدىڭ سۋىن ءىشىپ كەلەمىز. بىراق, بەتىنە ايتۋ كەرەك, ولار سوندا دا ءبىر مال ۇرلاعانىن قويار ەمەس. تىيىم بولا ما, ءوزى بولماي ما؟ وتىرىك دەسە, مىنە, شاراننىڭ ءوزى دە تۇر عوي وسىندا…
شەنەۋنىكتەردىڭ قاتارىندا باكەڭە جاقىن ورتا بويلى چەشەن بورىكتى جىگىت اعاسىنىڭ ەسىمى جۇرتتىڭ بارىنە تانىس بولاتىن. ويتكەنى, شاران تاۋمىرزاەۆ اۋدانداعى ەڭ اتاقتى شوپان. سۋرەتى اۋداندىق گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن تۇسپەيدى. جىلىنا ءار ءجۇز ساۋلىقتان كەمى 195 قوزى الاتىن باتىرىڭىز دا وسى كىسى. شارۋاقور شوپان شامدانىپ قالدى ما, الدە باسقاداي جاعداي ما, ايتەۋىر بىردەڭە دەگىسى كەلىپ العا ۇمتىلىپ ەدى, حالىق شۋلاپ كەتتى. جۇرتتىڭ جاقتىرماعان كوڭىلىن بايقاعان شوپاننىڭ ءوزى دە ميكروفونعا قايتا ۇمتىلۋعا ىڭعاي تانىتپادى.
ءجون-جوسىقسىز ايقاي-شۋ دەپۋتات-جازۋشىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, تۇك ەستىرتپەدى. ونىڭ ۇستىنە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ دۋالى اۋىزدان كۇتكەنى بۇل ەمەس سياقتى. ايقايعا باسقان ادۋىندى توپ: ء“سىز دەپۋتات بولساڭىز بىزگە چەشەندەر وسى جەردەن كوشە مە, كوشپەي مە, سونى ايتىڭىز!” – دەپ قاتتى كەتتى. بولمىسىنان سىرباز, كىرپياز جازۋشى جەرلەستەرى ءدال بۇلاي دۇرسە قويادى دەپ كۇتپەسە كەرەك, سوزىنەن جاڭىلدى. اقىر سوڭى مۇنداي اۋديتوريانىڭ الدىندا بۇرىن-سوڭدى شىعىپ, ءسوز سويلەمەگەن باكەڭ ارىگە بارماي, اڭگىمەسىن شورت ءۇزدى.
جۇرت ازان-قازان.
– كوشسىن!.. كەتسىن!..
شاشاۋسىز شىققان ءزىلدى داۋىستار جاڭعىرىعى زورايىپ ءبىر قيىردان ءبىر قيىرعا جەتىپ, اششى ىشەكتەي سوزىلىپ جاتقان ۇزىناعاش اۋىلىن باسىنا كوتەردى. يتتەرىن ۇرگىزدى.
قايدان كەلىپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن, باعانا ءبىز ءبىرىنشى كورگەن حالىق ءنوپىرى ەكى ەسەگە ۇلعايىپ ۇلگەرگەن. شىنىندا مىنا جۇرتتىڭ قۇر ايقايعا جينالماعانىن باسشىلىق كەش تە بولسا تۇسىنە باستاعان سەكىلدى. قازىرگى كۇبىجىكتەگەن سوزدەرى, قولاپايسىز قيمىلدارى سونى بايقاتقانداي. مۇندايدا اقىل دا كىرمەي مە, ايتەۋىر, ساسقالاقتاعان شەنەۋنىكتەردىڭ جۇزىندە: “ەندى نە ىستەيمىز؟” – دەگەن ۇرەي نىشانى تۇردى. ءيا, مىناۋ قۇر ايقاي ەمەس ەدى. حالىقتىڭ بويىندا الدەقانداي ءبىر اشۋ بارى ەندىگى جەردە اسا قاتتى بايقالدى. جينالعان ەل جەلدى كۇنگى دارياداي تولقيدى. ەندى ءبىر شايقالسا, ەرنەۋدەن شىعىپ كەتپەك… باسشىلىقتىڭ ساساتىن ءجونى بار, ويتكەنى, ولار باعانادان بەرى جۇرتتىڭ كوڭىلىن جىعا تابا الماي, ۋاقىتتى وتكىزىپ العانىن تۇسىنگەندەي.
