ەكى جيرەن
1958 جىلدىڭ قىسى.
ساراتوۆتىڭ قار جامىلعان ورماندى القابى ارتتا قالدى دا, “موسكۆا– الماتى” جۇيرىك پوەزى يەن جازىققا كوسىلتە سالدى. موسكۆادا ەكىنشى ونكۇندىكتى زور ابىرويمەن دۋىلداتا وتكىزىپ, قايتىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق دەسە دە بولعانداي-تىن. ولاردىڭ ءبارى ءماز ەدى, مول ءسۇيىنىش قۇشاعىندا ەدى. ءبىرىن-ءبىرى ارداقتاپ, سوزدەرى, كۇلكىلەرى, ءازىل-قالجىڭ, ىقىلاس-پەيىلى ءبىر-بىرىنە بەك جاراسىپ, مەرەيلەرى تاسىدى.
الگىندە ساراتوۆتان شىعا بەرگەندە شاكەن ايمانوۆتىڭ كۋپەسىنە ءان-بي انسامبلىنىڭ ءبىر توپ قىز-جىگىتتەرى كەلگەن-ءدى. ولار اتاقتى اكتەردىڭ “سوۆەت وداعىنىڭ حالىق ءارتيسى” اتاعىنا يە بولعان قۋانىشىن قۇتتىقتاپ, ونىڭ ءار ازىلىنە شەكتەرى تۇيىلگەنشە ك ۇلىپ, تاماشالاپ وتىردى.
شاكەن بىرەسە الداركوسە حيكايالارىن ايتىپ, ءماز قىلسا, سول كۇلكىسى تيىلماي, تاعى بىردە ءازىل اندەردى ەسكە ءتۇسىردى. ءشاكەنگە ەركەلىگى وتەتىن سۋات ابۋسەيىتوۆ: «اعا, الگى ءبىر ءان بار عوي, – دەپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتتى. – “ومىراۋدا ون تۇيمە” دەيتىن ءان…
1958 جىلدىڭ قىسى.
ساراتوۆتىڭ قار جامىلعان ورماندى القابى ارتتا قالدى دا, “موسكۆا– الماتى” جۇيرىك پوەزى يەن جازىققا كوسىلتە سالدى. موسكۆادا ەكىنشى ونكۇندىكتى زور ابىرويمەن دۋىلداتا وتكىزىپ, قايتىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق دەسە دە بولعانداي-تىن. ولاردىڭ ءبارى ءماز ەدى, مول ءسۇيىنىش قۇشاعىندا ەدى. ءبىرىن-ءبىرى ارداقتاپ, سوزدەرى, كۇلكىلەرى, ءازىل-قالجىڭ, ىقىلاس-پەيىلى ءبىر-بىرىنە بەك جاراسىپ, مەرەيلەرى تاسىدى.
الگىندە ساراتوۆتان شىعا بەرگەندە شاكەن ايمانوۆتىڭ كۋپەسىنە ءان-بي انسامبلىنىڭ ءبىر توپ قىز-جىگىتتەرى كەلگەن-ءدى. ولار اتاقتى اكتەردىڭ “سوۆەت وداعىنىڭ حالىق ءارتيسى” اتاعىنا يە بولعان قۋانىشىن قۇتتىقتاپ, ونىڭ ءار ازىلىنە شەكتەرى تۇيىلگەنشە ك ۇلىپ, تاماشالاپ وتىردى.
شاكەن بىرەسە الداركوسە حيكايالارىن ايتىپ, ءماز قىلسا, سول كۇلكىسى تيىلماي, تاعى بىردە ءازىل اندەردى ەسكە ءتۇسىردى. ءشاكەنگە ەركەلىگى وتەتىن سۋات ابۋسەيىتوۆ: «اعا, الگى ءبىر ءان بار عوي, – دەپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتتى. – “ومىراۋدا ون تۇيمە” دەيتىن ءان…
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە شاكەن ءسال-ءپال ويلانىپ قالدى. ورنىنان تۇرەگەپ, تەرەزەنى تومەن سىرعىتىپ, جايلاپ اشتى دا: – «ەپتەپ جەلدەتىپ الايىق», – دەپ, كوريدورعا شىعۋعا ىڭعاي ءبىلدىردى. وتىرعاندار دا: «سول دۇرىس بولار, شاكەن اعا, تازا اۋا كىرسىن», – دەسىپ ىلەسە تۇرەگەلدى.
ءبارى كوريدورعا شىقتى. بىرەۋلەرى ءوزدى-ءوزى سويلەسىپ, ەندى بىرەۋلەرى تامبۋرعا بارىپ, شىلىم شەكتى. ءسويتتى دە ءبارى ءشاكەننىڭ قاسىنا قايتا جينالدى. كەتكىسى جوق. شاكەن قارلى دالاعا قاراپ, ءبىراز تۇردى. كوزى ويعا تۇندى.
سالدەن سوڭ شاكەن: «ىشكە كىرەيىك», – دەدى. ءسويتتى دە: «مەن ەندى سۋات سۇراعان ءاندى ايتىپ بەرەيىن», – دەپ ءتومەندەگىدەي اڭگىمە باستادى. بۇل ءوزى و باستان ەرتىس بويىنداعى ەلدەردە كوبىرەك ايتىلىپ, ودان قارقارالىعا اسىپ, جەتىسۋعا جەتىپ, قاراتاۋدىڭ ەتەگىن جاعالاپ كەتكەن ءان. وسى جەرلەردى ارالاپ ءجۇرىپ, ءاننىڭ بالا كۇنىمنەن بىلەتىن ءسوزى ءبىزدىڭ باياناۋلا توڭىرەگىندە عانا قاز-قالپىندا ساقتالعانىن بايقادىم. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە مۇنى شاما, جارىلعاپبەرلى, بەرىكبول, بۇركىتبايدىڭ مۇستافاسى سەكىلدى انشىلەر تاراتقان. سوزىنە ءمان بەرسەڭدەر, ءبىزدىڭ كوشپەلى ەل سۇلۋ تابيعات تورىندە رومانتيكالىق عۇمىر كەشكەن سەرى كوڭىلدى ەل ەكەندىگىنە تاڭ-تاماشا بولاسىڭدار. مىنە, سول سايران ءومىردىڭ شۋاقتى ءانى… قازىر… قازىر…
شاكەن ءسال جوتكىرىنىپ, سۋ ۇرتتادى. ءسويتتى دە ەكى يىعىن قومداي كوتەرىپ:
جاي تۇسكەنمەن كۇركىرەپ, تاۋ قۇلاماس,
مەن سەندىكپىن, جەتەكتە, اۋلىڭا قاش.
مەن دە وزىڭدەي بىرەۋدىڭ ناۋەتەگى,
بالاپانداي شايقا دا باۋرىڭا باس, – دەپ لەكىلدەتە باستاي بەرىپ, قايىرماعا ۇزىلدىرە ىلىگىپ, مىرس ەتىپ, كىلت توقتادى. ەكى ءبۇيىرىن باسىپ, شەگى قاتا ءتۇيىلدى. شاكەن جاسقا بۋلىققان كوزىن ورامالىمەن ءسۇرتىپ: «مىنا قىز بالالار شىعا تۇرسىن», – دەدى وسى ءسوزدى ارەڭ ايتىپ.
ءبيشى قىزدار قىمسىنا ك ۇلىمسىرەپ, كوريدورعا بەت الدى.
شاكەننىڭ كوزىندە كۇلكى نۇرى كىلكىلدەپ:
ومىراۋدا ون تۇيمە قاتار-قاتار,
اعىتقانشا تۇيمەڭدى تاڭ دا اتار, پاھ! پاھ! قانداي سۋرەت, ا؟! – دەپ, كۇرەكتەي جالپاق الاقانىمەن ەكى سانىن الما-كەزەك شاپاقتادى دا سول شالقىعان كۇيى كوزى جايناپ:
سەن ار جاقتا, قالقاتاي, مەن بەر جاقتا,
ءسۇت بەتىنە كىلەگەي قاشان قاتار, – دەپ وسى سوزدەرگە ەلجىرەي تولقىپ, بار دۇنيەنى ۇمىتقانداي شىرايى كىردى.
– اۋىل… القاقوتان وتىرعان بوز ءۇيلەر. ءبارى الاقاننىڭ اياسىندا. سەلتەڭدەپ ءجۇرگەن ءبىرەۋ كوزگە بىردەن شالىنادى. قىزدى اۋىل, قىمىزدى اۋىل. جىگىتتىڭ قىزبەن تىلدەسۋى قيامەت. وعان بار كوز قادالادى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كەمپىر-شال ۇيىقتامايدى. يتتەردىڭ دە ءۇنى وشپەيدى. قىزعا “كەلەم” دەگەن ءسوزى بار. ارادا جەڭگەسى ءجۇر سىپىلداپ. اسىق كوڭىلدى ىنتىزار جىگىت قۇمارلىق وتى كۇيدىرىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا جەتەدى-اۋ, اقىرى. قىز دا ءولىپ-ءوشىپ, كۇتىپ وتىر. اھ ۇرا ۇمتىلعان ءجىگىتتىڭ قۇشاعىنا كىرەدى دە كەتەدى. سول ساتتە جىگىتتىڭ ەسى شىعىپ, تاعاتتان ايىرىلۋى… قىز تۇيمەسى اعىتىلىپ بىتكەنشە دىگىرلەپ, ءۇزىلىپ كەتە جازداۋى… و, ونى تەك ەلەستەتىپ كور. وسى سۋرەت ء“شاپيباياۋ” انىندە دە بار عوي. قىز كوركىنە تاڭعالعان جىگىت:
احاۋ, قايران جار-اي,
قايران جار-اي!
