• 28 قاراشا, 2012

ەڭبەك: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ

42 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ەڭبەك: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ەڭبەگىندە تىكەلەي دە, استارلاپ تا بۇگىنگى تەك ءبىزدىڭ قوعامداعى عانا ەمەس, كەڭىرەك ايتساق, الەمدەگى الەۋمەتتىك دامۋ جولىنداعى ايتارلىقتاي كەدەرگىلەر مەن مۇمكىندىكتەر تالدانادى.

ماقالادا وسى كۇردەلى پروبلەمانىڭ الەمدىك جانە قازاقستاندىق ەڭبەك قاتىناستارىنا بايلانىستى تۇستارى سارالانادى.

ەڭبەك قاجەتتىلىك پە, الدە ماجبۇرلىك پە؟

اعىلشىن تىلىندەگى وكسفورد سوزدىگىنىڭ پايىمداۋىنشا, 1776 جىلى ەڭبەككە قوعامنىڭ ماتەريالدىق سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان كۇش-قيمىل دەپ انىقتاما بەرىلە باستاعان. كەيىنىرەك تەك قانا قارا كۇش ەمەس, وي ەڭبەگى دە بايلىقپەن بايلانىستىرىلادى. بۇگىنگى ەنتسيكلوپەديالاردا ەڭبەككە قۇرالدار كومەگىمەن تابيعي دۇنيەلەردى ءوز مۇددەسىنە قاراي يگەرەتىن, وڭالدىراتىن, بەيىمدەيتىن ادامنىڭ ماقساتتى, سانالى ارەكەتى دەپ جالپى انىقتاما بەرىلەدى.

بىراق ەڭبەك توڭىرەگىندەگى عىلىمي ءىزدەنىستەر, پىكىر-تالاستار جالعاسۋدا. مىسالى, ەڭبەك ەتۋ قاجەتتىلىك پە, الدە ماجبۇرلىك پە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ءارتۇرلى. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋى, كۇنكورىسكە كەرەكتى قاراجات تابۋ, ەڭبەكتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني يگىلىكتىڭ كوزى ەكەنى وزىنەن ءوزى بەلگىلى. قاي زاماندا دا اۋىر ەڭبەك قوعام ءتىرشىلىگى, كۇنكورىسىمەن بايلانىستىرىلدى. سوندىقتان ەڭبەككە جازا, ايىپ رەتىندە, بولماسا امالسىزدىقتان, اينالىپ وتۋگە بولمايتىن, ماجبۇرلىكتەن شىداپ قانا كونۋگە تۋرا كەلەتىن, مۇمكىن بولسا باسقاعا اۋدارا سالاتىن ءىس رەتىندە قاراعان.

انتيكالىق قوعامدا ەڭبەك ەتۋشىلەر ازاماتتاردىڭ ساناتىنا قوسىلماعان. تەك قۇلداردى عانا ەمەس, قولونەرشىلەر مەن ساۋداگەرلەردى اريستوتەل «سويلەيتىن سايمان» دەپ قاراعان. وسىلاي ادامنىڭ شىنايى ءومىرى ەڭبەك قاجەتتىلىگىنە, كۇندەلىكتى تىرشىلىككە تاۋەلدى ەمەس دەگەن پىكىر ورنىققان. انتيكالىق قوعام ساياسي بەلسەندىلىككە, سپورتتىق جارىستارعا, شىعارماشىلىق جۇمىستارعا, ويىن-ساۋىققا زور ءمان بەرگەن. ال ويشىلدار مەن فيلوسوفتار ەڭبەك ماسەلەسى ءجونىندە ءارتۇرلى جۇيەلى وي-پىكىرلەر ايتقان.

گەوگرافيالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان ش.مونتەسكەنىڭ ايتۋىنشا, كليمات پەن رەلەف, جەردىڭ ءپىشىنى, تاۋلى, تەگىس, سۋلى بولۋى ادامداردىڭ مىنەزىنە, تەمپەرامەنتىنە, تارتىبىنە جانە ەڭبەك ەتۋىنە اسەر ەتەدى. بۇل «حالىقتىڭ رۋحىن», قاسيەتىن, ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايدى, وعان زاڭداردىڭ دا, ساياسي بيلىكتىڭ دە رۋحى سايكەس كەلۋى قاجەت. مىسالى, مونتەسكەنىڭ ويلاۋىنشا, كليماتى وتە ىسسى ەلدەردە اۋىر ەڭبەكتى تەك ماجبۇرلەپ, ىقتيارسىز, كۇشپەن ىستەتۋگە بولادى, سوندىقتان ولارعا قۇلدىق جۇيەسى قولايلى.

ال « ەڭبەك ەتپەگەن ءىشىپ جەمەيدى» دەگەن ماركسيستىك قاعيدا ادامزاتتىڭ باسىم ءبولىگىنىڭ نان تابۋ ءۇشىن تەر توگۋگە ءماجبۇر ەكەندىگىن اقيقاتقا اينالدىردى. دەمەك, ەڭبەك ەتۋ تابيعي ەمەس, الەۋمەتتىك قاجەتتىلىك, سوندىقتان ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەڭبەككە تارتىلعان. ولاي بولسا ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ونى ۇيىمداستىرۋ مەملەكەتتىڭ پارىزى.

يندۋستريالىق جانە پوستيندۋستريالىق قوعام: ەڭبەكتىڭ ورلەۋى مەن قۇلدىراۋى

جاڭا زاماندا ەڭبەك كۇنكورىستىڭ كوزىنەن ادام ءومىرىنىڭ مانىنە, ماقساتىنا اينالدى: جالداما ەڭبەك, ماماندىق, كاسىپورىن, ەڭبەكاقى, جۇمىس ۋاقىتى سياقتى شارۋاشىلىق تىرشىلىكتىڭ جۇيەسى قالىپتاستى. جالدامالى ەڭبەككە كەشەگى شارۋالار تارتىلدى. ەڭبەك پەن ماماندىق ادامنىڭ كۇنكورىسىن, مارتەبەسىن, تابىسىنىڭ كوزىن, ءومىر ءسۇرۋ سالتىن, ادامدارمەن ادامداردىڭ قاتىناسىن ايقىندايتىن نەگىزگە اينالدى. كاسىبي مارتەبەسى ونىڭ ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك قاسيەتتەرىنەن جوعارى بولدى. يندۋستريالىق قوعامدا ەڭبەك دەموكراتياسى قالىپتاستى, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ەكونوميكالىق ءماسەلەلەرگە ارالاستى, ازامات رەتىندە ەڭبەك قۇقىن تانىدى.

كاپيتاليزم وراسان زور زاۋىتتار مەن فابريكالاردا مىڭداعان ادامداردىڭ باسىن قوستى. گەنري فورد بىردە ءوز جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ەكى ەسە كوتەرىپ, ولاردىڭ ءوز قولىمەن جاسالعان اۆتوموبيلدەردى ساتىپ الۋىنا جاعداي تۋعىزعان. بۇل شىندىعىندا قۋلىق بولاتىن. جۇمىسشىلار زاۋىتتا جاسالعان اۆتوموبيلدەردىڭ ازعانتايىن عانا ساتىپ الاتىن ەدى, ال ەڭبەكاقىنىڭ ءوسۋى ءوندىرىس شىعىندارىن كوبەيتتى. بىراق ەڭبەكاقىمەن قىزىقتىرىپ, تاۋەلدى ەتىپ, فورد جۇمىسشىلاردى ماڭگى باقي كومپانيانىڭ كاسىپورىندارىنا تاڭىپ قويدى. وسىلاي جۇمىس كۇشىنىڭ تۇراقسىزدىعىن ازايتۋ, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ, ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلدى. سەبەبى, كاپيتاليستىڭ جەكە بايلىعى مەن قۇزىرى جۇمىسشىلارعا تاۋەلدى. ەڭبەك پەن كاپيتال وسىلاي ءبىر-بىرىنە بايلاندى: كاپيتالدىڭ يەسى ەڭبەك كۇشىن ساتىپ الۋعا قابىلەتتى بولسا, ەڭبەكتىڭ يەسى ءار ۋاقىتتا دا ءتۇرى ءوڭدى, دەنى ساۋ, تارتىمدى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, ساتىپ الۋشىلار ودان ۇرىكپەيتىن بولۋى قاجەت. ءار جاقتىڭ ءوز مۇددەسى بار. ەڭبەك پەن كاپيتالدىڭ ۇيلەسۋى, ءتۇسىنىسۋى, ءتىل تابىسۋى ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتىڭ دە پارىزى, ال جۇمىسسىزدار بولسا, ولار ەڭبەك رەزەرۆى, ءار ۋاقىتتا ەڭبەككە ساقاداي دايىن بولۋى كەرەك. كاپيتاليزم وسى قاعيدالاردى ۇستانۋعا تىرىستى. فوردتىڭ كومپانياسىنا كەلگەن جاس جۇمىسشى (پودماستەرە) ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن وسىندا باستاپ, وسىندا اياقتايتىنىنا سەنىمدى بولدى.