كۇننىڭ كوزى اۋدى. كەش بولدى. قاراڭعى تۇسسە نە بولماق؟ ال, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ۇيلەرىنە قايتار ءتۇرى بايقالمايدى. شىنىندا دا ءىس ناسىرعا شاپقالى تۇر. “كوشسىن!.. كەتسىن!.. بولماسا وت قويۋدى ۇزىناعاشتىڭ شەتكى ۇيىنەن باستايمىز”. اۋىلدىڭ شەتىندە تۇرىك اعايىنداردىڭ كوشەسى بار ەدى… سۇمدىق سوندا باستالماق!
اۋپارتكومنىڭ اق ءۇيىنىڭ بۇيىرىنە تاياپ كەلىپ توقتاعان سۇر “ۆولگانىڭ” ىشىنەن ۇلكەن زەرلى شاپانىن سۇيرەتىپ, اق سالدەلى كىسى اسىقپاي ءتۇستى. قاسىنا ەرگەن ەكى-ءۇش ادامى بار. باس ءمۇفتيىمىز – راتبەك قاجى اقساقال ەكەن. باسشىلار توبى جاپا-تارماعاي قول سوزىپ امانداستى. بۇل كەزدە كوتەرىلىسشى جىگىتتىڭ ءبىرى ميكروفوندى قولىنا الىپ, جۇرتشىلىقتى اۋداننان چەشەن ۇلتىنىڭ ءبىر وكىلىن قالدىرماي قۋىپ شىعۋعا, ونى ۋاقىت سوزباي ءدال قازىردەن باستاۋعا شاقىرىپ جاتقان. قازاق كسر-ءىنىڭ باس مولداسى توڭىرەگىندەگى كىسىلەردىڭ بارلىعىنىڭ ءسوزىن مۇقيات تىڭدادى. ءبىر شوعىر بولىپ تۇرعان چەشەن-ينگۋش توبىنىڭ ادامدارى دا مولدەكەڭنىڭ قاس-قاباعىن اڭدىپ, بايەك بولىپ, مازاسىزدانادى. كەزەكتە, شەنەۋنىكتەر جاعىنان, سويلەيتىن ادام دا قالماعان. راتبەك قاجى ميكروفونعا تاياپ كەلىپ, اڭگىمە باستاماق نيەتپەن: “بيسميللاھي راحمان-ير-راحيم”– دەي بەرگەن. بىراق, قۇجىلداعان حالىقتىڭ داۋىسى باسىلمادى. قايتا زورايا ءتۇستى. سوزگە ىرىق بەرەتىن ءتۇرى جوق.
– وۋ, بۇل نە؟ – دەگەن ءمۇفتيدىڭ داۋسى از عانا ۇزىلىستەن سوڭ تىم اششى شىقتى. – ءبورىنىڭ ك…شە شۋ-شۋ ەتەسىڭدەر. وۋ, اينالايىن حالقىم, نە ءب ۇلىندى, نە بولدى؟ سابىر قايدا؟
يناباتتى كىسىدەن مۇنداي ءسوز كۇتپەسە كەرەك, جۇرت وشارىلىپ قالدى. توپتىڭ ىشىنەن:
– چەشەندەر تۋعان ەلىنە كوشسىن. قازاقستاننان كەتسىن. بۇگىن تۇندە كوشىرەمىز!.. باسقا ەشتەڭە بىلمەيمىز! – دەگەن وكتەم ءبىر داۋىس شىقتى. مولدەكەڭ دە ساسپادى.