بودە ءۇي, بودە ءۇي ارمان-اي! – دەمەي مە؟ “بودە” دەگەن ءسوز – بولەك, وڭاشا, وقشاۋ, جەكە, دارا دەگەن ۇعىم. وسىنى ءبىلمەيتىن ءبىزدىڭ بەلگىلى انشىلەرىمىز ء“باداۆي”, ء“باداۋي” دەپ سوعا بەرەدى. وسىعان ءجۇسەكەڭ مەن بەكەن جىلىسباەۆ, ءبىزدىڭ كاۋكەن جىنى كەلىپ, كۇيىپ-پىسەدى. ءجا, بۇل ءوزى بولەك اڭگىمە. الگى ون تۇيمەسىن اعىتىپ بولماعان قىزدى ايتسايشى, پاھ! پاھ!
سۋات تا ك ۇلىم قاعىپ: «قايىرمانى ايتىڭىز, شاكەن اعا», – دەپ بولار ەمەس.
جىگىتتەر جەلپىنىپ, دۋىلداسا باستادى. جەلىگىپ العان سۋات: «ءسىز ايتپاساڭىز, قايىرمانى ءوزىم ايتام!» – دەدى.
شاكەن كۇلكىدەن قىزارعان كوزىن ساۋساعىنىڭ ۇشىمەن باسىپ: «سول قايىرمانى ءوزىڭ ايتشى, سۋاتجان», دەپ ءوز ءسوزىن ءوزى قوشتاپ, باس يزەدى.
سۋات بارىنە كوز قىدىرتا ءبىر قاراپ ءوتتى دە, جارتى داۋىسپەن ءاننىڭ الگى شۋماعىنان باستاپ, قايىرماعا كەلگەن تۇستا ەكى بەتى جىبىرلاپ, كىلت ءۇزدى. ءجىگىتتەردىڭ ءبىرى بۇيىرىنەن ءتۇرتىپ: «ايت!» –دەدى.
سۋات كۇلكى قىسقان كۇيى شاكەنگە جاسقانا قاراپ, باسىن شايقادى. شاكەن كوزى شاتىناپ, جۇدىرىعىن ءتۇيىپ: «بول, تەز!» – دەدى كۇلكىسىن زورعا تەجەپ.
سۋات الاقانىمەن ەكى كوزىن كولەگەيلەپ:
احاۋ, سارى قىز,
پىسكەن داربىز,
داربىزىڭنىڭ قىزىلىن,
ماعان جارعىز-اي! – دەپ, سەلكىلدەدى.
جىگىتتەردىڭ ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا…
شاكەن الدەنەنى ەسكە العان جانشا ءوز-وزىنەن مولدىرەپ, تەرەزەدەن اپپاق دالاعا كىرپىك قاقپاي قادالدى. قاباعىنىڭ استىنا مۇڭ كولەڭكەسى ءتۇستى. سول ويلى كۇيى: «ارالارىڭدا نوتا جازاتىن مۋزىكانتتارىڭ بار ما؟» دەدى.
– مىنە, اعا, مىنا جىگىت بايانيست, – دەدى سۋات باعانالى بەرى سىپايى عانا ۇندەمەي وتىرعان قىزىلشىرايلى جىگىتكە بۇرىلىپ.
شاكەن: «جاقسى», دەدى جاي عانا.
تۇك… تۇك…. تۇك… پوەزد تورعىن جەلەك جامىلعان قارا ورمانعا جاناسا بەرە سايابىرلاي ءىلبىپ, جايلاپ كەپ توقتادى. ورمان ءىشى جىپىرلاعان قاراتورعاي. شىقىلىقتاپ ءۇن سالادى. شاكەن ولاردان كوز ايىرماي, رەڭى سۋىنا بەرىپ, سابىنداي بۇزىلدى. جۇرەگى ۇيىپ:
بىرگە وسكەن كىشكەنتايدان ساۋلەم ەدىڭ,
ايرىلدىم قاپيادا سەنەن نە عىپ؟ – دەگەن جولداردى كۇرسىنە قايتالادى. كوز الدىندا بەتالدى قۇلا تۇزگە سارىلا قاراعان اقان سەرى…
دۇنيە-اي, قىزىل-جاسىل كىمدى الدادىڭ,
سەن بەرگەن ريزىقتان قۇر قالمادىم.
داۋرەندى مەندەي سۇرگەن كىم بار ەكەن,
سوندا دا قىزىعىڭا ءبىر قانبادىم, – دەيتىن اقان سەرى تۇنەك تۇندەي تۇنەرىپ تۇر. شاكەن دە سىنىپ بارادى. توڭىرەگى قۇلازىپ, جايناعان دۇنيەنى كورىپ وتىر, كورمەي وتىر.
جىگىتتەر “كەتەيىك” دەگەندەي ءبىر-بىرىنە ىم قاقتى. جايلاپ ورىندارىنان تۇرىپ: «اعا دەم السىن», – دەستى دە كۋپەدەن شىعا بەردى.
شاكەن: «جاقسى. سۋات, مىنا بايانيست ءىنىم ەكەۋىڭ بوگەلە تۇرىڭدار», – دەدى.
جىگىتتەر ءجون-جونىنە كەتتى. شاكەننىڭ قاسىندا سۋات ابۋسەيىتوۆ پەن بايانيست جىگىت قانا قالدى.
ءبىر كەزدە ءالى دە ىشتەي قوبالجۋلى ءشاكەن: «الماتىنى قاي تولقىننان تابۋعا بولادى, ا؟» – دەپ ستول ۇستىندە تۇرعان سپيدولانى بۇراپ كوردى.
قىسقا تولقىنعا ءتۇسىپ ەدى, قازاق راديوسىنىڭ ءبىرىنشى پروگرامماسى ەكەن. كونتسەرت بەرىلىپ جاتىر. ديكتور “ەندى سىزدەر, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ورىنداۋىندا “ەكى جيرەن” ءانىن تىڭداڭىزدار” – دەدى.
ىلە “ەكى جيرەن” كەربەز كەرىلىپ, سوزالاڭداي كوتەرىلدى.
شاكەن سۋاتقا جالت قارادى. سۋات تا وعان ءۇنسىز قادالدى.
– بۇل نە, سۋات, ا؟ بيوتوك؟ مەن ءدال وسى ساتتە “ەكى جيرەن” ءانىن ويلاپ وتىردىم. و, قۇدايا توبا, وسىنداي دا سايكەستىك بولادى ەكەن! عارەكەمدى قارا… عارەكەم, قاي ۆاگوندا ەدى, سۋات؟
– سەگىزىنشى ۆاگوندا.
– ءوزى تىڭداپ وتىر ما ەكەن, ا؟ قانە, جىگىتتەر وسى انگە زەيىن سالايىقشى, – دەدى, شاكەن سپيدولانىڭ ءۇنىن كوتەرىڭكىرەپ, – جۇسەكەڭنەن ۇيرەنگەن “ەكى جيرەن”… جالعىز وسى ءان بە, تەگى – “قارعاش”, “قاناپيانىڭ ءانى”, “باياناۋىل”, “سىرىمبەت”, تاعى ءبىر اندەر بار. جۇسەكەڭ قازىمىر عوي. عارەكەڭە: «ارقانىڭ ءانىن ايتساڭ, جوندەپ ايت!” دەي بەرىپتى. سوندا ول كىسى دە شىداي الماي: “باسقاسىن قوزعاماي-اق قويايىن, وۋ, جۇسەكە, ءوزىڭ مەن ايتىپ ءجۇرگەن “اينامكوز”, “زاۋرەش”, “پاڭ كويلەك” اندەرىن ايتىپ كوردىڭ بە, تەگى, ا؟” دەپتى. جۇسەكەڭ سوزدەن توسىلىپ, ءلام-ميم دەمەپتى. ونىڭ ەسەسىنە جۇسەكەڭنىڭ: “ارقانىڭ انىندە مىنا قۇرمانعاليەۆتىڭ نە شارۋاسى بار؟” دەپ ب ۇلىنەتىن ماناربەك ەرجانوۆقا: ء“ۇنى بيىك. ارقا اندەرى كەڭدىكتى, اسقاقتىقتى قالايدى. وسىلايشا شىرقاي بەرسىن!” دەپ عارەكەڭدى ارداقتاپ, قورعاشتاعان ءسوزىن ەستىدىم دە. مىنە, سول عارەكەڭ “ەكى جيرەندى” اسىق كوڭىلدىڭ قۇمارلىعى ەتىپ, قالاي-قالاي پاھ دەگىزەدى, ا!
“ەكى جيرەن” ءبىتتى. كونتسەرت تە تامام بولدى. شاكەن جەڭىل كۇرسىندى. كۋپە ءىشى تىم-تىرىس. ءاركىم ءوز ويىمەن الەك. كوزدەرىنىڭ استىمەن ءشاكەنگە ۇرلانا قاراپ قويادى. شاكەن سانامەن سارعايدى.
