قاھارمان قازاق
ەسكى شاھاردىڭ سولتۇستىك شالعايىن «قىزىلجارما» (حالىق «ساتان اۋىلى» اتاپ كەتكەن) كانالى قۇشاعىنا الا وراپ جاتىر.بۇل مەنى سۋىنا شومىلدىرىپ شىنىقتىرعان, بالداۋرەنىم وتكەن جەر.
اڭساعان اۋىلىم توسىرقاپ قارسى الدى. قىسقاسى, بۇل جەر قالا بوپ كەتىپتى. وڭكەي ۇزىن دا ەندى كوشە, تۇيەلى كوش سەكىلدى ءتىزىلگەن قىشتابان تۇمەكەيىلى ءۇيلەر. ال تاۋىپ كور ءىزىڭ تۇسكەن, ماي توپىراعى كوپسىگەن كۇرە جولداردى, قۇم توگىلگەن سۋ جاعانى! ءسويتىپ, جولىمدى تاپپاي اڭتارىلىپ ءجۇرىپ ءبىر تابانتاسى كىندىكتەن كەلەتىن وڭكەي اق قىشتان ءورىلگەن كادەلى ءۇيدىڭ شەكەسىندەگى قاڭىلتىر جاپسىرمادان «جاقىپبەك ماحامبەتوۆ كوشەسى» دەگەن جازۋدى وقىدىم. اۋىلداس اعا ەسىمى كوزىمە وتتاي باسىلدى. قايتا ءۇڭىلدىم. الگىندەگى قۇلازىعان كوڭىلىم جادىراپ, بويىمدى قۋانىش بيلەدى. كوز الدىما باتىر اعانىڭ تانىس بەينەسى كولدەنەڭدەپ تۇرا قالدى. جاقاڭ جارىقتىق سوعىستاعى ەرلىگىن ايتۋعا وتە ساراڭ ەدى عوي.
ەسكى شاھاردىڭ سولتۇستىك شالعايىن «قىزىلجارما» (حالىق «ساتان اۋىلى» اتاپ كەتكەن) كانالى قۇشاعىنا الا وراپ جاتىر.بۇل مەنى سۋىنا شومىلدىرىپ شىنىقتىرعان, بالداۋرەنىم وتكەن جەر.
اڭساعان اۋىلىم توسىرقاپ قارسى الدى. قىسقاسى, بۇل جەر قالا بوپ كەتىپتى. وڭكەي ۇزىن دا ەندى كوشە, تۇيەلى كوش سەكىلدى ءتىزىلگەن قىشتابان تۇمەكەيىلى ءۇيلەر. ال تاۋىپ كور ءىزىڭ تۇسكەن, ماي توپىراعى كوپسىگەن كۇرە جولداردى, قۇم توگىلگەن سۋ جاعانى! ءسويتىپ, جولىمدى تاپپاي اڭتارىلىپ ءجۇرىپ ءبىر تابانتاسى كىندىكتەن كەلەتىن وڭكەي اق قىشتان ءورىلگەن كادەلى ءۇيدىڭ شەكەسىندەگى قاڭىلتىر جاپسىرمادان «جاقىپبەك ماحامبەتوۆ كوشەسى» دەگەن جازۋدى وقىدىم. اۋىلداس اعا ەسىمى كوزىمە وتتاي باسىلدى. قايتا ءۇڭىلدىم. الگىندەگى قۇلازىعان كوڭىلىم جادىراپ, بويىمدى قۋانىش بيلەدى. كوز الدىما باتىر اعانىڭ تانىس بەينەسى كولدەنەڭدەپ تۇرا قالدى. جاقاڭ جارىقتىق سوعىستاعى ەرلىگىن ايتۋعا وتە ساراڭ ەدى عوي. الدەقالاي سىر تارتا قالساڭ, بارلاۋدان «ءتىل» اكەلمەگەن كىنالى سولداتشا كىبىرتىكتەپ, اڭگىمەنى باسقاعا بۇرىپ, ايتپەسە, كۇلكى… ارالاستىرىپ جىبەرەتىن. ايتەۋىر, ءتيىپ-قاشىپ ءجۇرىپ قۇپياسىنىڭ قاقپاعىن اشۋ باقىتىنا يە بولدىم. ولاردىڭ ءبىر پاراسىن باتىردىڭ كوزىنىڭ ءتىرىسىندە دە, كەيىن دە گازەت بەتىندە جاريالادىم.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جاقىپبەك ماحامبەتوۆپەن كوزىنىڭ تىرىسىندە ءجۇرگىزگەن اڭگىمە-سۇحباتىمدى تاعى ءبىر ەسكە ءتۇسىرىپ, القيسسانى ساباقتاي وتىرايىن.