يندۋستريالىق قوعامداعى جۇمىسپەن قامتۋ جۇيەسى بەلگىلى ءبىر ستاندارتتارعا, ءۇلگىلەرگە نەگىزدەلگەن: ەڭبەكتىك كەلىسىم-شارت, جۇمىس ورنى, جۇمىس ۋاقىتى, ەڭبەكاقى ءجانە تاعى باسقالار. دەنى ساۋ ادامنىڭ زەينەتكە شىققانعا دەيىنگى ەڭبەك باسپالداقتارى نەگىزىنەن بەلگىلى. قىزمەتكەرلەر بەلگىلى ءبىر ۇلگىدەگى ەڭبەك شارتتارىنا وتىرادى, ونىڭ كوپ جاقتارى كاسىپوداقتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ۇيىمدارىمەن كەلىسىلەدى. ەڭبەك پروتسەسى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا فيرما ۇسىنعان ارناۋلى ورىنداردا جۇزەگە اسادى.

پوستيندۋستريالىق قوعامدا جاعداي ءوزگەرە باستادى. ءومىر بويىنا جۇمىس بەرەتىن كاسىپورىندار ازايدى. ءبىزدى تەك اجال عانا ايىرادى دەيتىن «ماڭگىلىك نەكە» سيرەك قۇبىلىسقا اينالعانى سياقتى, ۇزاق مەرزىمدى جۇمىسپەن قامتۋ دا مۇمكىن بولا بەرمەدى. اقش-تاعى سوڭعى زەرتتەۋلەر بويىنشا, ورتا ءبىلىمدى امەريكالىق جاس جىگىتتەر مەن قىزدار ءوز ومىرىندە كەمىندە ون ءبىر رەت جۇمىستارىن اۋىستىراتىن كورىنەدى. سەبەبى, ۇزاق مەرزىمگە كومپانيالار كەلىسىم-شارت جاسامايدى, جۇمىس ورىندارى ازايۋدا, جۇمىس ىزدەۋشىلەر كوبەيۋدە. سوندىقتان حالىقتىڭ ازعانا بولىگى تۇراقتى ەڭبەك ەتەدى, قالعاندارى كۇتۋدە, ىزدەنىستە. بۇگىنگى ەڭبەك قاتىناستارىنا بەلگىسىزدىك, بەيمالىم, ەرتەڭگىسى كۇماندى احۋال ءتان.

ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ اقپاراتتىق, پوستيندۋستريالىق زامانداعى تاعدىرى قالاي بولماق؟ عالىم ا.توفلەردىڭ ايتۋىنشا, اۋىر ونەركاسىپتىڭ, ءىرى زاۋىتتاردىڭ ورنىنا شاعىن, يكەمدى كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن وندىرىستەر كەلەدى. ادامدار جالىقتىراتىن, بىركەلكى جۇمىستان ءبىلىم, اقپارات ونىمدەرىنە, قىزمەت ەتۋ سالاسىنا اۋىسادى. ەڭبەك بىرتە-بىرتە ينتەللەكتۋالدىق سيپات الادى. كۇنى بۇگىننىڭ وزىندە, مىسالى, اقش-تا ءبىلىم جۇيەسى مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت جانە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر ولارعا قامتىلعان ادامداردىڭ سانى جانە قارجى جاعىنان ەڭ ءىرى سالاعا اينالدى. بۇل زاڭدى وزگەرىس, اقپاراتتىق, پوستيندۋستريالىق قوعامدا باستى قىزمەتتى تەرەڭ ءبىلىمدى, جاڭا عىلىمي وزىق تەحنولوگيا جانە جاڭا مادەني قۇندىلىقتار وندىرۋگە قابىلەتتى ادامدار اتقارادى.

ماتەريالدىق ءوندىرىس بۇگىن سان جاعىنان كوپ جۇمىسشىلارعا مۇقتاج ەمەس, سەبەبى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ەڭ جوعارى ەڭبەك ونىمىنە قول جەتكىزىپ وتىر. ەڭبەكپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىق, ەڭبەكپەن جارتىلاي قامتۋ, بوس ۋاقىت دەگەن ۇعىمدار ءوزىنىڭ ءمانىنەن ايىرىلىپ بارادى. بولاشاقتا ادامداردى جۇمىسسىزدىق قانا ەمەس, كاسىپتىڭ قاي ءتۇرىن تاڭداۋمەن قاتار, بوس ۋاقىتتى كوڭىلى سۇيەتىن جۇمىستاردىڭ قاي تۇرلەرىن تاڭداۋ دا ويلاندىراتىن بولادى. ەڭبەككە از ۋاقىت ءبولىنىپ, زەينەتكە ەرتەرەك كەتەتىن, ءبىلىم جەتىلدىرۋگە كوپ ۋاقىت الاتىن زامان تۋا باستادى.

بۇل زامان بىردەن ەمەس, بىرتە-بىرتە كەلەدى. ەگەر مىڭداعان ادامدار, اسىرەسە جاستار, جۇمىسسىز بولىپ, ۋاقىتتىڭ مولدىعىنان تەلەديدار الدىندا, بولماسا فۋتبول كورۋمەن شەكتەلسە, ولار ومىردەن دە تۇڭىلەدى, ماسكۇنەمدىككە, ناشاقورلىققا, قىلمىسقا دا ءۇيىر بولادى. وسىدان ءبىلىم جۇيەسىنە, جالپى قوعامدىق بايلىقتى بولۋگە, بيۋدجەت ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋادى. بۇگىن بىرقاتار ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر جۇمىستى ادامدار اراسىندا ادىلەتتى نەگىزدە ءبولۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋدا. ءداستۇرلى ەڭبەكتىڭ قوعامداعى ورنىنىڭ ءوزگەرۋى, «ەڭبەكتىڭ اقىرى» دەگەن وي-تۇجىرىمدارعا يتەرمەلەپ وتىر. بۇگىن جەكە مۇددە العا شىعىپ, كورپوراتيۆتىك, ۇجىمدىق ءمۇددە ءىرى كاسىپورىنداردا ىدىراي باستادى. سونداي-اق ەشكىم مەنشىك قۇقىن جوققا شىعارماعانىمەن, مەنشىك, بايلىق نە دەگەن دە ماسەلە تۋدى: ءبىلىم بە, بانكىدەگى دەپوزيت پە, نەسيە كارتوچكاسى ما؟

ال عالامدىق كەڭىستىكتە ەندى ەڭبەكتىڭ ءمانى نە بولدى؟ نە ءۇشىن ادام ەڭبەك ەتەدى؟ انشەيىن كۇنەلتۋ, ءىشىپ-جەپ, دۇنيەنى تۇتىنۋ ءۇشىن بە, الدە ەڭبەك جاي الدانىش, جۇبانىش, كوڭىل كوتەرۋ دەمالىس اراسىنداعى ەرمەك پە؟ ەرتەڭ باسقا جۇمىس, باسقا كولىك, باسقا وتباسى, ءبارى وتكىنشى, سوندىقتان جانىڭدى سالىپ, بەرىلىپ ەڭبەك ەتۋدىڭ قيسىنى جوق. «ستراديۆاريدىڭ سكريپكاسىن» ەندى ەشكىم جاسامايدى دەپ توپشىلايدى بىرقاتار اۆتورلار.

