اداي جىلقىسى ورىن العانمەن, ورنىن الا الماي كەلەدى

حالقىمىزدا بەلگىلى ءبىر مىنەز بەن قىلىققا, ارەكەتكە قاراتا ايتىلاتىن: «اتىنىڭ وزعانى-اي!» دەگەن ءسوز بار. بۇدان اتى وزعان جاننىڭ وزگەلەردەن مەرەيى ۇستەم, ەڭسەسى بيىك, كوڭىلى شات بولاتىندىعىن اڭعارامىز. سوڭعى كەزدەرى الىس-جاقىن ەلدەردە وتكەن الامان بايگەلەردە الدىنا قارا سالماي سۋىرىلا وزىپ, شەتەلدىك يپپولوگ-عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان اداي جىلقىسىنىڭ اتى جاقسى جاعىنان ەستىلۋدە. بۇل – ەكونومي­كالىق-الەۋمەتتىك دامۋى تۇرعىسىنان وزىمەن دەڭگەيلەس مەملەكەتتەردەن مويىن وزدىرىپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ءدۇبىر­لەگەن تۇياعىنىڭ دىبىسىن ەستىرتە العا ۇمتىلعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اتى مەن اتاعىنىڭ وزعاندىعىنىڭ دالەلى.

حالقىمىزدا بەلگىلى ءبىر مىنەز بەن قىلىققا, ارەكەتكە قاراتا ايتىلاتىن: «اتىنىڭ وزعانى-اي!» دەگەن ءسوز بار. بۇدان اتى وزعان جاننىڭ وزگەلەردەن مەرەيى ۇستەم, ەڭسەسى بيىك, كوڭىلى شات بولاتىندىعىن اڭعارامىز. سوڭعى كەزدەرى الىس-جاقىن ەلدەردە وتكەن الامان بايگەلەردە الدىنا قارا سالماي سۋىرىلا وزىپ, شەتەلدىك يپپولوگ-عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان اداي جىلقىسىنىڭ اتى جاقسى جاعىنان ەستىلۋدە. بۇل – ەكونومي­كالىق-الەۋمەتتىك دامۋى تۇرعىسىنان وزىمەن دەڭگەيلەس مەملەكەتتەردەن مويىن وزدىرىپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ءدۇبىر­لەگەن تۇياعىنىڭ دىبىسىن ەستىرتە العا ۇمتىلعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اتى مەن اتاعىنىڭ وزعاندىعىنىڭ دالەلى.

اداي جىلقىسى – بەرىدە پايدا بولعان نەمەسە سەلەكتسيونەر مامانداردىڭ ءارتۇرلى قىل­قۇيرىقتاردى ءوزارا بۋدانداس­تىرۋ ارقىلى ەت پەن ءسۇت باعى­تىندا «قولدان جاساعان» جىل­قى تۇقىمى ەمەس, تاعدىرى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى جىلقى ت ۇلىگى­مەن تامىرلاس قازاق حالقىنىڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا ساقتال­عان قىلقۇيرىقتىڭ ءبىر ءتۇرى, حالقىمىزدىڭ باعزى تاريحىنان قالعان تابيعي تازا تەك. پوشىمى جاعىنان بيىك بويلى, سۇلۋ, مويىنى ۇزىنداۋ, شوقتىعى بي­ىك, ارقاسى مەن ساۋىرى ۇزىن ءارى سالىڭقى, ەتسىز اياعى جۋان, قۇي­ما تۇياقتى بولىپ كەلەتىن بۇل جىلقىنىڭ سۋىق پەن ىستىققا توزىمدىلىگىنىڭ, الىس جۇرىسكە شى­دامدى, قۋسا جەتىپ, شاپسا وزاتىن ءجۇي­رىكتىگىنىڭ نەگىزى وسى تابيعاتپەن ۇندەستىگىندە, ياعني تابيعاتتىڭ ءوز ءتولى بولۋىندا جاتسا كەرەك.