– سوعىس باستالىسىمەن مەنىڭ ەكى اعامدى – قۋاندىق پەن قابلانبەكتى مايدانعا ءبىر كۇندە الدى. اۋىلداعى قۇربىلارىمدى دا سىپىرا باستادى. ۇيدە جەڭگەم ەكەۋمىز عانا قالدىق. ارادا توعىز اي ءوتتى. مەنى اسكەرگە شاقىراتىن ەمەس. قوي دەپ, ءبىر كۇنى اۋىل كەڭەسكە بارىپ, داۋ شىعاردىم. سويتسەم, تراكتورشى جوق, ەگىنشى قالمادى دەپ مەنى برونمەن قالدىرىپ ءجۇر ەكەن عوي. «مايدانعا كەتەم, جاۋمەن سوعىسامىن, جۇرتتان ارتىقپىن با مەن» دەپ كەڭسەدەن شىقپاي قويدىم.
اعامىز سوزگە ساراڭداۋ بولسا دا, وسىلاي-وسىلاي كوپ جايعا قانىقتىم.
اقىرى اعامىزدىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, قىرىق ەكىنىڭ قاڭتارىندا باتىسقا جول تارتادى. از كۇن اسكەري دايارلىقتان وتكەن سوڭ اۋەلى كالينينگراد مايدانىندا سوعىسقا كىرەدى. قورقۋدى, جاسقانۋدى ءبىلمەيتىن جالىنداپ تۇرعان وت كەزى, شۋ دەگەننەن-اق, باتىلدىعىمەن كومانديردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, العىس الادى. ارتىنشا وسىنداي قيان-كەسكى ۇرىستاردىڭ بىرىندە اۋىر جاراقات الىپ, از كۇن ەمدەلىپ, قارۋلاستار قاتارىنا قايتا قوسىلادى. وسى جولى كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى تاعىلىپ, تاعى دا جوعارى كوماندوۆانيەنىڭ العىسىن الادى.
سودان, جاقاڭ بورىشىن وتەپ جۇرگەن 254-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 933-اتقىشتار پولكى ەكىنشى ۋكراينا مايدانىنا ويىسادى. ۆورونەج وبلىسى جەرىندە قاندى ۇرىس قىزىپ جاتتى. ۋكراينا جەرىن قالايدا ازات ەتۋ مىندەتى العا قويىلدى. ءبىر قادام ارتقا جىلجىمايمىز دەگەن ۇران كوتەرىلدى. قاسيەتتى ۋكراينا جەرى قاندى قىرعىن الاڭىنا اينالدى. ەكى جاقتان دا وراسان شىعىن بولدى. 1943 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى دنەپر وزەنى ۇستىندەگى شايقاس تاريح بەتىنە التىن ءارىپپەن جازىلدى. سوندا جاقاڭ ەرلىكتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ قاھارماندىعىن الەمگە پاش ەتتى.
«ماكسيم» پۋلەمەتىنىڭ داڭقى جەر جارىپ, اڭىزعا اينالىپ تۇرعان تۇسى. فاشيستەر ونىڭ داۋسىن ەستىگەننەن-اق زارەسى ۇشىپ, ەسىنەن تانىپ قالادى.