– شىركىن ءومىر…
شاكەن تەرەزەدەن كوز الماي, وسىلاي دەدى.
پوەزد ورنىنان قوزعالدى.
شاكەن: سۋات, سەن وسى “ەكى جيرەندى” بىلەسىڭ, – دەدى سابىرلى ۇنمەن.
– بىلەم.
– ارينە, “ەكى جيرەندى” بىلەسىڭ, سۋات.
شاكەن ءوز ويىمەن ءوزى بوپ, تاعى دا تەرەزەدەن قار جامىلعان دالاعا كوز سالدى. ىڭىلدادى. “ەكى جيرەندى” ءبىر ءتۇرلى بۇزىپ ايتىپ وتىرعانداي سەزىلدى.
– “ەكى جيرەننىڭ” ەكىنشى ءتۇرى دە بار.
– سولاي ما؟…
– ءيا.
شاكەن كۇيبەڭدەپ, ستولدىڭ استىنداعى سومكەسىنەن ءبۇيىرى شىعىڭقى, التىن جالاتقان اققۇماندى الدى.
– قازىر شاي ىشەمىز. مەيىزبەن. مەن سەندەرگە “ەكى جيرەننىڭ” ەكىنشى ءتۇرىن ايتىپ بەرەم. ەندىگى ءبىر ساتتە بۇلار ءيىسى كوكىرەك جارعان اقبۇيرا شايدى ءىشىپ, جۇزدەرى نۇرلانىپ, جايباراقات وتىردى.
شاكەن قوزعالاقتاپ:
– اۋەلى “ەكى جيرەننىڭ” ءبىرىنشى ءتۇرىنىڭ ءسوزىن ەسكە سالايىن, – دەدى دە قوڭىرلاتىپ اندەتە بەردى:
كوشكەندە جىلقى ايدايمىن الامەنەن,
اۋىلىڭا بارۋشى ەدىم, دالامەنەن.تۇسكەندە سەن ەسىمە, بەۋ, قاراعىم,
ساعىنىپ سارعايامىن سانامەنەن.
احاۋ, ەكى جيرەن, جالىن تۇيگەن,
جالعاندا عاشىعىمسىڭ جانىم سۇيگەن.
بۇل – ءلاززاتى مول ساعىنىش… ەندى ەكىنشى شۋماعى:
ەي, قۇربىم, ءسوز سويلەيىن,
كورگەن جايدان,
ايتپايمىن كۇدەر ءۇز دەپ اق سۇڭقاردان, – دەپ ۇمىتكە تولى كۇدىكسىز كوڭىلدىڭ رياسىز سىرىن قوزعاپ كەپ:
كوڭىلىمدە ەش داۋالىق بولماعان سوڭ,
بويىمدا تولىپ جاتىر ارىز, ارمان, – دەيدى.
بۇل – تىپىرشىپ, تاعاتسىز سوققان البىرت ءجۇرەكتىڭ ەركە نازى. ۇزدىگە ۇمسىنعان كوڭىلدىڭ ءتاتتى اڭساۋى عانا. بوركەمىك سەزىمنەن ادا. ءلاززاتتى سىرمەن ايالاپ, جان تەبىرەنتەدى.
ال, ەكىنشى تۇرىنە كەلەيىن:
عيزاتلۋ, حات جازامىن, ساۋلەم ساعان,
سامارقاۋ وسى كۇنى كوڭىل شابان.
مۇعاللاق ەكى دۇنيە بىرىندە جوق,
داريعا-اي, وسىمەنەن ءوتتى-اۋ, زامان!.. مۇڭ… اۋىر مۇڭ! ءان ەمەس, رومانس كوتەرەتىن جۇك. سۇيىكتىسى كوزىنە كورىنەدى, كورىنبەيدى. بولجاۋسىز كۇندەر ءوتىپ جاتادى. مىسىن قۇرتقان شاراسىزدىق!
“عيزاتلۋ”… وسى ءسوزدىڭ قايدان شىعىپ جاتقانىن ايتايىن: عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “اقان سەرى – اقتوقتى” پەساسىندا اقان سەرىنىڭ ءرولىن ويناي باستاعاندا كومپوزيتوردىڭ ولەڭدەرىنە كوپ ءۇڭىلدىم. اقىندىعى تەرەڭ. تۇڭعيىق ويلارى شىمىرلاپ, تىم الىستان…, الىستان قايىرىلادى. ماحاببات ءلاززاتىن اقان سەرىدەي جىرلاعان كومپوزيتور كەم دە كەم شىعار. شەرلى جۇرەگىنەن سىرلى سەزىم كاۋسارى اعىلادى. ماحابباتتان وپا تاپپاعان بەتحوۆەننىڭ بايانسىز ارمانىنىڭ جىرى بولعان “ايلى سوناتاسىن” تىڭداعانداي حال كەشەم. بەتحوۆەن ءوز شاكىرتى دجۋلەتتا گۆيچچارديدىڭ تۇلكى بۇلاڭعا سالعان الدامشى قىلىعىنا جىنى كەلىپ جۇرسە دە, ونىڭ سول قۇبىلمالى ءجۇزىن قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى “كورسەم ەكەن” دەپ, جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن “ايلى سوناتاسىنا” مولدىرەتىپ ءتۇسىردى عوي. اقان سەرى دە قولى جەتپەگەن سۇيىكتىسىن شۋاقتى ليريزممەن الپەشتەيدى. وعان كىنارات جۇقتىرمايدى. نە دەگەن بەكزات قاسيەت, بۇل!
عيزاتلۋ, جازدىم سالەم, پەريزاتقا,
قيمايمىن, سەنى, قالقام, باسقا جاتقا,
ارشىن ءتوس, الما مويىن, ەي, پەريزات,
وقىڭىز زەيىن سالىپ, وسى حاتقا, – دەسە, تاعى ءبىر دەل-سال كۇيدە جۇرگەن ساتىندە:
قۇرمەتتى, ءسوز جازامىن, راۋشانىڭا,
كەز بولدىڭ ءبىر تالاپكەر دەر شاعىما..
تيمەگەن جۇگەن, قۇرىق اساۋ كەرىم,
ءجۇرمىسىڭ, يران باعى شارباعىندا, – دەپ سىرتتاي ۇزدىگىپ, تاڭ-تاماشا بولادى. اسىعى تۇگەل, ءبىر پەشەنەلى جان.
كوردىڭدەر مە, اقان سەرى “عيزاتلۋدى” “قۇرمەتتى” دەپ تە العان. ە, “بيبىعايشاعا” دەگەن ولەڭى دە ەسىمدە:
قۇرمەتلۋ, حات جازامىن, اسىل زاتقا,
ءسوزىمدى ايتاتۇعىن جازدىم حاتقا.
جارقىنىم, تاككاپپارلىق جاساماڭىز,
الىڭىز بۇل ءسوزىمدى ىلتيپاتقا… اقان سەرى “قۇرمەتتىنى” بۇل جەردە “قۇرمەتلۋ” دەپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە – عيزاتلۋ, قۇرمەتتى, قۇرمەتلۋ – ءبارى ءبىر ءسوز. “ەكى جيرەننىڭ” ەكىنشى تۇرىندە اقان سەرىنىڭ وسى ۇلگىسى بار.
– ال: “مۇعاللاق ەكى دۇنيە بىرىندە جوق,” دەگەنى نە, اعا؟ – دەدى, مىنا سوزگە قىزىعا دەن قويعان سۋات.
– مۇعاللاق – “دەل-سال” دەگەن ءسوز. اراب ءسوزى. مەككە, مەدينە جاعىندا ءتاڭىردىڭ كوكتەن ءتۇسىرگەن ءبىر قارا تاسى بار بىلەم. ول جەر مەن كوكتىڭ اراسىندا تۇراتىن كورىنەدى. سول تاستى “مۇعاللاق” دەيدى ەكەن. ءوزىم, ءارينە, كورگەم جوق. اللانىڭ امىرىنە قالاي ءشۇبا كەلتىرەسىڭ. “مۇعاللاق” ءسوزى ءدىني قيسسالار شىعاراتىن تەرەڭ ءبىلىمدى اقىندارىمىزدان تاراپتى. وسى ءسوزدى كوكشەتاۋ مەشىتىنىڭ يمامى ناۋان حازىرەت كوپ ايتقان دەسەدى. “ەكى جيرەن” انىندەگى “مۇعاللاق” ءسوزى كەلەتىن جولدى: “دەل-سال” بوپ, ەكى دۇنيە بىرىندە جوق, داريعا-اي, وسىمەنەن ءوتتى-اۋ زامان”, دەپ ايتسا دا بولادى.
جىگىتتەر ءبىر عۇلاما قاريادان سىر تىڭداپ وتىرعانداي وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتتى. قۇمارلىق, ىڭكارلىك, پاك سەزىم الديلەدى ولاردى.
پوەزد قازاقستاننىڭ ورمانسىز شاڭقيعان اشىق دالاسىندا توقتاۋسىز زاۋلاپ كەلەدى.
شاكەن تاعى دا شاي الدىرىپ, ونى تاعى دا ءوزى دەمدەدى. ءبارى ۇيىپ وتىرىپ شاي ءىشتى. بۇلاردى ەشكىم مازالامادى.