بۇگىن پوستيندۋستريالىق قوعامدا «ەڭبەك ەڭبەكتى كۇيرەتتى» دەگەن تۇجىرىم ايتىلادى: ۇدايى ەڭبەك اينالىپ كەلگەندە ەڭبەكتىڭ ءوزىن جويۋعا اكەلدى. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ قارقىندى ءوسۋى جۇمىس كۇشىنە سۇرانىستى كۇرت ازايتتى. ءبۇگىن ازداعان ادام كوپتەگەن تاۋارمەن قىزمەت ۇلگىلەرىن وندىرەدى. سوڭعى 150 جىلدا دامىعان ەلدەردىڭ جالپى ءونىمى ون ەسە وسسە, ءبىر ادامعا شاققانداعى جۇمساعان ساعات سانى ەكى ەسەگە ازايعان. ال دامىعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىندا حالىقتىڭ 2-3 %-ى عانا جۇمىس جاسايدى.

ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ, روبوتوتەحنيكانىڭ دامۋى ارقاسىندا ادامسىز تسەح, زاۋىتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى بۇگىن قۇرعاق قيال ەمەس. سونداي-اق بۋحگالتەريا, بايلانىس, كولىك, ساۋدا, قوناق ءۇي بيزنەسىندە, كەڭسە, بانك قىزمەتكەرلەرى قىسقاردى, ەلەكتروندى جۇيە كىتاپحاناشىلاردى قىسقارتادى. ماسەلە كەيبىر ماماندىقتارعا سۇرانىستىڭ ازايۋىندا عانا ەمەس, ادام ەڭبەگىنىڭ ازايۋىنىڭ ورتاق ۇردىسكە قارقىنمەن اينالۋىندا. ال ءبىلىمى, تاجىريبەسى ەسكىرگەندەر جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىسپەن بايلانىستى جاڭا جۇمىس ورىندارىنا بارا المايدى. كاسىبي قايتا دايارلاۋدىڭ دا ماڭىزىن اسىرا باعالاۋعا بولمايدى. كەشەگى جۇمىسشىنىڭ وزىق ينجەنەر-تەحنيكالىق مامان بولۋى ەكىتالاي.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەكونوميكا قارقىنداپ وسكەن تۇستا ەڭبەكپەن تولىق قامتۋ كونتسەپتسياسى پايدا بولدى, ەڭبەككە جارامدى حالىق وندىرىسكە تارتىلدى, جۇمىسسىزدىق ونەركاسىبى دامىعان ەلدەردە 1-3% عانا قۇرادى. ال 1990 جىلى جۇمىسسىزدىق سول ەلدەردە ەندى 6-8%, ال ەۋروپا ەلدەرىندە-8-11%-عا جەتتى. گرەكيا, يسپانيا سياقتى ەلدەردە بۇگىن ول 25%-دان استى. فۋتۋرولوگتار بۇگىن تولىق جۇمىسپەن قامتيتىن زامانعا ورالۋ جوق, ونى اشىق ايتۋىمىز كەرەك دەپ وتىر. جۇمىسسىزدىقتان ەم تابام دەۋشىلەر اقيقاتتان اۋلاق. جۇمىسسىزدىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى ءوندىرىستى ارزان جۇمىس كۇشى بار ەلدەرگە كوشىرۋ بولىپ وتىر. ەگەر الەم حالقىنىڭ قارقىنمەن ءوسۋىن دە ەسكەرسەك, جۇمىسسىزدىق ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ جاھاندىق پروبلەماسى ەكەنى انىق.

ەڭبەك ۋاقىتى ۇدايى قىسقارۋدا. يندۋستريالىق قوعامنىڭ العاشقى كەزىندە جۇمىس اپتاسىنا 72 ساعات ەدى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 5 كۇندىك 40 ساعاتتىق ەڭبەك اپتاسىنا قول جەتكىزىلدى. بۇگىن كوپتەگەن ەلدەردە ەڭبەك اپتاسىنىڭ ۇزاقتىعى ودان دا ازايۋدا. فرانتسيا زاڭدىق نەگىزدە 35 ساعاتتىق ەڭبەك اپتاسىنا كوشتى. باسقا ەلدەردە, اسىرەسە دانيا, نيدەرلاندى, بەلگيا, گەرمانيادا جۇمىس اپتاسى ازايۋدا. جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ازايۋىن مىنادان كورۋگە بولادى: XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك ۋاقىتى جىلىنا 3 مىڭ ساعات بولسا, بۇگىن كوپتەگەن ەلدەردە ەڭبەك ۋاقىتى ەكى ەسە ازايدى. گەرمانيادا ول 1950 جىلى 2300 ساعات بولسا, 2000 جىلى 1397 ساعات بولعان. سونىمەن بىرگە دامىعان ەلدەردە ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى ءوستى: سوڭعى 150-200 جىلدار ىشىندە ون ەكى ەسەگە ءوسىپ, 75 جاسقا جەتتى. وسىدان 120 جىل بۇرىن ادام ءومىرىنىڭ 35%-ى جالداما جۇمىسقا ارنالسا, بۇگىن ول 12-13% قۇرايدى جانە ول ازايۋدا.

وسىدان 10 جىل بۇرىن نەمىس الەۋمەتتانۋشى عالىمى ر.دارەندورف مىناداي ءبىر ءمالىمەت جاريالاعان. دامىعان ەلدەر حالقىنىڭ 20%-ى ەڭبەككە دەيىنگى جاستاعىلار, تاعى دا 20%-ى زەينەتكەرلەر,10%-ى وقۋ ورىندارىندا. قالعان 50%-دىڭ بىرقاتارى ەشقانداي كاسىبي قىزمەتكە ۇمتىلمايدى. باسقالارى ءارتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى ەڭبەككە قابىلەتسىز. ەگەر بۇلار 15% دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تاعى دا 10% جۇمىسسىزدار. قالعاندارى حالىقتىڭ 25%-ىن قۇرايدى. سونىمەن, حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرى عانا ەڭبەكپەن قامتىلعان. ادام ومىرىندە ەڭبەكتىڭ الاتىن ۋاقىتى ازايۋدا.

قازىر باتىستا «ەڭبەك ءپليۋراليزمى» دەگەن بار. بۇگىن رەسمي جۇمىسسىز بولىپ ءتىركەلگەنمەن جۇمىسسىزدار دەپ ايتۋعا بولمايتىندار كوبەيۋدە. ءبىر ادامدى, ءبىر جاعىنان, جۇمىسسىز, ەكىنشى جاعىنان, جۇمىسپەن قامتىلعان دەپ ايتۋعا بولاتىن جاعدايلار ءجيى كورىنىس الىپ وتىر. بۇگىن گەرمانيادا حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرىنىڭ, ۇلىبريتانيادا ۇشتەن ءبىرىنىڭ عانا تۇراقتى جۇمىسى بار. اقش تا ەڭبەك رىنوگىنىڭ جاعدايعا يكەمدىلىگى سونشالىقتى تەك ءبىرنەشە جەردە جۇمىس جاساپ قانا كۇن كورۋگە بولادى. ورتا ەسەپپەن امەريكالىقتار ەۋروپالىقتارعا قاراعاندا كوپ ەڭبەك ەتەدى, ولار تاۋەكەلشىل, بەلسەندى, ءوز تاعدىرىنا وزدەرى جاۋاپتى, ءىزدەنگىش, باسەكەگە, قابىلەتتى. ءبىرەۋىنىڭ اۋزىنا تۇسەيىن دەپ تۇرعان ناپاقانى ەكىنشىسى جولدان قاعىپ الادى. پراگماتيك امەريكالىقتار تابىستى, پايدانى باستى ماقسات ەتىپ قويادى. سوندىقتان اقش- تاعى قىلمىستىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى مەنشىك, اقشامەن بايلانىستى.