ءسويتىپ, ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن بويى, سوعىس ءبىر ءسات تە تولاستاعان جوق. اجال وعى تىنىس الدىرماي جاۋىپ تۇر. قىركۇيەكتىڭ جاڭبىر ارالاس قارا سۋىعىن وزەننەن سوققان قىتىمىر جەل كوتەرە تۇسەدى. سولداتتار ابدەن قالجىرادى. كۇش تە, ادام دا ازايدى. وسىنى بىلگەن جاۋ قاشىپ سوعىسىپ, الىستان اتقىلاۋعا كوشكەن. جاۋ ارعى بەتتە, ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر بەرگى بەتتە. ورتادا اساۋ دنەپر تۋلاپ اعىپ جاتىر. العا قويىلعان ماقسات – فاشيستەردى ءبىر سۇيەم اتتاتپاي ۋكراينا وزەنىنىڭ جاعالاۋىن جاۋدان تازارتۋ, ۇلى كوبزار تاراس شومىلىپ, جىرىنا قوسقان دنەپردى زۇلىم تىرناقتان اراشالاپ الىپ قالۋ.
ءتۇن ورتاسى اۋعان. ارعى بەتتەن جاۋعان وق ازداپ سايابىرسىعانداي بولدى. جاقاڭ جارقاباقتان موينىن شىعارىپ وزەن بەتىن بارلادى. سوندا, كوز الدىنا كىندىك كەسكەن اۋىل, ءوز سىردارياسى ەلەستەپ كەتتى. اينىمايدى ءتىپتى. انا تۋلاعان تولقىن, سۋدىراعان قامىس, ەرىنە ءسىلكىنىپ تۇرعان جيدەلى توعاي, دەنە قارىعان جەلدى جاڭبىر ءبارى… كەنەت قىلاڭ بەرگەن ءبىر وي شالت قيمىلعا باستادى. كومانديرىنەن رۇقسات سۇراپ ورنىنان تۇردى دا, وزەنگە ءتونىپ تۇرعان نۋ قامىستى جاپىرىپ, تىك باستى كۇرەكپەن جايراتا باستادى. ارتىنشا ونى ءبىر جەرگە جيناپ, سىممەن بۋادى. قامىس سال بۋعا جاسىنان ماشىق ەدى. ءويتكەنى, سىرداريانىڭ جاعاسىندا تۋدى. وزەن, كول تاسىعاندا اۋىل-اۋىلعا سالمەن باراتىن. مىنە, ەندى سونىڭ پايداسى ءتيدى, ۇزاماي قامىس سال دايىن بولدى. سوسىن كومانديرمەن تىلدەسىپ, سال ۇستىنە پۋلەمەت ورناتىپ, ءۇستىن قامىسپەن جاپتى. ول جاسىرىنىپ, سىرتقا كورىنبەي قالدى. سوسىن ارعى جاعالاۋعا ءبىرىنشى بولىپ وتۋگە, ءسويتىپ, اجالدىڭ الدىن بوگەۋگە رۇقسات سۇرادى.ءۇمىتى الدامادى. جاۋ بۇل قۋلىقتى اڭعارماي قالدى. سول كۇنى كەڭەس اسكەرى جاۋعا وراسان زور سوققى بەردى. ءسويتىپ, ونىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى مەن جاساعان ەرلىگى جالپاق جۇرتقا جايىلدى.
قۋانىشتىڭ كوكەسى كەيىن بولدى… ارادا بەس اي وتكەندە 1944 جىلعى 22 قاڭتاردا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جاقىپبەك ماحامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. مايداننان كەلە سالىپ سىرداريا اۋدانىنداعى جاڭاتۇرمىس, وكتيابر, قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى جانە كوممۋنيزم كولحوزدارىن باسقاردى. قىرىق جەتىنشى جىلى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. مۇنان كەيىن دە زەينەت دەمالىسىنا شىققانشا اۋىلدىق كەڭەسكە توراعالىق ەتتى. تۋعان ەلىنە بار عۇمىرىن ارنادى. سوعان ساي ۇرپاقتارى ەڭبەگىن ەلەپ, اسپەتتەپ وتىر. قازىر قالادا (بۇرىنعى تۋعان اۋىلىنىڭ ايماعى قالاعا وتكەن) ول كىسىنىڭ اتىندا كوشە جانە ورتا مەكتەپ بار.
وتەگەن جاپپارحان.
قىزىلوردا.