پوەزد بىرتە-بىرتە باياۋلاپ كەپ, ءبىر شاعىن ستانتسياعا جاقىنداي بەرگەندە: «سۋات, سەن وسى انگە مىقتاپ زەيىن سال. ۇيرەتەيىن ساعان», – دەپ شاكەن ءاندى قوڭىر ۇنىمەن جايلاپ قانا باستادى. سۋات وعان ىشتەي قوسىلدى.
سۋات قاسىنداعى بايانيست جىگىتكە ىم قاقتى. ول ونى, ءتۇسىندى دە: – «شاكەن اعا, مەن قازىر… عافۋ ەتىڭىز», – دەپ كۋپەدەن اقىرىن شىعا بەردى.
ول ءوز كۋپەسىنە بارىپ, بايانىن اكەلدى. ىلكىمدى جىگىت ەكەن, ءان تاكتىسىنا بىردەن بەرىلدى. باياننىڭ سىرلى ۇنىندە “ەكى جيرەننىڭ” جۇرەك سىزداتقان ەكىنشى ءتۇرى…
پوەزد ۇستىندە ءان العاش رەت نوتاعا ءتۇستى. شاكەن قاسىن قياقتاي كەرىپ, جۇزىنەن نۇرى توگىلىپ:
– اپىراي, وقىعان بالالارعا داۋا جوق ەكەن-اۋ, ءا؟ سۇيكەي سالىپ ەدى, “ەكى جيرەن” شىعا كەلدى. پاھ! پاھ! لۇپىلدەگەن جۇرەگىڭنەن, لىپىلداعان ساۋساعىڭنان اينالايىن! – دەپ جەر-كوككە سيماي ماساتتاندى.
– اينالايىن, ەسىمىڭ كىم؟
بايانيست سىپايى عانا ەزۋ تارتىپ: «وراز», – دەدى.
سۋات قوڭىر كوزىنە شۋاقتى كۇلكى ءۇيىرىلىپ: «اعا, ءاندى ۇيرەنگەن مەن… سوندا مەن قايدا قالدىم؟ – دەدى وكپەلەگەن بالاداي بۇرتيىپ.
شاكەن دە سۋاتقا قۋاقىلانا ءسۇزىلىپ: «سەن مىنا قۇمىرسقاداي شۇبىرعان يرەك-يرەك نوتاعا جان ءبىتىر. ءتىرىلت! تۇنىپ تۇرعان مۇڭدى اۋەز. مۇنىڭ تۇڭعيىق سىرىنا ەنۋ وڭاي ەمەس. قيامەت ءىس! ونىڭ ەندىگى باعى – سەنىڭ قولىڭدا. بار ءۇمىت وزىڭدە:» – دەپ قالاسى بۇزىلماعان اپپاق ءتىسىن جارقىراتا كۇلدى.
الماتىعا جەتكەنشە شاكەننىڭ كۋپەسىندە “ەكى جيرەننىڭ” تولعاۋلى سازى تولاستاعان جوق. پوەزد ەكىنشى الماتى ۆوكزالىنا توقتاپ, جۇرت ءبىر-بىرىمەن دۋىلداسا قوشتاسىپ, ءجون-جونىنە كەتىپ جاتقاندا شاكەن:
– سۋاتجان, “ەكى جيرەندى” ۇيرەندىڭ, بىراق, ءالى دە تۇزەتەتىن جەرى بار. ۋاقىت تاۋىپ, كەلىپ ءجۇر, ماعان. ۇمىتپا وسىنى! – دەدى ماڭدايىنان يىسكەپ.
* * *
ارادا كۇندەر ءوتىپ جاتتى.
شاكەن سۋاتتى كۇتپەگەن جەردە تالاي رەت كەزدەستىردى. كوبىنە كينوستۋديادا. قات-قابات تىرلىك اراسىندا سۋاتتى تىڭداپ تا ءجۇردى. تىڭداعان سايىن: “كەل… تاعى دا كەل,” – دەي بەردى. سۋات تا ەركىنسىپ: “گونورارىم, اعا…” دەيدى كۇمىلجي ەركەلەپ. شاكەن قولىنا قانداي اقشا تۇسسە دە ويلانباستان ۇستاتا سالادى. سۋات وسىعان داندەپ الدى.
بىردە ءتۇس مەزگىلى… قاسىندا سەيىل قۇرىپ, جۇرگەن جولداستارى بار, سۋات كينوستۋدياعا كەلدى.
ول كىرگەندە شاكەن كابينەتىندە ءبىر ورىس جىگىتىمەن شاحمات ويناپ وتىر ەكەن. باسىن كوتەرمەگەن كۇيى:
– ءا, سۋات. شۇبات… تۇيەنىڭ قىمىزى, ايتا بەر, شارۋاڭدى؟ – دەپ مىرس ەتتى.
ءانشى نە دەرىن بىلمەي, قيپاقتاپ ءبىراز تۇردى.
– سەنىڭ نەگە كەلگەنىڭدى بىلەمىن, سۋات. شۇبات… – دەپ تاعى كۇلدى شاكەن.
ءسويتتى دە قالتاسىنا قولىن سالىپ, شاحمات تاقتاسىنان كوز ايىرماي: «ون سوم جەتە مە؟ ءما», – دەدى.
جىمىڭ ەتە تۇسكەن سۋات: «اعا, مۇنىڭىز…» – دەپ ازىرقاندى.
شاكەن سۋاتقا جالت قاراپ: «ە, ءسىز بۇگىندە ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيست ەكەنسىز عوي. كاتەگورياڭىز كوتەرىلگەن. دۇرىس… دۇرىس… ستاۆكاڭىز جوعارى. ءما, جيىرما بەس!» – دەپ تاعى ءبىر ون بەس سوم اقشانى ۇسىنا بەرگەندە: «جو-جوق! تۇرا تۇر, مەن ساعان الدىڭعى كۇنى تەلەفون سوعىپ “ەكى جيرەننىڭ” قايىرماسىنا كوپ ءشۇيىلدىم. بار اۋىرلىق وسى قايىرمادا ەكەنىن ايتتىم. ەڭ سوڭعى نوتاسىن تۇڭعيىققا باتىرا بەر, دەپ ەدىم. سولاي ەتتىڭ بە؟ شىنىڭدى ايت!» – دەدى.
سۋات “احاۋ” دەپ باستالاتىن قايىرمانى ءدارمەنسىز اڭساۋ سەكىلدى ىڭىلداپ بەردى. شاكەن ۇندەمەدى. قولىنداعى اقشاسىن بەرىپ جاتىپ: – وسىلاي… ءالى دە سىزداتا بەر, – دەدى.
شاكەننەن الارىن السا دا, سۋات ماڭدايىنان تەرى بۇرق ەتە ءتۇسىپ, كينوستۋديادان ويلانىپ شىقتى.
سول ءتۇنى “ەكى جيرەننىڭ” قايىرماسى سۋاتتىڭ ۇيقىسىن قاشىردى. قىستىڭ ۇزاق تالمالى تۇنىندە تەبىرەنە دوڭبەكشىپ, كىرپىك ىلمەدى. اقىرى ول سوڭعى نوتانى جەتەر جەرىنە جەتكىزىپ تىنعانداي سەزىندى. ءان ۋھىلەپ بارىپ ءبىتتى. پيانيست كاتسماننىڭ دا دىتتەگەنى وسى ەدى.
وسىنداي دا بەيمازا ءتۇن بولادى ەكەن…
* * *
كۇن شىڭىلتىر اياز ەدى. سۋات ىمىرت ۇيىرىلە بەرە شاكەننىڭ ۇيىنە كەلدى.
كىرگەن بويدا: «اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا», – دەدى.
– ءا, سۋات, كەل, – دەدى شاكەن.
ءۇي ءىشى قاراكولەڭكە. شاكەن بولمەنىڭ قاق ورتاسىنداعى كەڭ كرەسلوعا مولىنان ءتۇسىپ, ەكى اياعىن سوزىپ جىبەرىپ, شالقايىڭقىراپ, دومبىرا شەرتىپ وتىر. ءوزىنىڭ جانى سۇيەر “قوسباسارى”… الدىندا اشەكەيلى اققۇمان, قايماق قۇيعان سىرلى توستاعان… سىرلى كەسە… ءۇندى شايىنىڭ ءيىسى كوكىرەك جارادى.
– جەڭگەڭ تەاترعا كەتىپ, شايدى ءوزىم دەمدەپ, شاحماتتان اۋىرعان باستى جازىپ وتىرعان جاي بار. قانە, وتىر, – دەپ ءۇي يەسى دومبىراسىن جانىنا سۇيەپ قويا سالدى دا, شاي قۇيدى.
شاي ءىشىلىپ بولعان سوڭ, شاكەن ورنىنان تۇرىپ بارىپ, تەرەزە پەردەسىن ءتۇسىرىپ, شامداردى جاقتى. ىڭىلدادى. ءۇنى قوبالجۋلى. ىشتەي داۋىسىن ءبىر قالىپقا كەلتىرە الماي “ەكى جيرەننىڭ” ىرعاعىن بىج-تىج عىپ قوجىراتىپ جىبەردى. سوسىن ءسال اڭىرعان كۇيى كرەسلوعا قايتا كەپ وتىردى.
– قانە, سۋات, ايتىپ كورشى…
ءانشى قىسىلدى.