سونىمەن, دالىرەك ايتساق, ماسەلە ەڭبەكاقى تولەنەتىن جۇمىستىڭ جويىلۋىندا ەمەس, ەڭبەكپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ ازايۋىندا. ەگەر يندۋستريالىق قوعامدا ادامدار بوس ۋاقىتىن شارشاتاتىن, جالىقتىراتىن جۇمىستان كەيىن كۇش-قايراتىن, دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمساسا, ەندى جۇمىس ساعاتتارى, كۇندەرى ازايعان تۇستا ادامدار بوس ۋاقىتىندا نەمەن اينالىسادى دەگەن ساۋال تۋادى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ساۋال نەگىزسىز ەمەس. بىرقاتار عالىمدار ادامدار ەڭبەك بۇعاۋىنان بوستاندىق الىپ, ەندى شىنايى ەركىندىككە, سانالى, بايىپتى ىسپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك الادى دەسە, ەكىنشىلەرى قوعامعا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتەن ساقتاندىرادى. ەڭبەك قالاي دەگەنمەن ادامدى تارتىپكە ۇيرەتەدى, ىسكە جۇمىلدىرادى. جاڭا قوعامدا ەندى ماسكۇنەمدىككە, ناشاقورلىققا, قىلمىسقا جول اشىلىپ, قوعام ولاردىڭ الدىندا ءالسىز بولىپ قالماي ما؟ بۇگىن تۇتىنۋشىلىق قوعامعا قاتەر تۋا باستاعان جوق پا؟ ەڭبەك قۇلدىراپ, كاسىبي جەتىستىكتەر باعالاماعان تۇستا ادامدى قادىرلەۋدىڭ ولشەمى قانداي؟ ەڭبەكتەن تىس قانداي لاۋازىم بولۋى مۇمكىن؟ بەلگىلى ءبىر ماماندىقتىڭ, قىزمەتتىڭ يەسى بولماسا ادامداردى قالاي قابىلدايمىز؟

وسى باسقا دا ساۋالدارعا فۋتۋرولوگتار جاۋاپ بەرۋدە: كاسىبي ەڭبەكتەن باسقا ادامنىڭ ءوزىن تانىتاتىن سالالار كوپ. بۇگىنگە دەيىن ءبىز ادامدى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنە, تابىسىنا قاراي مارتەبەسىن ايقىنداساق, ەندى باسقا قىرىنان دا بايقاي الامىز. وعان قانداي ءمۇمكىندىكتەر بار؟ بىرىنشىدەن, بوس ۋاقىتتى بەلسەندى, مازمۇندى وتكىزۋ, ءبىلىمدى, جۇيەلى ىستەرمەن اينالىسۋى, مىسالى, سپورت, كوركەمونەر, مۋزىكا, ت.ب. ادامزاتتىق باستامالار. ەكىنشىدەن, نارىقتىق ءجانە اكىمشىلىك (مەملەكەتتىك) سەكتوردان بولەك ءۇشىنشى سەكتور بار, بىزشە ايتقاندا, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار. دامىعان ەلدەردە ادامدار الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە, ازاماتتىق باستامالارعا اسا زور ىقىلاس تانىتادى. ول ەكولوگيالىق, قۇقىق قورعاۋ, قايىرىمدىلىق ۇيىمدار, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ, مادەني شارالار جانە ت.ب. اقش-تا ءاربىر ازامات ۆولونتەر, ءوز ەركىمەن ءارتۇرلى باستامالاردىڭ جۇمىسىنا اقىسىز اپتاسىنا 4-5 ساعات قاتىسادى. گەرمانيادا ءاربىر ءۇشىنشى ازامات قوعامدىق ءىسپەن اينالىسادى. ءۇشىنشىدەن, وتباسىنداعى ەڭبەك, وتباسى مۇشەلەرىنە تۇتىناتىن يگىلىكتەر ءوندىرۋ, بۇل بايلىقتى رەسمي ستاتيستيكا ەسەپكە المايدى. بالا تاربيەلەۋ كاسىبي ەڭبەكتەن قۇنسىز ەمەس. ول قوعامنىڭ وتە ماڭىزدى فۋنكتسياسى. ونى كوركەم ونەر, جازۋشىلىق, ساياسي, قوعامدىق قىزمەتكە تەڭەۋ ءجون, زەينەتاقى الۋعا, مەديتسينالىق تەگىن كومەك الۋ قۇقىن بەرۋ ءجون. تورتىنشىدەن, ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ, جاسىنا قاراي شەكتەمەۋ, ءبىلىم اسا اۋىر ەڭبەك ءتۇرى. بۇل تۇستا بىلىمگە ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى, رۋحاني جەتىلۋىنىڭ امالى دەپ قاراۋ ءجون.

وسى اتالعان ەڭبەك تۇرلەرىنىڭ بۇگىن بەدەلىن كوتەرۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. سوتسيولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ءمانسىز, ماعىناسىز, ۋاقىتشا ءجۇز مىڭداعان قوعامدىق جۇمىس ورىندارىن اشا بەرمەي, سول قارجىنى مۇعالىمدەر مەن تاربيەشىلەردىڭ, مۋزەيلەر مەن كىتاپحانالاردىڭ, سپورتتىق كەشەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن وسىرگەن جۇمىسسىزدارعا دا, حالىققا دا ءتيىمدى. ر. دارەندورفتىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك قوعامىنىڭ كۇيرەۋى شىنايى دەموكراتيالىق قوعامعا باستايتىن ماڭىزدى قادام. ونىڭ ويىنشا, ەركىندىك ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ قۇقى ەڭبەك ەتپەۋ قۇقىنان ماڭىزدىراق. ازاماتتىق قۇقىقتى ساۋداعا سالۋعا بولمايدى. ازاماتتىق مارتەبە ماماندىقتان جوعارى, ەڭبەك ەتۋ, نە ەتپەۋ ادامنىڭ جەكە ماسەلەسى. بىراق ماسەلە تۇبەگەيلى ەڭبەك ەتۋدەن باس تارتۋدا ەمەس. ءار ادام بىرنەشە جىل ەڭبەك ەتىپ, كەيىن وتباسى ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, قايتادان جۇمىسىنا ورالىپ, ول جالىقتىرعاننان كەيىن ساياساتقا بەلسەندى ارالاسۋى مۇمكىن. وسىلاي ءومىر بويى كەيدە ەڭبەكاقى الىپ, كەيدە ەركىندىكتى تاڭدايدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ, تولىق اپتا جۇمىس جاساماۋ, ۋاقىتشا ءبىر جۇمىستى ىستەپ تاستاۋ, ءۇي جاعدايىنداعى شارۋالار – كۇنكورىستىڭ كوزى, ەكىنشى جاعىنان, ەشكىمگە جالتاقتاماي ءوز ومىرىنە ءوزىڭ قوجا بولۋ دەگەن ءسوز.

ءسىرا, قوعامنىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى باسىم كوپشىلىك جۇمىس جاسامايتىن قوعام ادامدارىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ بولماق. بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە جانە ونى شەشۋ جولى ءالى تولىق انىقتالماعان. بۇگىن كاپيتاليستىك ەلدەردە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ فرانتسۋزدىق, جاپوندىق, امەريكالىق, شۆەدتىك مودەلدەرى قالىپتاسقان. بىرقاتار ەلدەردە جۇمىسىزدىققا بايلانىستى ءجاردەماقى تولەنەدى, ۇزاقتىعى ءار مەملەكەتتە ءارتۇرلى, 25, 60, 90-اپتاعا دەيىن جاردەماقى تولەنەتىن ەلدەر بار, جاردەماقىنىڭ ءمولشەرى دە بىردەي ەمەس, دەگەنمەن ول اش تا ەتپەيدى, توق تا ەتپەيدى, ۇيرەنگەن سوڭ جاردەماقىمەن ءومىر سۇرەتىندەر كوپ. جۇمىسسىزدار جاردەماقىدان سالىق تولەيدى. قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىس جاردەماقى الۋشىلارعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.