– جارايدى, كوشىرسەك كوشىرەيىك… قاشان؟ قازىر مە, وعان دايىنسىڭدار ما؟ ءاي, بىزدەر, ءبارىمىز باۋىر باسقان مۇسىلمان بالاسى ەمەسپىز بە. مىنا شاراننىڭ ءوزى پالەنباي جىل قويان-قولتىق ارالاسقان قازاق باۋىرلارىممەن ءبىر جىلقى, ەكى-ءۇش قوي سويىپ, وسىندا جاتقان اكە-شەشەمە اس بەرىپ, قۇشاقتاسىپ, قيماي قوشتاسسام بولماي ما دەپ تۇر… قۇدايشىلىعىن ايتىڭدارشى! شاراننىڭ ءسوزى ءجون ەمەس دەپ كورىڭدەرشى.
باس ءمۇفتي اتاقتى شوپاننىڭ جەڭىنەن ۇستاپ, قاسىنا تارتتى.
– وسىنىم دۇرىس پا, شاران؟
– دۇرىس حازىرەت, دۇرىس, – دەدى شاران باس شۇلعىپ. وسى ەكى ارادا اتاقتى شوپان ىشتەگى وكپەسىن دە ايتىپ ۇلگەردى. –وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, حالايىق, مەنىڭ 100 ساۋلىقتان 196-دان قوزى العان كۇنىم دە بولدى. بىراق, جامبىل اۋدانى ماعان ەش ۋاقىتتا ءبىرىنشى ورىندى بەرمەدى. ىلعي دا ءبىر قوزى ارتىق قوستىرىپ, الدىما باسقا ءبىر شوپاندى شىعارىپ جىبەرىپ تۇردى. مەن سوندا دا وسىنشاما جىل تۇك دەمەدىم…
جۇرت شۋىلداي باستاپ ەدى, راتبەك قاجى قولىن كوتەردى.
–“توقتاڭدار, توقتاڭدار!”
حالىق قايتادان قالپىنا ءتۇسىپ, ءسال سايابىرسىدى. مولدەكەڭ ءسوزىن ودان ارى جالعادى.
– ال, جارايدى وندا. بۇگىن وسى جەردە توبەلەسىپ تارالىق. قۇيىسقانى ونسىز دا, سەندەرسىز دە, كوتەرىلىپ تۇرعان چەشەن باۋىرلارىمىز گروزنىيعا كوشسىن. ال, جارايدى, سودان كەيىن نە بولادى… ءاي, اعايىندار! ءبىزدىڭ بالالارىمىز رۋسسيانىڭ ءار بۇرىشىندا اسكەردە قىزمەتتە ءجۇر ەمەس پە. سول جاقتا چەشەننىڭ بالاسى “سەندەر بۇيتىپسىڭدەر دەپ” قازاقتىڭ بالاسىمەن پىشاقتاسىپ جاتسا نە بولدىق, سونى ويلادىڭىزدار ما؟ جارايدى, ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن… وزدەرىڭ ايتىڭدارشى, قايسىلارىڭنىڭ ۇيىڭدە قوناەۆ اعامىزدىڭ سۋرەتى بار. ءيا, ءبارىمىز ول كىسىنى جاقسى كورەتىنىمىزدە شەك جوق قوي… ايتىڭدارشى, قايسىلارىڭنىڭ ۇيىڭدە؟
“قوناەۆتىڭ قاتىسى نە بۇل جەردە؟” دەگەندەي جۇرت مۇلدەم اڭتارىلىپ قالدى.