– دومبىراعا قوسىلاسىڭ با؟
سۋات باسىن شايقادى دا ءاندى جارتى داۋىسىمەن باستاي بەردى. دومبىرا جايىنا قالدى. شاكەن ساعاتىنا قارادى دا وتىردى. ءبىر كەزدە ءان دە ءبىتتى. ءاننىڭ سوڭعى نوتاسى ەنتىكتىرىپ تاستادى. ء“ۇش جارىم مينۋت… ءبىر شۋماعى… ۇزاق ءان ەكەن-اۋ”, – دەدى شاكەن ىشىنەن.
ءۇي يەسى تۇرەگەلدى. قاباعىندا كىربىڭ. تەرەزە الدىنا باردى. سىرتقا قاراپ ءبىراز تۇردى. ءۇنسىز كەپ ىدىس-اياقتى جينادى. سوسىن قۇددى ءبىر مۋزەي ارالاپ جۇرگەن الاڭسىز جانداي جازۋ ستولىندا جاتقان ءبىر كىتاپتارعا ءۇڭىلدى. ەتاجەركا پولكاسىنداعى وتتىقتارىن, كەزدىكتەرىن, قالامساپتارىن, تاعى ءبىر ۇساق-تۇيەك ءبىردەمەلەردى ۇستاپ كورىپ, الدەنەگە تاڭداي قاعىپ, وسى ۇيدە وزىنەن باسقا ءتىرى پەندە جوقتاي وزىمەن-ءوزى بوپ كەتتى. سۋاتتى ۇمىتتى. انشىدە ءۇن جوق. شاكەن تورگى بولمەگە كىردى دە ۇزاق كىدىردى. ءبىر مەزگىلدە قولىندا ءبىر ەسكىلەۋ پلاستينكا بار, قايتا شىقتى. ونى بۇرىشتا تۇرعان راديولاعا اپارىپ سالدى. ءجۇسىپبەكتىڭ داۋسى اقان سەرىنىڭ “ماقپالىن” ءۇزىلدىردى.
ءان بىتكەندە شاكەن ءبىر ءسات ويلانىپ قالدى دا سۋاتتىڭ جانىنا كەپ, يىعىنا قولىن سالىپ: «سەزىممەن… تەك قانا سەزىممەن! ونسىز ءان تۇككە تۇرمايدى…. ءومىر دە بوس دۇنيە. وسى كۇندەرى سەن “ەكى جيرەنمەن” الەكسىڭ. ءان ءا دەگەننەن كۇپتى كوڭىلدىڭ سارىلتقان سىرىن سىزدىقتاتا شىعارادى. مۇنداعى “احاۋدىڭ” ءوزى ءبىرىنشى تۇرىندەگىدەن الدەقايدا باسىڭقى, مۇڭدى. بىراق, سەن ونى تىم سالبىراتىپ, جاسىتىپ جىبەردىڭ. اقان سەرىنىڭ ۋىتى كەرەك. قايناپ جاتقان جىگەر ول. سونى سەزدىر. جاقسى ۇيرەنگەنسىڭ. بىراق, ءوزىڭنەن ءوزىڭ قاۋساما. اقان سەرىدەي شەرمەندە جۇرەكتىڭ دەرتىنە شىداماساق ءومىر ءسۇرىپ, عاشىق بوپ كەرەگى نە؟ مەن ءانشى ەمەسپىن. مەن ساعان كوپ نارسەگە ىنتىق بوپ, كوپ نارسەدەن تۇڭىلگەن جۇرەگىمنىڭ ءلۇپىلىن عانا جەتكىزىپ تۇرمىن, – دەدى.
شاكەن “ەكى جيرەندى” ىشتەي ىڭىلداپ, ويى قۇلازىپ, الدەقايدا ۇزاي بەردى.
سۋات قايتۋعا ىڭعايلانىپ, كيىنە باستادى.
ءۇي يەسى مۇنداي ساتتە جالعىزدىقتى قالايدى. سۋات سونى سەزدى دە ءۇن-ءتۇنسىز شىعىپ كەتتى.
* * *
الماتىعا كوكتەم كەلدى. الاتاۋدىڭ بوز مۇنارعا بوككەن ەتەگى قۇستار ۇنىنە تامىلجىپ, جىبەك سامال لىپىلداپ, حوش ءيىس كوكىرەك جاردى. ناۋرىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شاكەن موسكۆاعا بارىپ قايتتى. كوڭىلدى ورالدى. ءوزى يدەيا بەرىپ, ستسەناري جازدىرىپ, سونى فيلم ەتۋدى قۋاتتاپ, الەككە ءتۇسىپ جۇرگەن اۋرەسىنىڭ ءبارى ويداعىداي شەشىلدى. وداقتىق كينوپروكاتتاعى ماسەلەلەرى دە ءساتتى ورىندالدى.
سونداي ءبىر جەلپىنىستى كۇنى كينوستۋديادا وتىرىپ “ەكى جيرەندى” ەسكە الدى. ىلە سۋاتقا تەلەفون سوقتى. ول پيانيست كاتسمانعا كەتكەن ەكەن. كونسەرۆاتوريانىڭ تەلەفونىن تاۋىپ الدى دا, كاتسمانمەن قولما-قول سويلەستى.
– و, شاكە, امان…, امان, – دەدى ساسقالاقتاپ, كۇلە سويلەگەن كاتسمان. – نانايىن با, نانبايىن با, مەنىمەن ماەسترو ايمانوۆ سويلەسىپ تۇر, ا؟ و, عاجاپ! ءتاڭىر سىيى بۇل!
– رۋۆيم سولومونوۆيچ, جۇرەك قالاي؟
– ازىرشە سوعىپ تۇر.
– و, وعان نە جەتسىن! توقتاتپاڭىز, ونى! سۋات ابۋسەيىتوۆپەن “ەكى جيرەن” انىنە كىرىسكەنىڭىز ءجون بولدى.
– وتە تەرەڭ ءان. ءان ەمەس-اۋ, رومانس!
– سىزدەن وسىنداي ءسوزدى ەستىسەم بە, دەپ ەدىم, راحمەت, رۋۆيم سولومونوۆيچ!
– سىزگە دە راحمەت, شاكە! “ەكى جيرەن” دايىن. تىڭداي الاتىن ۋاقىتىڭىز بار ما؟
– قاشان؟
– قالاۋىڭىز ءبىلسىن, شاكە. سۋات مەنىڭ قاسىمدا وتىر.
– وندا, بۇگىن ءبىزدىڭ ۇيدە… كەلىستىك پە, رۋۆيم سولومونوۆيچ! مەن ۇيگە ەرتەرەك قايتام. بۇگىن شاحمات وينامايمىن. تەڭ كەلەتىن جان تابىلماي تۇر, – دەپ شاكەن قارقىلداپ كۇلدى.
– جاقسى, شاكە. جاقسى…
– تەلەفوندى سۋاتقا بەرىڭىزشى…
– جاقسى.
– سۋات. شۇبات! تۇيەنىڭ قىمىزى… سالەمەت پە؟
– اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا!
– سەن بىلاي ەت: رۋۆيم سولومونوۆيچتى ەرتىپ, كەشكە قاراي ءبىزدىڭ ۇيگە كەل. ماقۇل ما؟
– ايتساڭىز بولدى, اعا.
سول كۇنى بۇلار شاۋكەننىڭ ۇيىندە باس قوستى.
“ەكى جيرەنگە” بار ءومىرىن بەرۋگە دايىن شاكەن ءاندى تىڭدار الدىندا: “وسىلار قالاي شىعارار ەكەن؟” دەپ قوبالجىدى. وزىمەن-ءوزى ىشتەي ارپالىستى. سول تولقۋ ۇستىندە: «رۋۆيم سولومونوۆيچ, قازاق سەزىمگە ۇستامدى جۇرت. قىزبالىقتى كەرەك ەتپەيدى بۇل ءان», – دەدى.
بۇل مىقتى ەسكەرتۋ ەدى. كاتسمان ەلپىلدەگەن كىشىپەيىل جان, بالاشا قالباقتاپ, شاكەننىڭ ءسوزىن باس يزەپ, قۇپتادى. سۋات ءۇنسىز.
شاي ءىشىلدى.
تەر باسقان سوڭ, شاكەن تەرەزەنى اشىپ تاستادى.
كاتسمان پيانينوعا وتىردى.
شاكەن پيانينوعا سۇيەنىپ تۇردى. كاتسمان كلاۆيشكە تونە ءتۇسىپ, “ەكى جيرەننىڭ” العاشقى اككوردىن ماپ-مايدا ەتىپ تەرە بەرگەندە, سۋات كەڭ تىنىس الىپ:
عيزاتلۋ, حات جازامىن, ساۋلەم ساعان,
سامارقاۋ وسى كۇنى كوڭىل شابان.
مۇعاللاق ەكى دۇنيە بىرىندە جوق,
داريعا-اي, وسىمەنەن ءوتتى-اۋ زامان, – دەپ ءار ءسوزدى تۇڭعيىقتان تارتىپ, شىمىرلاتا شىعاردى. سوڭعى ەكى جولدا شارشاۋلى كوڭىلدىڭ دارمەنسىز ءدىتىن ءبىلدىرىپ, اۋىر قايىرماعا ۋھىلەپ جەتتى. كاتسمان ءار نوتاعا ەزىلە ءشۇيىلدى.