بۇگىنگى ايقىن كورىنىپ تۇرعان امال جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ قيىن بولعانمەن, بۇرىن ءبىر ادام ىستەگەن جۇمىس ورنىنا بىرنەشە ادام قابىلداپ, بىراق جوعارى ەڭبەكاقى ءتولەۋ بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بۇگىن بار جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ. مۇنداي شارالار ەۋروپادا بۇگىندە ىسكە اسىپ تا جاتىر.

«جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا» ءوتۋدىڭ كەيبىر تۇستارى

ەڭبەكتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق استارلارى.

قازاقستان باسقا دا پوستكەڭەستىك ەلدەر سياقتى دامىعان ەلدەردى «قۋىپ جەتۋشى» مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سونىمەن بىرگە دامىعان ەلدەردى ويلاندىرىپ وتىرعان «ەڭبەكتىڭ ەرتەڭى عانا ەمەس, ەڭبەكسىز ەرتەڭ» قوعامىنىڭ اششى ساباعىنىڭ جاعىمسىز سالدارىنىڭ الدىن الۋ دا ءبىزدى مازالاندىرىپ وتىرعانى ءسوزسىز.

ءبىز سوتسياليزم مەن جوسپارلى ەكونوميكا جاعدايىندا «اركىمگە قابىلەتىنە قاراي, ءاركىمگە ەڭبەگىنە قاراي» دەپ تەڭگەرمەشىلىكتىڭ تار سوقپاعىنان شىققان ەلمىز. ەڭبەك ەتۋ كەڭەس زامانىندا تۇگەلدەي مەملەكەت باقىلاۋىندا بولدى. «اسكەري كوممۋنيزم» تۇسىندا تۇتاستاي بارلىعىن جۇمىسپەن قامتيتىن جۇيە بولسا, «جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات» تۇسىندا وڭدى جاعداي تۋىپ, ەڭبەك رىنوگى قالىپتاسىپ, جۇمىسسىزدىق ەڭسەرىلە باستادى. بىراق ەركىن ەڭبەك تاڭداۋ, ءوز ءتىزگىنىڭ وزىڭدە بولۋى ۇزاققا بارمادى. ۇجىمداستىرۋ ەڭبەكشىلەردى قۇلداردىڭ جاعدايىنا تۇسىرسە, يندۋستريالاندىرۋ كەڭەس ەلىن ءۇلكەن زاۋىتقا اينالدىردى, ەڭبەك كىتاپشاسى ەنگىزىلدى, جۇمىسشىلار ونەركاسىپ ورىندارىنا بەكىتىلدى. گۋلاگ, قۇرىلىس باتالوندارى, جاپپاي اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنا جەگۋ, تاعى باسقالاردى دا حالىق باسىنان كەشىردى. ءوز ەركىمەن جۇمىس ورنىن اۋىستىرۋعا 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇمكىندىك تۋدى. پوستكەڭەستىك ەلدەردە ەڭبەك رىنوگى سوتسياليستىك جۇيە تاراعاننان قالىپتاسا باستادى.

سوڭعى 20 جىلدان استام ۋاقىت ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالار ءبىز قالايىق, نە قالامايىق ءبىر جەكە ادامنىڭ بۇيرىعىمەن ەمەس, نارىققا ءوتۋدىڭ امالسىز قادامدارى بولدى. جوسپارلى ەكونوميكا ەڭسەرىلىپ, نارىقتىڭ تەتىكتەرى ەنگىزىلدى. «سوتسياليستىك لاگەردىڭ» بارلىق ەلدەرىندە تاۋارعا زارۋلىك جويىلدى. بۇل جاعىنان العاندا تۇرمىس بارلىق ەلدەردە جاقساردى. ءومىر جاڭاردى, ينتەرنەت, ۇيالى تەلەفون, نوۋتبۋك, تسيفرلى تەلەديدار, تاعى باسقالارعا ءۇيرەندىك. سونىمەن بىرگە رۋحاني-پسيحولوگيالىق سالالاردا ابىرجۋ, ۇرەي پايدا بولدى, جۇمىسسىزدىق پەن قىلمىس ءوستى. كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار تاراپ, كوپتەگەن كاسىپورىندار جابىلىپ, بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتىپ, اركىم وزىنشە, ءوز جونىمەن كۇنكورىس قامىن ويلادى, ءداستۇرلى ىنتىماقتاستىق, جاناشىرلىق كەيدە ۇمىتىلا باستادى. بۇگىن قوعامنىڭ كەسكىنى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان, بىتىراڭقى, ەنجار.

حالىقتىڭ جانىنا باتقان 90-شى جىلدارداعى جوقشىلىق, جۇمىسسىزدىق, ماتەريالدىق قيىندىقتار, ەڭبەككە تەرىس كوزقاراس تۋدىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, «از جۇمىسپەن, كوپ تابۋ», «اۋادان اقشا جاساۋعا» بەيىمدەلدىك. مانساپ, بيىك الەۋمەتتىك مارتەبەگە قول جەتكىزۋ, اتتەستات, ديپلوم, سەرتيفيكات الۋ ماڭىزدى بولىپ, ەڭبەكتىڭ ءوزى قۇندىلىق بولماي قالدى. سونىمەن بىرگە, ەڭبەك ەتەم دەۋشىلەردى «ارتىق», پايداسىز ادام ەتىپ كەمسىتتى, قورلادى. بۇگىن دە سول جانعا سالعان پسيحولوگيالىق جاراقات, ونىڭ سالدارى جازىلعان جوق, ەڭ باستىسى, ەڭبەك ەتكەن ادامعا دەگەن قۇرمەتتىڭ جانداناتىنىنا سەنىم ءالى از. «حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگى 90-شى جىلدارى – دەيدى ن.نازارباەۆ, – «ءماجبۇرلى جۇمىسسىزدىق مەكتەبىنەن ءوتتى». بۇگىنگى ۇرپاق سولاردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى.

سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستاندا ەڭبەكپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 23%-ى مەملەكەتتىك, 74,5 جەكە جانە 2,5%-ى باسقا مەملەكەتتەردىڭ مەنشىگىندەگى سەكتورلاردا قىزمەت ەتەدى. سالالار بويىنشا قاراعاندا ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ 18,9%-ى اۋىل, ورمان, بالىق شارۋاشىلىعىندا, 18,9-ى ونەركاسىپ پەن قۇرىلىستا جانە 51,77% حالىققا قىزمەت ەتۋ ء(بىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا, مەيرامحانا, قوناق ءۇي بيزنەسى, ت.ب.) سالاسىندا. سوندىقتان, ەڭبەك ادامى دەگەندە ءبىز كاسىپورىنداردا جۇمىس جاسايتىنداردى عانا ەمەس, جازۋشى, عالىم, ارتيست, پەداگوگ, دارىگەر, كىتاپحاناشى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قول ەڭبەگى مەن وي ەڭبەگى قىزمەتكەرلەرىن ايتۋىمىز كەرەك.