– مەن جاقىندا الماتىنىڭ ءبىر توپ ۇلكەن, مارحاباتتى كىسىلەرىمەن چەشەن باۋىرلارىمىزدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن دەلەگاتسيا قۇرامىندا گروزنىيعا بارىپ قايتتىم, – دەپ راتبەك قاجى ءسوزىن جالعادى. –قازاق باۋىرلارىمىز كەلدى دەپ, چەشەندەر اۋەجايدا تابانىمىزعا كىلەم توسەپ قارسى الدى. باسىن ءيىپ تۇرىپ الدى. ولار بىزگە قورىققانىنان وسىلاي ىستەدى دەيسىڭ بە!؟ جوق! سەكسەنگە كەلگەن مۇگەدەك شال ناۋقاسىنا قاراماستان, اۋەجايدا ەڭبەكتەپ كەلىپ, ەتەگىمنەن ءسۇيدى. سوعىس جىلدارى قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ ارقاسىندا امان قالدىق دەدى, قازاقشا سويلەپ. بىلدىڭىزدەر مە؟ مەنىڭ كوزىمنەن ىرشىپ جاس شىقتى… ال ەندى, ءۇيمە-ءۇي تورگە قوناەۆ اعامىزدىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويعان. ءبىزدىڭ اعامىز, ءبىزدىڭ پاتشامىز دەيدى. ال ءبىز, مىنا جەردە قۇر بەكەرگە شۋ-شۋ ەتەمىز… ءاي كوشىرەتىن بولسا وكىمەت بار عوي! مەملەكەتتىڭ باسشىلارى بار عوي…
مولدەكەڭ سويلەپ جاتتى, سويلەپ جاتتى. ەندى ونىڭ ءسوزىن ەشكىم بولمەدى. دەگەنمەن, جۇرت باعاناعى ىزالى رايىنان ءسال دە بولسا قايتقانداي. قۇر ناسيحاتتان ابدەن زارەزاپ بولعان جۇرتىڭ جۇرەگىنە جەتەتىن ءسوز كەرەك بولعان ەكەن. مۇزداي قاتقان ءجۇزدەرىنىڭ توڭى دا ءسال-ءپال جىبىگەندەي. كوتەرىلىسشىلەردىڭ تالابىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەكىنشى جاق تا امال تاباتىنىن باستىرمالاتىپ ايتا باستادى. قىسقاسى, جۇرت بىتىمگە كەلگەندەي سىڭاي تانىتتى…
– ال ەندى, قۇر بەكەرگە شۋ-شۋ ەتپەي, وسى بەتتەرىڭمەن ۇيگە قايتىڭدار! تالاپتارىڭ ورىندالماي جاتسا, تاعى بىردە ءدال وسى جەرگە جينالاسىڭدار دا…
باس ءمۇفتيدىڭ وسى سوزىنەن كەيىن, شىنىندا دا, سەڭنىڭ كوبەسى سوگىلگەندەي بولدى. تۇتاسىپ يىق تىرەسىپ تۇرعان حالىق اقىرىنداپ ىدىراي باستادى.
بيلىك باسىنداعىلار يىعىنان جۇك تۇسكەندەي “ۋھ” دەدى. ولار ءۇشىن ءدال بۇگىن, ءدال قازىر تەك قانا ۋاقىت ۇتۋ كەرەك ەدى. بۇگىن جۇرتتى ۇيىنە قالاي قايتارۋدىڭ امالىن تابا الماي تورىعىپ تۇرعان. سول كۇنى ۇزىناعاشتا… جەتپىس جىل حالىقتى بۇيرىقپەن بيلەگەن پارتيا بيلىگى قاۋقارسىز ەكەنىن كورسەتتى, العاش رەت وڭباي ءسۇرىندى, كۇيرەي قۇلادى. ەسەسىنە, ء“دىن — اپيىن” بولماي شىقتى. ءدىنباسى دا بارشا حالىققا ءسوزىن تىڭداتا الادى ەكەن. حالىق قاشاندا ءجون سوزگە توقتاپ, ۇلكەنىن تىڭداعان ەمەس پە!
… اۋىل سىرتىنداعى الاڭقايعا قىرىق-ەلۋدەي ەرى بار, ايەلى بار شوعىر توپ جينالىپتى. قاراكولەڭكە بولسا دا تۇرلەرىندە قاتتى ءابىرجۋدىڭ بارى بايقالادى. ۇلكەندەرى الدىمەن كەلىپ راتبەك قاجىنىڭ قولىن الدى. اۋپارتكومنىڭ الدىنداعى جەڭىستەن سوڭ وكىمەت ادامدارى مولدەكەڭدى العا سالىپ, وزدەرى جارتى قادام كەيىندەپ جۇرە باستاعان. پارتيا باسشىلارىن ەشكىم تانىستىرمادى. ولاردىڭ ارقايسىسى اتقارىپ وتىرعان بيلىك دارەجەسىنە وراي الدىمەن ءسوز الىپ, جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ باقتى. شىنىندا بۇل كەزدە پوكروۆكا سياقتى چەشەندەر قالىڭ تۇراتىن اۋىلدى ومون جاساعى مەن اۆتوماتشىلار كۇزەتىپ تۇر دەگەن حاباردى ەستىگەنبىز. ۇلكەن جولداردىڭ ءار بۇرىشىنا ميليتسيا قويىلىپ, اۆتوبۋستار جۇرمەدى. تاڭعالارلىعى, سونداي كەدەرگىلەرگە قاراماي كۇللى اۋداننىڭ جۇرتشىلىعى اۋدان ورتالىعىنا قانداي جولمەن كەلگەنى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم.