شاكەننىڭ تۇلا بويى قۇسەتتەنىپ ءتىتىركەنىپ كەتتى. “نەتكەن ءان, قۇداي-اۋ؟!” ءوتكەن كۇندەر قىزىعىن ەسكە سالىپ, ۋھىلەتكەن ءبىر اڭساۋ… سول اڭساۋدىڭ قۋاتىمەن شامىرقانا ءال جيىپ, قايعى مەن قۋانىشتى بىردەي كوتەرەتىن مويىماس جاننىڭ جۇرەك ءلۇپىلى. “ەكى جيرەن” شاكەننىڭ تولقىعان كوڭىلىنە كاۋسار بۇلاقتاي قۇيىلىپ, ونى كوگىلدىر مۇنار تۇمشالاعان تاڭعاجايىپ ەرتەگى دۇنيەسىنىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعاردى. ونىڭ قيالى زىمىراعان كۇيى باياناۋلانى شارلاپ, جاسىباي كولىنىڭ اق ايدىنىن قۇشتى. ودان ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى – ايمانبۇلاق باسىندا قىز-بوزبالا جيىلىپ, التىباقان تەپكەن بازارلى شاعىمەن تابىستىردى. ماحاببات پەن ارماندى ول العاش رەت وسى جەردە سەزىپ پە ەدى, ءتاڭىر-اۋ؟ لەبىنەن جالىن اتقان, سولقىلداعان بوزبالا… كورشى اۋىلداردان ساۋىق ىزدەپ كەلگەن قىز-ءجىگىتتىڭ اراسىندا قوس بۇرىمى جەر سىزعان, اپپاق مانارداي ءارشىنتوس, ءمولدىرەگەن ءبىر قاراكوز… ونى كورگەن ساتتە ءوزىن-ءوزى ۇمىتىپ, ەسسىز كوڭىلمەن ءسۇيۋى… قىزدىڭ دا كەت ءارى بولماي قۇلاي بەرىلۋى… قالىڭ شي مەن قاڭقيعان تاستاردىڭ اراسىنا جاسىرىنىپ, وقشاۋ كەتۋى… وسىنىڭ ءبارى تاڭىرگە مىڭ مارتەبە جالىنساڭ دا قايتالانباس رومانتيكالىق ءبىر عاجايىپ عۇمىر ەكەن. سول ساۋلەسىنەن قالاي عانا كوز جازىپ قالعان…قالاي؟ ءاننىڭ:
قاراعىم, اينالايىن , مەھىربانىم,
كورمەدى ەش راحات سەنسىز جانىم.
قاپىدا ايىرىلسام, ساۋلەم, سەنەن,
جالعاندا ەكى بىردەي بولماس ءمانىم, – دەيتىن ءسوزى جۇرەك قىلىن ءدىرىل قاقتىرىپ, ول بەينە ءبىر الدىندا جايناعان شوقتى قولىمەن ۇستاپ الاتىن الاڭسىز, ويسىز ءسابي سەكىلدى مولدىرەدى دە تۇردى. كوزى جاساۋرادى. ءاننىڭ سوڭعى اككوردى تالماۋسىراپ بارىپ بىتكەندە شاكەننىڭ كۇرسىنىسىن كاتسمان دا, سۋات تا سەزدى. ءۇي يەسىنىڭ كوز الدى ساعىمداي بۇلدىرادى. ءبىر بوس دۇنيە… ماحاببات پەن ءۇمىتى وبەكتەگەن بەيكۇنا كەزى كوز تالدىرىپ, تىم الىستا بۇلدىرايدى.
* * *
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن… ماۋجىراعان مامىردىڭ العاشقى كۇندەرى شاكەن دەمالىسقا شىققان ەدى. ارقانى…, مامىر قىمىزىن ساعىنىپ, قاراعاندىعا كەلدى. مۇندا دوس-جاراندارى كوپ. ەكى-ءۇش كۇن سول جايساڭداردىڭ ورتاسىندا شاشىلىپ-توگىلىپ سەيىل قۇردى.
ءبىر كۇنى شاكەن “شاحتاترەستە” ينجەنەر بوپ ىستەيتىن قۇرداسى سەيىتتى ءوزى ورنالاسقان “قاراعاندى” قوناق ۇيىنە شاقىرىپ الدى دا: – «وسى جولى باياناۋلاعا دا بارسام با, دەگەن ويىم بار ەدى, سابىنداي بۇزىلدىم. قارقارالىنى, شايتانكولدى كورگىم كەلەدى. كەنت تاۋى دا ەسىمدى الادى. مۇنىڭ ءبارى كوكەيىمدە جۇرگەن بولاشاق فيلم تۇسىرىلەتىن چۋدو جەرلەر عوي», – دەدى.
سەرى كوڭىلدى جايراڭداعان سەيىت ءشاكەننىڭ بۇل سوزىنە ەلپىلدەپ: «ءماديدىڭ “اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى”, دەيتىن كەرەمەت جەرى عوي, ول! – دەپ جەلپىلدەدى. – ماشينا دا دايىن. سۋ جاڭا “گاز-69”. تاۋ-تاسقا سال, بارىنە جارايدى.
شاكەن بۇل سوزگە كوڭىلى كونشىپ, جەلپىنە ءتۇستى. بۇلارعا جومارت دەگەن جولداسى قوسىلدى. ءسويتىپ, ەرتەڭىندە كۇن كوتەرىلە بەرە جولعا شىقتى. رۋلدە سەيىتتىڭ ءوزى. جول ۇستىندە ءار قيلى اڭگىمەنىڭ باسى قايىرىلدى. شاكەن اۋىق-اۋىق اقىرىن كۇبىرلەپ:
مۇعاللاق ەكى دۇنيە بىرىندە جوق,
داريعا-اي, وسىمەنەن ءوتتى-اۋ زامان, – دەپ ىڭىلداي بەردى.
سەرگەك سەزىمدى سەيىت: – نەتكەن اۋىر ءان, – دەپ باسىن شايقادى. – ايتا بەرمەشى, ادامدى ەزىپ تاستايدى ەكەن.
– ءسوزى دە مۇڭدى, – دەدى جومارت تا.
شاكەن بۇل سوزدەردى ەستىدى, ەستىمەدى, ساعىم ويناعان كوك جاسىل دالاعا سارىلا, سارعايا قارادى.
بۇلار ۋليانوۆسك سەلوسىنان ءوتىپ, شيلى وزەنىنىڭ جاعاسىنا كەپ توقتادى. سەيىتتىڭ قيمىلى تەز, جومارتقا ىم قاعىپ, ماشينانىڭ ىشىندەگى قارا سومكەنى الدى دا: «داستارقان جاي», – دەپ جەلپىلدەتتى.
شاكەن جاعاسىندا قوعاسى مۇلگىگەن قارا سۋدى جاعالاپ, كوپ جىلقى بايىرقالاپ جاتقان قالىڭ شيگە قارادى دا تۇردى. سالدەن سوڭ ۇشەۋى داستارقان باسىندا قازى-قارتا جەپ, ريۋمكە قاعىستىردى. شاكەننىڭ قوڭىر كوزىنەن تۇنجىراعان وي ارىلمادى.
ەندىگى ءبىر ساتتە بۇلار “كاربىشەۆ” سوۆحوزىنان ءوتىپ بارا جاتتى. سەيىت پەن جومارت جاڭا الگىندە عانا قاراعاندىدا ءجۇزى جايراڭ قاققان شاكەننىڭ كوڭىلىندە ويدا جوقتا, نە بولىپ كەتكەنىن بىلە الماي ىشتەي اڭ-تاڭ. بىرازعا دەيىن ۇشەۋى دە ءبىر مىلقاۋ ۇنسىزدىكتىڭ قۇرساۋىنا شىرمالدى. شاكەنگە ەتەنە سەيىتتىڭ ءوزى ءلام-ميم دەپ جاق اشپادى. ءبىر كەزدە جولدىڭ وڭ جاعىندا تۇرعان ءبىر جاس قىز كورىندى. شاكەن سەيىتكە جالت قاراپ: «ايدالادا جالعىز ءوزى… توقتات!» – دەدى, ءالى سول دەل-سال كۇيدە.
ماشينا قىزدىڭ قاسىنا كەپ توقتادى. قىز سەلك ەتە سەسكەنىپ, كەيىن شەگىندى. ەلىكتىڭ لاعىنداي مولدىرەپ, ۇلپىلدەپ تۇر. قاپ-قارا قوس بۇرىمى جەر سىزعان اققۇبا قىز… ۇستىندە مايدا گ ۇلى كوز تۇندىرعان اقسارى كويلەك… شاكەن ءبىردەمە دەۋگە ءتىلى كەلمەي, قىزعا كىرپىك قاقپاي قادالدى دا قالدى. قىز قىمسىنىپ, اق ءجۇزى الماداي البىرادى. سەيىت: «قايدا باراسىڭ, اينالايىن», – دەدى.
– قارقارالىعا, – دەپ, ۇيالا ءتىل قاتتى.
– وتىرا عوي, قالقام, – دەدى شاكەن.