جۇمىسشى تابى, ۇجىمشار ەڭبەكشىلەرى مەن ينتەلليگەنتسيادان تۇراتىن كەڭەستىك تاپتىق جۇيە وزگەردى. كەڭەس قوعامىندا ورتا تاپ قالىپتاسۋعا بەلگىلى جاعدايلار جاسالا باستالعان ەدى. قازاقستاندا دا تەحنيكالىق, عىلىمي, پەداگوگيكالىق جانە مادەني-عىلىمي ينتەلليگەنتسيا, ءوندىرىستى باسقاراتىن پەرسونال, جوعارى ماماندى جۇمىسشىلار بولدى. ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى, ماتەريالدىق جاعدايى باسقا سوتسياليستىك رەسپۋبليكالاردان كەم تۇسپەيتىن, ەلدە ولاردىڭ ساياسي بەدەلى مەن ىقپالى دا زور بولدى. العاشقى بالامالى سايلاۋلاردا ولار حالىقتىڭ قالاۋلىلارى بولدى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاستى. نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن تۇستا ولاردىڭ كوبىنە سۇرانىس بولمادى, بىرقاتار دياسپورا وكىلدەرى تاريحي وتانىنا ورالدى. شىنايى, ءبىلىمدى, اقىلدى ادامدار باعالانبادى. وسىلاي ينتەلليگەنتسيانىڭ قوعامداعى ورنى تومەندەي بەردى. سوڭعى 20 جىلداعى قاپتاعان عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارى ەلدىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ وسكەنىنەن گورى, ديلەتانتتاردىڭ سانىن عانا ءوسىردى.

كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم جۇيەسى ءالسىرەپ, جۇمىسشىلاردىڭ ماماندىق دەڭگەيى تومەندەدى. كەيبىر ەسەپتەر بويىنشا 38%, 10%-عا ءتۇستى: ەل حالقى كەدەيلەندى, بۇگىن دە كەدەيلەردىڭ سانى رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكەننەن جوعارى, سەبەبى, كۇنكورىس مينيمۋمى تولىققاندى ءومىر ءسۇرىپ, قاجەتتى تاماق ءىشىپ, كيىم كيۋ, ەمدەلۋگە جەتپەيدى. ول دەڭگەي دامىعان ەلۋ ەلدەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى.

الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر پوستكەڭەستىك ەلدەردى الەۋمەتتىك قۇرىلىمى جاعىنان ءتورت توپقا بولەدى: جوعارى, ورتا, نەگىزگى, تومەنگى جانە الەۋمەتتىك مارتەبەسى ايقىندالماعان, ەشقانداي توپقا جاتقىزۋ مۇمكىن ەمەستەر. جوعارى توپقا بيلىك باسىنداعىلار, گەنەراليتەت, بيزنەس-ەليتانى جاتقىزادى.

ورتا توپ: وندا ورتا تاپتىڭ نىشاندارى بارشىلىق. ورتا توپ تۋرالى الەۋمەتتانۋ ىلىمىندە پىكىر الۋان ءتۇرلى: 1) ورتا توپ بار جانە ول وسۋدە; 2) ورتا توپ بار, بىراق ول ەندى عانا قالىپتاسا باستادى; 3) ورتا توپ بار, بىراق ونى باتىستىق قوعامداعى ورتا توپقا تەڭەۋگە بولمايدى, ءبىزدىڭ ورتا توپ ءبىلىمى, مارتەبەسى بيىك بولعانىمەن, كەدەي توپ. بۇل پىكىرمەن كەلىسۋگە بولار. بۇگىن دارىندى, ساپالى, تەرەڭ ءبىلىمدى, جاڭالىققا قۇشتار, وي ءورىسى كەڭ ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى ءوز دارەجەسىنە ساي باعالانباي كەلەدى. بۇگىن ءمادەني الەۋەتىنەن گورى پىسىق, كەيدە ار-ۇياتتان اتتايتىندار وزدى, سوڭعى ۋاقىتتا عانا ءبىلىمدى, تاجىريبەلى مۇعالىمدەرگە, دارىگەرلەرگە, ينجەنەرلەرگە سۇرانىس تۋا باستادى, ال عالىمدار, مادەنيەت جانە ونەر قىزمەتكەرلەرى, گۋمانيتارلىق سالاداعى مامانداردىڭ ەڭبەگى باعالانبايدى. مەملەكەتتىك ەمەس سالادا جوعارى ماماندىق يەلەرىنە سۇرانىس ءوسىپ, ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارىلاي باستادى. ال مەملەكەتتىك سەكتوردا ەڭبەك ادامدارىن باعالاۋدا ەكى ەرەكشەلەنۋ بايقالادى. مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ باسىم بولىگىندە بۇرىنعىشا ەڭبەگىنە قاراي ەمەس, جالپىلاما باعالاۋ, وي ەڭبەگىنىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارماۋ ورىن الۋدا. وسىدان كەلىپ قارجى, وتىن-ەنەرگەتيكالىق جانە ەكسپورتتىق سالالاردا, جوعارى باسقارۋ, بىرقاتار ەكونوميكا جانە زاڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى دا, بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە تومەن. ءبىلىمىنە قاراي ورتا توپقا, تابىسىنا قاراي ورتا توپقا جاتقىزۋعا كەلمەيتىندەر كوپ. دەگەنمەن, ورتا توپتىڭ باسىم كوپشىلىگى كاسىپكەرلەر, ورتا, كىشى كاسىپورىنداردىڭ مەنەدجەرلەرى, ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەت قىزمەتكەرلەرى, اعا وفيتسەرلەر, جوعارى ماماندى ينجەنەرلەر, عىلىمي ەليتا, جوعارى ساناتتاعى پەداگوگتار, دارىگەرلەر. بۇل بۇگىن سان جاعىنان ءوسىپ, كۇش الىپ كەلەتىن توپ, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ جۇرگىزۋشى كۇشى, تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى وسىلار. پرەزيدەنت كاسىپكەرلەر تۋرالى بىلاي دەدى: «اتاپ ايتقاندا, ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 40 پايىزدى قۇرايدى. ەڭبەكپەن قامتىلۋ قۇرامىندا بىلىكتى مامانداردىڭ ۇلەسى دە 40 پايىزعا جەتتى».

نەگىزگى الەۋمەتتىك توپ سان جاعىنان ەڭ كولەمدى, ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جاقىن, ولار كوبىنە رەفورمالارعا قاتىسۋشىدان گورى ولاردىڭ قۇربانى, وتپەلى ءداۋىردىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا بەيىمدەلە المادى, زەينەتاقى دا جيناي المادى, باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءبىلىمى ورتا, قالالارعا قونىس اۋدارعان, تۇراقتى جۇمىسى جوقتار, وتباسىلىق تابىستارى تومەن, جۇمىسسىز قالعاندار, شامالى مالى مەن اۋلاسىنداعى شارۋاشىلىعىمەن كۇنكورۋشىلەر, ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعاندار. ولاردىڭ سانى ءۇش ميلليونعا جۋىق, شامالى بولىگىن تابىسى جاعىنان ورتا توپقا دا جاتقىزۋعا بولار, دەگەنمەن, باسىم كوپشىلىگىنىڭ جۇمىسى جوق, تابىسى از.