جاڭالىققا دا, جان-جانۋار­عا دا جانى قۇمار ورىس عالىم­دارى قازاقستاننىڭ باتىس ءبو­لىگىندەگى اداي جىلقىسىنا اي­رىقشا كوڭىل ءبولدى, قىزىعا زەرت­­تەدى. جالپى, بۇل جىلقى تۋرالى ءسوز قوزعا­عاندا, يا.­يا.پول­فەروۆ­تىڭ, گ.­ۆ.سي­زو­نوۆتىڭ, يۋ.­ن.­بار­مينتسەۆتىڭ ءدا­يەكتەرىنە ءجۇ­گىن­بەي كەتە المايمىز. العاش­قىسى 1899 جىلى رە­سەيدىڭ «كونەزاۆودستۆو» جۋرنالىندا «لۋچ­­شيە پورودى كيرگيزسكوي لوششادي – اداي» اتتى ماقالا جاريالاپ, قازاق جىلقىسىنىڭ اتىن الەمگە تانىتۋعا العاشقى قا­دام جاساسا, سوڭعىسى: «اداي جىلقىلارى قازاق جىلقى­لارى­نىڭ باسقا تەكتەرىمەن سالىس­تىرعاندا ەڭ ءىرى تۇقىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەپ باعالايدى. قازاقستاندىق عا­لىم­دار – ا.يمانعاليەۆ «اداي جىل­قىسى» كىتابىن جارىققا شى­عارسا, م.نۇرىشەۆتىڭ مونوگرافياسى اكا­دەميك ي.­ن.نە­چاەۆتىڭ ىقى­لا­سىنا يە بولعان. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسى­نىڭ بىلگىرى, ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا ءبىراز جىل وسى سالادا باسشىلىق قىزمەتتە بول­عان كەزدە اداي جىلقىسىن تانى­تۋعا, زەرتتەۋگە كۇش سالعان ازامات ءسابيت ابىشەۆ ءوزىنىڭ اتالمىش جىلقىعا ىنتىزارلىعى­نىڭ قالاي پايدا بولعاندىعىن بىلاي دەپ اڭگىمەلەگەن. اۆتور: «ۇي­قى­لى-وياۋ كوزبەن ەر باسىنان ۇستاپ وتىرىپ جىلقى جي­ناۋعا كەتەمىن, ورىسكە جەتكەسىن 4-5 ساعات جەل­دىرتىپ ءجۇ­رىپ ءبىر­نەشە ءۇيىردى تۇگەندەپ, باس-ايا­عىن جيناقتاپ, سۋارۋ ءۇشىن قۇ­دىققا باعىت­تاي­مىن. سۋعا ءتۇس مەزگىلىندە جەتىپ, شىعىرعا وتىرامىز. سول كەزدە بايقا­عا­نىم – الاكوبەڭدە مىنگەن اتىم ءارى-بەرى ويقاستاپ, جىلقى جيىپ, اۋىلعا ايداپ اكەلگەنىمدە ءمىنى قۇرىماي­تىن. ونىڭ ۇستىنە ىزتۇرعان, ءاب­دىراحمان دەگەن فەرما باستىقتارى بالەن دەگەن جەردەن شىقتىق دەپ تۇسكى شاي­عا شەتپەدەگى ءبىزدىڭ ۇيگە كە­لەتىن. ەسەيگەن سوڭ ولاردىڭ اتقا قونعان جەرلەرى شەتپەدەن 250-300 شا­قىرىم ەكەندىگىن ءبىلدىم», دەپ ەسكە الادى.