قىز ماشيناعا وتىردى. جول ۇستىندە شاكەن قيلى-قيلى ويعا شومدى. جۇرەك تۇكپىرىندە: “و, قۇدايا توبا, كىمدى كوردىم؟” دەگەن ءسوز. كوز الدىندا ايمانبۇلاق ءتۇنى… ايدىڭ دا تولىقسىپ تولعان شاعى. قىز-جىگىت شۋىلداسىپ, اقسۇيەك ويناپ ءجۇر. شاكەن “بەرى… بەرى ءجۇر!” دەپ, اجار قىزدى قالىڭ ءشيدىڭ ىشىنە جەتەكتەي قاشتى…
تاڭعاجايىپ ءبىر ەلەس! “و, قۇدايا توبا, مەن كىمدى كورىپ وتىرمىن؟ اپىر-اي, ءا… قانداي ۇقساس!” دەپ ەت-جۇرەگى ەزىلىپ بارادى. قىزدان ۇياڭ ۇنمەن ءجون سۇرادى: «اتىڭ كىم, قالقام؟»
– سۇلۋشاش.
– ستۋدەنتسىڭ بە؟
– ءيا. قاراعاندى مەدينستيتۋتىندا ءبىرىنشى كۋرستا وقيمىن.
– قازىر ساباق كەزى ەمەس پە؟
– ەرتەڭ دەمالىس. ءبىر كۇنگە سۇرانعام. . ءۇيدى ساعىنىپ كەتتىم.
سويتكەنشە بولعان جوق, قىز: «اعا, مەن كەلدىم», – دەدى.
شاكەن اڭ-تاڭ كۇيدە: «ا؟» – دەدى.
سەيىت: «قالاي… قارقارالىعا ءالى ونشاقتى شاقىرىم بار ەمەس پە؟» – دەپ, قىزعا بۇرىلدى.
قىز ك ۇلىمسىرەي قىسىلىپ: «اناۋ… وڭ جاقتاعى شوق قاراعايدىڭ تۇبىندە ءبىزدىڭ ءۇي وتىر. انە… جىلقىلار ءجۇر», – دەدى.
شاكەن قىز نۇسقاعان جاققا قاراپ: «ۇيىڭدە قىمىز بار ما, قالقام؟» – دەدى.
– بار.
– سەيىت, بۇرا عوي, ماشينانى. قىمىز ىشەيىك, – دەدى شاكەن جايباراقات قانا.
ماشينا دالانىڭ شوقىراقتاعان جولىندا شاڭدى بۇرقىراتىپ, شوق قاراعايدىڭ شەتىندە تۇرعان اقبوز ءۇيدىڭ الدىنا كەپ توقتاي قالدى. بۇلار ماشينادان ءتۇسىپ جاتقاندا ۇيدەن قوس بۇرىمى كولەڭدەگەن اق كويلەكتى ايەل شىعا بەرگەنى سول ەدى, قىزى قارلىعاشتاي قاناتىن جايىپ: «ماما» – دەپ قۇشاقتاي الدى.
– بالاپانىم… بالاپانىم!
شاكەن ءۇستى-باسىن قاعىنىپ: «سالەمەتسىز بە؟» – دەپ, ايەلگە ىزەتپەن باس يە امانداستى.
قاسى قياقتاي قيىلعان, اجارلى اققۇبا ايەل شاكەنگە ويلانا قادالدى.
سەيىت پەن جومارت تا قالبالاقتاي امانداستى.
– ۇيگە كىرىڭىزدەر…
بۇلار ۇيگە كىرىپ, تورگە شىعىپ, جايعاسىپ وتىردى. ءۇيدىڭ جيھازىنا, كەرەگە, ۋىعى, شاڭىراعىن جۇكاياقتىڭ ۇستىنە تەكشەلەپ جيعان كورپە-جاستىق شىمىلدىققا قىزىعىپ, تاڭىرقاي باس شايقاستى. سەيىت: «حاندار تۇسەتىن بوز ءۇي عوي, قۇداي-اۋ!» – دەپ تاڭدايىن قاقتى.
شاكەن جۇرەگى دىرىلدەپ ءبىر تۇسىنىكسىز كۇيگە ءتۇستى. تاعى دا ىشتەي: “قۇداي-اۋ, كىمگە كەلدىم… كىمدى كوردىم؟” – دەدى وسى ءسوزدى زورعا ايتقانداي قينالىپ.
تولىقسىعان سۇلۋ ايەل قىزى ەكەۋى ورتاعا دوڭگەلەك ستول قويىپ, داستارقان ءمازىرىن جاسادى. ايەل سونداي سابىرلى, شاكەن كورىپ وتىر, كورمەي وتىر, قايىڭداي اپپاق بىلەگىندە قوس بىلەزىگى سىڭعىرلاپ, قوڭىر سابادان ۇلكەن شاراعا ءيىسى بۇرقىراعان قىمىز قۇيدى. ورنەگى اسەم يمەك وجاۋمەن اسپانداتا ساپىردى. قوناقتار سىرلى توستاعاندا بەتىندە مايى ءجۇزگەن مامىر قىمىزىن مەيىرلەنە ءسىمىردى.
شاكەننىڭ ءىشى الاي-تۇلەي…كوزىنىڭ استىمەن ايەلگە ءبىر, قىزعا ءبىر قاراپ قويادى. ب ۇلىڭعىر ەلەس…
سەيىت قوزعالاقتاپ: «جەڭگەي, جالعىز ءۇي وتىرسىزدار عوي», – دەدى, سۋىرتپاقتاپ ءسوز باستاپ.
– جالعىز ەمەسپىز, ءبىر بەلدىڭ استىندا تاعى ەكى-ءۇش ءۇي بار. وسى ۋاقتا بيە بايلاپ, شىعاتىن جايلاۋىمىز عوي.
– جىلدا سولاي ما؟
– ءيا.
– وتاعاسىڭىز؟
– ول كىسى – دارىگەر. ماشينامىز بار, قارقارالى, مىنە, يەك استىندا ءتيىپ تۇر. بارىپ-كەلىپ ىستەيدى.
– شىركىن, قارقارالى! ساف اۋا! كاۋسار بۇلاق! بال قىمىز! ادام وسىنداي جەردە التايى قىزىل تۇلكىدەي قۇلپىرىپ جۇرەدى عوي, جەڭگەي, ا؟ ءبىز قالادا تۇرامىز. قالا ءبىزدى قۇرتاتىن بولدى. قاراعاندىنىڭ قارا ءتۇتىنى… ول از دەسەڭىز تەمىرتاۋدىڭ كوك ءتۇتىنى… سونىڭ ءبارىن جۇتامىز…
ايەل سىپايى عانا ك ۇلىمسىرەدى. ءشاكەن ءدال وسى ساتتە ايەلدىڭ قارابۇلاقتاي تۇنعان ويلى جانارىنا كوز ءتۇيىستىردى. جۇرەگىندە: “مەن – اجارمىن! سول اجارمىن!” دەگەن ءسوز شىم ەتە ءتۇستى. ىلە: «قىمىز ءىش, شاكەن», – دەدى ايەل.
سەيىت پەن جومارت ءبىر-بىرىنە جالت قارادى. شاكەن: «ءىشىپ وتىرمىن, اجار!» – دەدى, ءۇنى بىلىنەر-بىلىنبەس قانا.
ەكى جىگىت ءۇنسىز تىندى. قىز شەشەسىنە ءبىر, شاكەنگە ءبىر قارادى. اڭ-تاڭ. ول دا ويلانىپ, مولدىرەي قالدى.
– بۇل ءۇي ساعان تانىس ەكەن عوي, شاكە…
قوناق سەيىتتىڭ بۇل ءسوزىن ەستىمەگەن جانشا: – قانە, قوزعالايىق, – دەدى.
ءبارى تىسقا شىقتى. قىز داستارقاندى جيناي باستادى.
سەيىت پەن جومارت جالبىزى مەن قوعاسى ىرعالعان بۇلاق باسىندا بەس-التى ق ۇلىن بايلانعان جەلىگە قاراي بۇرىلدى. ايەل شاكەنمەن بىرگە ماشيناعا جاقىنداي بەرىپ: «جارىق دۇنيەدە ءجۇر ەكەنبىز ەسەن-ساۋ… ءتاڭىردىڭ بۇل راقىمىنا دا ريزامىن, شاكەن! – دەدى, جاساۋراعان جانارى توستاعانعا تۇندىرعان قارا شايداي مولدىرەپ. – ايمانبۇلاق باسىنداعى سول ايلى تۇندەر… التىباقان تەپتىك. اقسۇيەك وينادىق. قانداي ەسسىز ەدىك, سوندا. تۇنجىر كوكتە قالقىعان التىن اي… جىمىڭداسقان سانسىز جۇلدىز اراسىندا جۇرگەندەي بولۋشى ەدىك. سەن بالاپان مۇرتىڭ جاڭا عانا تەبىندەگەن بوزبالا ەدىڭ… قولىڭنان ابايدىڭ كىتابى ءتۇسپەيتىن-ءدى. ءبارىمىز سەنىڭ اۋزىڭا قارايتىنبىز. جاس جۇرەگىڭ لۇپىلدەپ, پۋشكيننىڭ “ەۆگەني ونەگينىنەن” تاڭعاجايىپ شۋماقتار وقۋشى ەدىڭ… ءبىز ونى بار جانىمىزدى سالىپ, ءولىپ-ءوشىپ جاتتاۋشى ەدىك. ءيا, ول كەزدە ءبىز الاڭسىز ەدىك. ويسىز ەدىك. جەلەگى جەلپىلدەگەن توپ قىزدىڭ ىشىندە سەنىڭ ويلى جانارىڭ ماعان عانا قادالۋشى ەدى. مەن سوعان ءماز ەدىم. ال, ءبىر كۇنى… بىلمەي قالدىم, ويدا جوقتا كوزدەن عايىپ بولدىڭ. ءبارى دە ءوڭ مەن ءتۇس…
ەلجىرەگەن جاس ەمەس پە ەم,
ەپپەن ايتساڭ جۇباتىپ.