«بۇل ساناتتاعىلاردىڭ اراسىندا مال ۇستايتىن جەكە اۋلا يەلەرى (بىلايشا ايتقاندا, ۇساق فەرمەرلەر), ءوز اۆتوكولىكتەرىمەن جەكە تاسىمال جاساۋشىلار, بىرنەشە پاتەر ۇستاپ, سولاردى جالعا بەرۋشىلەر بار. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ەلەۋلى ءبولىگىن تۇراقتى جۇمىسى جوق, ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدار قۇرايدى, – دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, – سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى ءوزىن ءوزى قامتىعان حالىقتى ناقتى ەكونوميكاعا قوسۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور». الايدا, ەلباسى بۇلاردىڭ سانىن انىقتاۋ ءتاسىلىنىڭ شارتتى ەكەنىنە نازار اۋدارادى, سەبەبى, ساتيستيكا قالىپتاسقان جاعدايدى تولىق كورسەتە المايدى. ەسەپكە الۋ, ەسەپ بەرۋ, زاڭنامالىق نەگىز, شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋشىلەردىڭ ارەكەتتەرى بىزدە ناقتى جۇيەلەندىرىلمەگەن. ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 33-34%-ى ءوز وزىنە جۇمىس بەرۋشىلەر كاتەگورياسىنا جاتادى. الەمدىك تاجىريبەدە جۇمىس ىستەيتىندەر ەكى توپقا بولىنەدى: جالدانبالىلار جانە وزىنە جۇمىس تابۋشىلار دەپ. ال مەملەكەتتىك ستاتيستيكا ءوزىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋشىلەر دەپ ءوز بەتىمەن تاۋار ءوندىرۋ, ساتۋ جانە قىزمەت ەتۋ ارقىلى تابىس تابۋشىلاردى ەسەپتەيدى. سوندا ولاردىڭ رەسمي جۇمىس ىستەيتىندەردەن ايىرماشىلىعى قانداي دەگەن ساۋال تۋادى. شىندىعىندا, ءوز بەتىمەن ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ ەڭبەك ءوتىلى ەسەپتەلمەيدى, زەينەتاقى قورىنا قارجى اۋدارىلمايدى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىسسىزدار, كەزدەيسوق, ۋاقىتشا تابىسپەن كۇن كورەدى. تورەلىگىن ايتساق, بۇگىن ءبىز قازاقستاندا قانشا ادام جۇمىس ىستەيدى جانە قانشاسى جۇمىسسىز ەكەنىن تولىق بىلمەيمىز.

ەشقانداي توپقا جاتقىزۋعا مۇمكىن ەمەستەر – الەۋمەتتىك جاعىنان ازعىنداردى, قوعامنان شەتتەتىلگەن, كەيدە قىلمىستىق توپتارمەن بايلانىستاعىلار, قاڭعىباستار, ماسكۇنەمدەر, جەزوكشەلەر, كەيبىر جازاسىن وتەگەندەر. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ ءومىر سالتى نەگىزگى توپقا جاقىنىراق.

سونىمەن مەنشىك يەلەنۋى, ەڭبەگى, تابىسى مەن مارتەبەسىنە قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا الەۋمەتتىك كەلبەتى وسىلاي قالىپتاسۋ ۇستىندە.

ءبىزدىڭ قوعامعا ەندى ەكونوميكا تۇرعىسىنان قاراساق, ونىڭ ەڭبەككە بايلانىستى باسقا دا قىرلارى كورىنەدى. ماسەلە رەسمي جانە بەيرەسمي ەكونوميكا تۋرالى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنداعى ەكونوميكانى – رەسمي ەكونوميكا دەيدى. مەملەكەت ەكونوميكانىڭ قىزمەتىن باقىلاۋعا مۇددەلى, سەبەبى, سالىق كوپ بولعان سايىن ول ءوزىنىڭ قىزمەتىن جەڭىلىرەك اتقارادى. بەيرەسمي ەكونوميكا – تولىق نەمەسە جارىم-جارتىلاي مەملەكەتتىك رەتتەۋگە باعىنبايتىن, ەشقانداي شارتتارمەن بەكىتىلمەگەن, ستاتيستيكا جانە سالىقتىق ەسەپتەن تىس ەكونوميكا. بۇل سالادا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك ەرەجەلەرمەن, زاڭدارمەن جۇيەلى, تىكەلەي ءتارتىپتەلمەگەن.

بەيرەسمي ەكونوميكا, نەگىزىنەن, دامۋشى, كەنجە قالعان ەلدەرگە ءتان, «وركەنيەتتى» دەيتىن ەلدەر ەكونوميكاسىندا ءورىس الماعان دەپ سانالعان. بەيرەسمي ەكونوميكا سالاسىنداعىلار, مەملەكەتتەن كەپىلدىك كۇتپەيدى, زاڭ رەتىمەن شارتقا وتىرمايدى, بانكتەردەن نەسيە المايدى. سوندىقتان يندونەزيادا ونى «بازار ەكونوميكاسى» دەپ «فيرمالىق ەكونوميكاعا» قارسى قويادى. افريكاداعى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن زەرتتەگەن عالىمدار مەملەكەتتىك ستاتۋسقا سۇيەنىپ ول قۇرلىق حالقىنىڭ 50%-ى جۇمىسسىز دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. سەبەبى, كومپانيالاردىڭ بەرەتىن جۇمىس ورنى شەكتەۋلى. وسىدان كەلىپ افريكالىقتاردى ەڭسەسى تۇسكەندەر دەپ ويلاۋعا بولار ەدى. جوق, ولاي بولمادى. مىسالى, گانا مەملەكەتىنىڭ استاناسى اككرا قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە قايناعان ءومىر: كوشە تولعان ساۋداگەرلەر, تاكسيستەر, قول جۇكتەرىن تاسۋشىلار. مەملەكەت جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتپەگەن سوڭ, ادامدار وزدەرىنىڭ كۇنكورىستەرى ءۇشىن ءارتۇرلى جولداردى تابادى. وسىدان حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا جۇمىس بەرۋشى تەك مەمەلەكەت دەگەن ويدان ەكونوميكالىق عىلىم باس تارتا باستادى. بارا-بارا بەيرەسمي ەكونوميكانى شەشۋ, ارتتا قالعان ەلدەرمەن ەمەس, دامىعان ەلدەرمەن دە بايلانىستىرىلاتىن بولدى, بۇرىنعى ستەوروتيپتەر بۇزىلا باستادى. باتىستا دا بەيرەسمي ەكونوميكا سالاسىندا ادامداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلاتىنى انىقتالدى. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدەن قونىس اۋدارۋشىلارعا دا (بىزدە اۋىلدان كەلگەندەرگە) ۋاقىتشا جۇمىس بەرۋ كەڭ تارادى.

ەكونوميكانى, شارۋاشىلىق قاتىناستاردى تۇتاستاي رەتتەۋ, باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. تۇتاستاي ەكونوميكانى باقىلاۋعا ۇمتىلىس مەملەكەتتى قاتال اكىمشىلدىككە نەگىزدەلگەن جۇيەگە اينالدىرىپ, ونىڭ ەرتە مە, كەش پە كۇيرەۋىنە اكەلەدى. ونى ءبىز باسىمىزدان كەشىردىك. بەيرەسمي ەكونوميكا سالاسى بىزدە دە ەتەك الدى. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەڭبەكپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 23%-ى مەملەكەتتىك, 74,5%-ى جەكە جانە 2,5%-ى باسقا مەملەكەتتەردىڭ مەنشىگىندە قىزمەت ەتەدى. ال بەيرەسمي ەكونوميكا سالاسىندا قانشا ادام ەڭبەك ەتەتىنىنەن حابارسىزبىز.