ءبىر چەشەن تۇكىرىگىنە شاشالىپ, ايقايلاپ دورەكى مىنەز تانىتتى. راتبەك قاجى سويلەپ تۇرعان.
– نە دەگەن كورگەنسىز ەدى, مىناۋىڭ. ەدىرەڭ-ەدىرەڭ ەتىپ… وۋ, انداعى جۇرتتى ارەڭ ساباسىنا ءتۇسىرىپ كەلىپ وتىرمىز مۇندا. سونى بىلەسىڭ بە؟ – مولدەكەڭ جىگىتتى قاتتى سوگىپ تاستادى.
وسىدان كەيىن چەشەندەردىڭ ۇلكەندەرى قاۋقىلداسىپ, الگى جىگىتكە جاپپاي ۇرسىپ بەردى. بوركى داعاراداي كىشكەنتاي شال كۇللى جۇرتتىڭ كوزىنشە جىگىتتى قۋىپ ءجۇرىپ, جۇدىرىقپەن ءتۇيىپ-ءتۇيىپ سابادى دەيسىڭ. اتىرىلىپ تۇرعان جىگىت باسىن قولىمەن كولەگەيلەپ, ىعىپ بارىپ, كوپتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى. ەلتىرى بوركىن اپپاق ماتامەن كومكەرگەن چەشەندەردىڭ مولداسى ءۋاحيد ورتاعا شىعىپ, جۇرتتى سابىرلىلىققا شاقىردى. “قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ اشۋىن – ءبىرىنشى قۇدىرەتى كۇشتى اللا, ەكىنشى – مەنىڭ مارتەبەلى ۇستازىم, ليۆيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى راتبەك قاجىنىڭ ءسوزى باستى”, – دەگەندى دە ايتۋدى ۇمىتپادى. (كەيىن يچكەريانىڭ باس ءمۇفتيى بولعان ءۋاحيدتى پرەزيدەنت جوھار دۋداەۆتىڭ قاسىنان رەسەي تەلەديدارى ارقىلى تالاي كورىپ جۇردىك. –اۆت.). ۇرپيىسكەن جۇرتتى ءۇيلەرىنە تاراتىپ, الماتىعا قايتقانىمىزدا, ءتۇن جارىمىنان اۋعان…
ەرتەسىنە الماتى وبلىستىق “جەتىسۋ” گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە “ۇزىناعاشتا نە بولىپ جاتىر؟” اتتى مەنىڭ ماقالام شىقتى. وندا پارتيا ۇيىمى باسشىلارىنىڭ ۇلت ارازدىقتى ۋشىقتىرماي, دەر كەزىندە جۇرتشىلىقپەن ءتىل تابىسقانى ارقاسىندا عانا قانتوگىسكە جول بەرىلمەگەنى تۋرالى جازىلعان ەدى… شەگىنە جەتكەن وقيعانىڭ وت الىپ كەتپەگەنىنە ءدىنباسىنىڭ تىكەلەي سەبەپكەر بولعانى ول ماقالادا ايتىلمادى. سەبەبى, كومپارتيا ءالى دە بولسا ءدىن اتاۋلىنى تۇساپ تۇرعان 1990 جىلدىڭ تىمىرسىق تامىزى بولاتىن.
تالعات ءسۇيىنباي,
جۋرناليست.
الماتى.
31 قازان 2001 جىل.