مەن قىزىققا ماس ەمەس پە ەم,
كەتسەڭ ەدى جۇباتىپ, – دەيتىن تاتيانا ءسوزىن ءالى ۇمىتقام جوق, شاكەن. ۇمىتقام جوق!
ولمەي ارەڭ ءتىرى قالدىم,
قاتتى باتتى تىرناعىڭ, – دەيتىن جەرى دە ەسىمدە. سولاي كۇن كەشىپ, دەل-سال بوپ ءجۇرىپ, سوندا دا بولسا سەنىڭ اماندىعىڭدى تىلەدىم. جىلدار ءوتتى, جىلىستاپ… اكتەرسىڭ… رەجيسسەرسىڭ… اتاعىڭ اسپانداعان سايىن الىستاي بەردىڭ, شاكەن! ءتاڭىردىڭ بۇل ەركىنە نە دەيىن, مىنە, تاپ قازىر جانىمدا تۇرسىڭ, الىسسىڭ, بىراق…
شاكەن ىشتەي قاۋسادى. اقتەرەكتەي ءتىپ-تىك كەۋدە قوعاداي ءيىلىپ, جۇرەگى ءتىلىم-ءتىلىم بوپ تالىقسىدى. باسىن كوتەرە المادى. جەردىڭ تەسىگى بولسا ءتۇسىپ-اق كەتەر ەدى. سىلەسى قاتتى, مىسى قۇرىپ.
– جولىڭ تۇسكەندە كەلىپ, قىمىز ءىشىپ تۇر, شاكەن…
شاكەن يىعى سالبىراپ, سۇيرەتىلىپ بارىپ, ماشيناعا وتىردى. بىلاي شىعا بەرە ءبىر-ەكى بەلدەن اسقان سوڭ: «ماشينانى وڭعا بۇر, سەيىت! انە ءبىر جارتاستىڭ تۇبىنە قاراي», – دەدى.
ماشينا جولسىز جەرمەن قيقالاقتاپ, شاكەن نۇسقاعان جارتاستىڭ تۇبىنە كەلدى. قوناق: «جومارت, اش كونياكتى!» – دەپ ماشينادان ءتۇستى.
ول كونياكتى سەگىز قىرلى ستاكانعا لىقىلداتا قۇيعىزىپ, كوزىن جۇمىپ ءبىر-اق تارتتى دا: «كەتتىك!» – دەدى.
جول ۇستىندە شاكەن ءوزى ويناعان اقان سەرىنىڭ:
بىرگە وسكەن كىشكەنتايدان ساۋلەم ەدىڭ,
ايىرىلدىم قاپيادا سەنەن نە عىپ؟ – دەپ تۇنجىراعان كەيپىن كوردى. بار ءومىرى ءبىر بوس دۇنيە…
شاكەن سول جولى قارقارالىعا جەردىڭ ۇستىمەن بارىپ, استىمەن قايتتى…
“ەكى جيرەننىڭ “ ەكىنشى ءتۇرى, باقسا, ءدايىم جۇرەگىندەگى وسى قۇپيا سىردى قوزعاي بەرەدى ەكەن. و, داريعا… تاڭىرگە جالىنساڭ دا, جالبارىنساڭ دا ورالا ما, سول ءبىر شاق… سول ءبىر شاق!
شاكەن كوكىرەگىندە كۇرسىنىس لەبى ۋھىلەتىپ ارتىنا بۇرىلدى دا: –«رۋۆيم سولومونوۆيچ, وسى دا جەتەدى. سۋات, وتىر اينالايىن», – دەدى ءۇنى دىرىلدەپ.
كاتسمان مەن سۋات كوزدەرىنىڭ استىمەن بىرىنە-ءبىرى قاراستى. ويعا تۇنعان جانارلارىندا: “نە دەر ەكەن؟” دەگەن ساۋال بۇلدىرادى.
– ەندى راديوعا جازدىرىڭدار. ءدال وسى كۇيىندە! – دەدى ءۇي يەسى.
– ءان ەمەس, رومانس… ءتىپتى, اريا دەسە دە بولادى! – دەپ كاتسمان ىشتەگى تولعانىسىن جاسىرا الماي, جەلپىنە سويلەدى.
تومەن تۇقيىپ, جابىرقاعان شاكەن جايلاپ باسىن كوتەرگەندە كىرپىگىندە جالعىز تامشى جىلت-جىلت ەتتى. كوزىنە اجاردان باسقا تۇك كورىنگەن جوق.
سۋات: «اعا» – دەي بەرگەندە شاكەن دە سەلت ەتە ەس جيىپ. «ءا, سۋاتىم, جۇرەگىڭنەن سەنىڭ! كۋحنياعا بارشى. جەڭگەڭ مىنا قاسكەلەڭ, ۇزىناعاش جاعىندا گاسترولدە ءجۇر. ءبىزدىڭ ءۇي, ءوزىڭ بىلەسىڭ, قولعاناتقا زار. جەڭگەڭنىڭ ءبىر پىسىرگەن ەتى ءبىر اپتاعا جەتەدى. سەندەر كەلەتىن بولعان سوڭ قازى-قارتا, جال-جايانى اياماي, تۋراپ تا قويعام. سوناۋ كوكشەتاۋدان ءبىر قادىرلەس دوستارىمىز تۇزدالعان ساڭىراۋقۇلاق تا جىبەرىپتى. زاكوسكە دە دايىن. ارميان كونياگى بار. شامپان دا بار. سەن ءبارىن اكەل دە, مىنا ستولدىڭ ءۇستىن جاينات, سۋاتجان!» – دەپ شاكەن ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ, زورعا تۇزەلدى.
تەك قانا “ەكى جيرەن” بە, شاكەن داستارقان باسىندا ءبىرجان سالدىڭ “عاشىعىم” ءانىن… اقان سەرىنىڭ “قاراتورعايىن”, ەستايدىڭ “قورلانىن” بايانسىز ماحاببات جىرى عىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن جۇرەكتى ۇيىتقان سىر عىپ شەرتتى…
* * *
سول كەشتەن كەيىن كوپ ۇزاعان جوق, سۋات ابۋسەيىتوۆ “ەكى جيرەندى” راديوعا جازدىردى.
ءان العاش رەت ەفيردەن بەرىلەتىن كۇنى ءانشى شاكەننىڭ ۇيىندە وتىردى. تاعى دا ەكەۋى عانا. داستارقان جاساۋلى تۇر. ەكەۋى ەپتەپ كونياك ءىشتى. شاكەن: «ارتىستەردىڭ ءۇيى وسى. مەن دە ءارتىس. جەڭگەڭ دە ءارتىس. سەن دە ءارتىسسىڭ. بىراق, ءبىر ايىرمامىز – سەنىڭ كەلىنشەگىڭ ءدايىم ۇيدە عوي. وتباسىن كوڭىرسىتەدى دە وتىرادى. سەن كونتسەرتىڭدى بەرەسىڭ. گاسترولىڭە شىعاسىڭ. ءبىر كۇنى ۇيىڭە تاۋ قوپارعانداي پۇلدانىپ-تۇلدانىپ, شارشاپ-شالدىعىپ كەلەسىڭ. ءجۇزى جايناپ, كەلىن قارسى الادى. ەمىن-ەركىن جۋىنىپ-شايىنىپ, كەلىننىڭ حوش ءيىسى بۇرقىراعان اقبۇيرا شايىن ءىشىپ, بالالارىڭدى قۇشىپ-ءسۇيىپ,ء“وز ءۇيىم-ولەڭ ءتوسەگىم” دەپ راحاتتاناسىڭ. ال, ءبىزدىڭ حال… وسى “ەكى جيرەننىڭ” تۇسىندا ەكى رەت كەلدىڭ. ەكەۋىندە دە جەڭگەڭ ۇيدە بولماي شىقتى. وزىمىزشە شۇيىركەلەسەمىز, ەندى, – دەدى ساعاتىنا ءالسىن-ءالسىن قاراپ قويىپ.
كۇتكەن ساتتە “جاڭادان جازىلىپ الىنعان اندەر” اتتى كونتسەرت تە باستالدى. “ەكى جيرەن” كونتسەرتتىڭ ەڭ سوڭىندا بەرىلدى. رۋۆيم كاتسمان ويناعان اككومپونومەنت ءا دەگەننەن تەرەڭنەن قوزعالدى. شاكەننىڭ كوڭىلى ەل كوشكەن جايلاۋدىڭ سارى جۇرتىنداي سارعايدى. وسى كۇنگە دەيىن جان بالاسى بىلمەيتىن تۇڭعىش ماحابباتىنان قاپيادا قالاي كوز جازىپ قالعانىن… ونى ۇمىتتىم دەسە دە ۇمىتىلماعانىن سە