بەيرەسمي ەكونوميكانىڭ ءوزى كۇردەلى. بۇل سالانى كولەڭكەلى جانە قىلمىستىق (كريمينالدىق) ەكونوميكا دەپ جىكتەيدى. ولاردىڭ ايىرماشىلىعى مىنادا: كولەڭكەلى بيزنەستە ەڭبەك ەتۋشىلەر مەملەكەت رۇقسات بەرگەن تاۋارلاردى زاڭسىز جولمەن وندىرەدى, ال قىلمىستىق ەكونوميكا سالاسىنداعىلار مەملەكەت تىيىم سالعان تاۋارلاردى شىعارادى, زاڭمەن تىيىم سالىنعان قىزمەت ءتۇرلەرىمەن اينالىسادى. مىسالى, تىركەلمەگەن فيرما باس كيىم شىعارىپ سالىقتان جالتارادى. بۇل كولەڭكەلى بيزنەس. ال جەزوكشەلىك, پورنوگرافيا, قارۋ جاساۋ, ەسىرتكى بيزنەسىمەن اينالىسۋ بۇل ەكونوميكالىق قىلمىس. كولەڭكەلى ەكونوميكانى جارىققا شىعارۋ كەرەك بولسا, قىلمىستى بيزنەستى جويۋ كەرەك. بەيرەسمي ەكونوميكا ءوز سالاسىنا كوپ ادامداردى جۇمىسقا تارتادى, «جاسىرىن» («لەۆىي») تاۋار شىعارۋ جانە ساتۋ, جالعان فيرمالار قۇرۋ, كەلىسىم-شارتسىز جۇمىسقا قابىلداۋ, تانىستىق, تۋىستىق, جەرگىلىكتى قاتىناستاردى پايدالانىپ لاۋازىمدى ادامداردى ساتىپ الۋ, باق-تا پايدالانىپ قارسىلاستارىن قارالاۋ, بەدەلىن ءتۇسىرۋ, تاعى دا باسقا زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارادى. وسىلاي رەسمي سالا مەن بەيرەسمي سالا جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, استىرتىن كەلىسىپ, بىرلەسىپ تە جاتادى. كەلىسىم-شارتسىز جۇمىسقا قابىلداۋ قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىن بۇزىپ, كىرىپتارلىققا, قۇلدىققا يتەرمەلەيدى: ەڭبەكاقىسىن مولشەرىندە تولەمەيدى, ولار الەۋمەتتىك جاعىنان (زەينەتاقى, جاردەماقى تولەنبەيدى, دەمالىس, اۋرۋلىعىنا بايلانىستى تولەم المايدى) قورعالماعان, جۇمىستا قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى ساقتالمايدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولارمەن كۇرەسەدى, بىراق ولار دا قاۋقارسىز, سەبەبى, جالدانىپ جاسىرىن جۇمىس ىستەۋشىلەر وتە كوپ.

سونىمەن, بەيرەسمي ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭبەكتىڭ ءوز ورتاسى, وزىندىك پسيحولوگيالىق احۋالى, جازىلماعان زاڭدارى مەن قارىم-قاتىناسى, ەڭ باستىسى, ءوزارا سەنىمى بار. بۇل سالانى تۇتاستاي مەملەكەتكە يكەمدەۋ مۇمكىن دە ەمەس.

ادامدىق فاكتور

ءسوز جوق, ەلباسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانعانى, بۇل سالانى رەفورمالاۋدىڭ ءبىرقاتار پارامەترلەرى بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ الدىن وراپ, ءوز ارىپتەستەرىنەن وزىپ كەتكەندىگىن, ماسىلدىقتىڭ دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن ايتا كەلىپ, تۇراقتىلىق پەن يگىلىك جەمىستەرىن قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ كەلە جاتقانىنىڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىنە توقتالادى. اسىرەسە, تۇتىنۋ يدەولوگياسىنىڭ ءبۇلدىرۋشى بولعانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. وعان سەبەپ:

نارىقتىق ەكونوميكا ەڭبەكپەن قامتۋ سالاسىندا تەرەڭ وزگەرىستەرگە اكەلىپ, جۇمىس كۇشى مەملەكەتتىك سەكتوردان جەكە سەكتورعا اعىلدى, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى كۇردەلەندى, جەكە مەنشىك يەلەرى, جالدانبالى جۇمىسشىلار, ءوز ءوزىن جۇمىسپەن قامتۋشىلار, جۇمىسسىزدار, بەيرەسمي ەكونوميكادا قىلمىستىق كاسىپپەن اينالىساتىندار دا پايدا بولدى. بايلىققا تويعاندار تۇتىنۋشىلىق ىندەتىنە شالدىقتى. ال ميلليونداعان ادامداردىڭ ءبىلىمى, ەڭبەك تاجىريبەسى مەن كۇش-قۋاتى ەل يگىلىگىنە تولىق قىزمەت جاساي المايتىن جاعداي تۋدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى سوتسياليزم تۇسىنداعىداي «ەڭبەك ەتپەگەن ءىشىپ جەمەيدى» دەپ جاپپاي ەڭبەككە ماجبۇرلەۋ ەمەس, ەڭبەك ەتەم دەگەن ادامعا جاعداي تۋعىزۋ. ءوزى ايتقانداي, «مەنىڭ نازارىمداعى باستى ماسەلە – ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق كورسەتۋ».

جاھاندىق داعدارىسىنىڭ باستى سەبەبى, الەۋمەتتىك ماسىلدىق ەكەنىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت بالاما كونتسەپتسيا ۇسىندى: «تەك بۇكىل الەمدە عانا ەمەس, سونداي-اق, ءتىپتى دامىعان ەلدەردە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن بولمايتىن بۇل جالعان يدەياعاسىندارلى بالاما تابۋعا بولادى.

جانە مۇنداي بالاما جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى بولىپ تابىلادى».

بۇل يدەيانىڭ نەگىزى وي وزەگى, باسشىلىق قاعيداسى – ەكونوميكاداعى نەگىزگى قۇندىلىق ادامدىق فاكتور ەكەندىگىن شەگەلەپ, قاداپ ايتۋ.

ەڭبەك ادامىنا ءوندىرىستىڭ قۇرال-جابدىعى سياقتى ەلەمەنت رەتىندە قاراۋ بۇگىن ورىن الىپ كەلەدى. بۇل كوزقاراس ءارى كەتكەندە ەڭبەك ادامىنا ماماندىق يەسى, ونىڭ شەبەرلىگى, ماشىقتىعىن عانا ەسكەرەدى. ال ەندى ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە, وندىرىسىنە, ونىڭ باسشىلارىنا كوزقاراسى ەسكەرىلمەدى, ونىڭ نيەتى, كوڭىل كۇيى, قالىپتاسقان احۋالدى قىزمەتكەردىڭ قابىلدايتىنى نە قابىلدامايتىنى, ۇلتى, ءدىنى كوپ جاعدايدا الاڭداتپايدى. بۇل ءۇردىستىڭ بۇگىن ەتەك العانى سونشالىقتى, عىلىمدا «ادامگەرشىلىكسىز ەكونوميكا», دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.

ادام – وندىرىستىك پروتسەستى قالىپتاستىرۋشى باستى تۇلعا. ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز, ونىڭ جاسامپازدىق ءبىلىمىن, كۇش-جىگەرى, ۇيىمداستىرۋ ارەكەتىنسىز قانداي دا بولسىن جاڭا مەحانيزم, قۇرال-جابدىق جاي عانا پايداسىز دۇنيە. ادامسىز قانداي دا ءبىر «اقىلدى» تەحنولوگيا ۇيمە تەمىر, مەتالل, ال ءوندىرىس عيماراتى – يەسىز قاڭىراعان ءۇي. وسىلارعا جان بىتىرەتىن ادام عانا. ەڭبەك ادامدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى سانالى تۇردە ءوز ەڭبەگىن جەتىلدىرۋگە تىرىسادى. سوندىقتان ەڭبەك ماسەلەسىن ادامدىق فاكتورسىز زەردەلەۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭبەكتە دە ادامنىڭ ازاماتتىعى, رۋحانيلىعى, وزىندىك قاسيەتى, قايتالانباس تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرى كورىنەدى. ادام تەك ماتەريالدىق يگىلىكتى تۇتىنۋشى ەمەس, ولاردى جاساۋشى, ءوندىرۋشى. حح عاسىردا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 100-140 ەسە ءوندىرۋ ادامنىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىز ادامدىق فاكتوردى تەك ەكونوميكالىق ماڭىزى جاعىنان عانا ەمەس الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, ءتىپتى فيزيولوگيالىق قىرىنان دا تانۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ تيىمدىلىگى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق تەتىكتەردەن كەم تۇسپەيدى.

«اقىر اياعىندا, – دەيدى ن.نازارباەۆ, – الەمدىك وركەنيەتتىڭ بارلىق قۇندىلىقتارى, بارلىق ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلىقتار «ۆيرتۋالدى قارجى ينستيتۋتتارىمەن ەمەس, ادامنىڭ ەڭبەگىمەن جاسالادى».

ادامدىق فاكتور پرەزيدەنت ەڭبەگىندە ءۇش دەڭگەيدە قاراستىرىلادى.

ەكونوميكاعا, ەڭبەك