ستۋدەنت كەزىندە جىلقى تۋرالى كوپ ىزدەنگەن سابەڭنىڭ ايتۋىنشا, ورىس عالىمدارىنىڭ قازاقتىڭ بۇل جىلقىسىنا اڭسا­رى اۋى ارىدەن باستالعان. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1877 جىلعى احال جازىعىنا شابۋىلى جايلى جا­زىلعان وفيتسەر م.ارنولدي جاز­بالارى ءبىراز جايدى اڭعار­تادى. اسكەرلەر احالعا اتتانباس بۇرىن ماڭعىستاۋداعى فورت-الەكساندروۆسكىگە, قازىرگى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنا شو­عىر­لانادى دا, جەرگىلىكتى 150 شامالى جىگىتتى ايلىق تاعايىنداپ, اتتارىمەن اسكەر قاتارىنا الادى, ولاردى ميليتسيا دەپ اتايدى. ماڭعىستاۋلىق ولكەتانۋشى ءا.­سپان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جىلقى تۋ­را­لى تانىم-تۇسىنىگى, تاڭداۋى بار اتتى اسكەر كومانديرى م.­ۆ.ار­­نول­دي اداي جىلقىلارىنىڭ ءتو­زىمدىلىگىنە تاڭدانىس بىلدىرەدى. ولاردىڭ سۋسىز 100 شاقىرىم جەردى الا بەرەتىنىن, تەك جۋسانعا جايىلعاننىڭ وزىندە ارىقتا­ماي­تىنىن, اۋىرمايتىندىعىن, ەر-تۇرمانىنىڭ ناشارلىعىنا قارا­ماستان ارقالارىنىڭ جاۋىر بولمايتىنىن, تۇياقتارى مىقتى بول­عاندىقتان تاعالاۋدىڭ, قۇيرىق-جالىن كۇزەۋدىڭ قاجەتى جوقتى­عىن, 3-4 ساعات شاۋىپ كەلىپ قۇ­دىق­تان سۋ ىشە بەرەتىنىن, ال يەلە­رىنىڭ ولاردى سۋدان سوڭ وكپەلەرى قابىنباسىن دەپ از-ماز جەلدىر­تىپ الاتىندىعىن ايتقان ارنولدي بۇل جىلقى­لار­دىڭ ورىس-كازاك پولكىندا كۇتىم كورگەسىن ءتىپتى كۇشەيىپ كەتكەندىگىن جازادى. وفيتسەر جۇزدىگىنىڭ كوپ اتتارىن قازاق جىلقىسىمەن الماس­تىرادى جانە «بۇل ءىسىنىڭ وتە دۇرىس بولعاندىعىن تاجىريبە كور­سەتتى» دەپ جازادى م.ارنولدي. قازاق­تار ايىرباسپەن العان كابار­دا­لىق جىلقىلاردى سويىپ الادى. جورىق ءساتسىز اياقتالىپ, اۋرۋ-سىرقاۋ سولداتتارى مەن ارىق-تۇراق كۇش-كولىكتەرىن ءىلبىتىپ پاتشا اسكەرى فورتقا ورالادى. وسى ساپاردا 2 مىڭعا جاقىن شاقى­رىم جولدى شارشاماي جۇرگەن اداي جىلقىلارى كۇيلى قالپىن ۇزبەي كەلەدى. سول سەبەپتى م.­ۆ.ار­نولدي احال جازىعىنا جاساعان ەكىنشى جورىعىندا اسكەردەگى ات­تىڭ ءبارىن اداي جىلقىسىنا الماستىرادى.

وسى جەردە ايتپاعىمىز – سول كەزدەگى كاباردين جىلقىلارى­نىڭ قازاقتىڭ اداي جىلقىلارى قا­سىندا ءجىپ ەسە الماي قالۋى قا­لاي, ال بۇگىندە ولاردىڭ تۇياق­تىعا جۇلدە بەرمەگەن جەلدەن جۇيرىك رەتىندە ايداي الەمگە ءماشھۇر بولۋى قالاي؟ نە سەبەپ؟ وسى جەردە تاعى ءبىر وي كەلەدى. كەڭەس وكىمەتى ورناسىمەن ەلدەگى قورعانىس كۇشى دە, تەحنيكا كۇشى دە جىلقى بولدى. سوندىقتان ونى اسىلداندىرۋ, جيناقتاۋ, قاي جىلقىعا ءمان بەرۋ كەرەك, ول با­عىتتا قانداي جۇ­مىستار اتقارى­لۋى ءتيىس ەكەن­دىگى ناقتىلانىپ, اۋقىمدى جۇ­مىس جۇرگىزىلە باس­تاعان. قازاق­ستاندا اشىلعان ءبو­لىمدە ماشيروۆ باستاعان عالىم­دار وسى ەل­دەگى جىلقىلاردى ىرىك­تەپ, قازاق جىلقىلارىن باتىس­تاعى تۇرقى ۇزىنداۋ, مىنىسكە ءتوزىمدى, ورالىمدى, شيراق, بەرىك, ازىق-ت ۇلىكتى كوپ قاجەت ەتپەيتىن اداي جىل­قىلارى, ورتالىق قا­زاقستانداعى تۇرقى كەلتە, ەتتى, سۇيەكتى جابى تۇقىمدى جىلقى­لار جانە تاۋعا جۇرە الاتىن, مىنىسكە جاقسى, جەڭىل نايمان جىلقىسى دەپ ۇشكە بولەدى دە, ستراتەگيالىق باعىتتا ءوسىرۋ ءۇشىن اداي جىلقىسىنا توق­تالادى. 1941 جىلى ايماقتىق مەم­لەكەت­تىك گۋرەۆ اسىل تۇقىم­دى اداي جىلقىسىن وسىرەتىن مەكەمە – «گوسپلەمراسسادنيك» اشى­لىپ, ءماس­كەۋگە تىكەلەي با­عىن­دى­رى­لادى. سوعىس باستالىسىمەن بايا­عى احال جورىعىنان بەرى قاراي اداي جىلقىلارى كوكەيلەرىندە قالعان ماسكەۋلىك اسكەريلەر ماڭ­عىستاۋدان جىلقى الا باستايدى. قاپەلىمدە كەپ جىلقى ۇستاپ بەرۋدى تالاپ ەتكەندە ىرىكتەۋدىڭ ىڭعايى كەلمەي قالادى دا, ال­عاشقى لەكتە ءسۇت بەتىنىڭ قايماعى دەرلىكتەي وڭكەي تاڭداۋلى جىل­قىلاردان, التىن قۇرساق بيەلەردەن قۇرالعان 480 باس كەتە بەرەدى. جوعارىدا اي­تىلعان ايماقتىق مەكەمە 1956 جىلى جابىلعاندا ەڭ سوڭعى باسشىسى بولعان بالىباي كىرباسوۆ وسى وقيعانى «ءسۇ­لىكتەي بولعان, اياعىنىڭ جەلى بار ادەمى تور بيەمدى بەرگىم كەلمەي اندا-مىندا قۋالاپ جاسىرىپ ەدىم, بولمادى, الىپ تىندى» دەيدى ەكەن كەيىن وكىنىشپەن. وسى 480 جىلقى تۇگەلدەي كاباردين­نىڭ ورتالىعى نالچيككە اپارىلىپ, جۋاسىتىلادى. كەيىننەن تاعى جىلقى الىنىپ, مايدانعا ماڭعىستاۋدان بار­لىعى 3000 جىل­قى كەتەدى. بۇلار دا نالچيككە بارادى. ءسابيت ءابىشوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1942 جىلى سوعىسقا الىنىپ, نال­چيكتە اسپاز بولىپ جۇرگەن ماڭعىستاۋلىق موڭكە مونتى­باي­ ۇلى: «ماڭعىستاۋدان جىلقى كە­لىپتى» دەگەندى ەستىپ, ستاديون­داعى اتتارعا باس ءبىلدىرىپ جۇرگەن توپقا بارادى. كەڭ الاڭدا 10-15 جىگىت جىلقىلاردى نوقتالاپ الىپ قۋالاپ ءجۇر دەيدى. بۇيرىق بەرىپ تۇرعان اسحانادان كەلىپ تاماق ءىشىپ, جاقسى قارىم-قاتى­ناستا بولىپ جۇرگەن مۇ­سىلمان جىگىتى بولعاندىقتان, بۇل قاسىنا بارىپ: «بىزدە جۇگەندەپ, ءمىنىپ جۋاسىتادى», دەيدى. سوندا الگى «سەن جۋاسىتىپ بەر» دەپ جابىسا كەتسە كەرەك, موڭكە كەشكە دەيىن ءتورت تۇلپارعا باس ءبىلدىرىپ, ءجۇ­گەندەپ, تارتپاسىن تارتىپ, بە­كىتىپ-تۇساپ, «مىنە, وسىلاي» دەپ الدارىنا كولدەنەڭ تارتادى. ول موڭكەنى وسىدان كەيىن قاسىنا كومەكشى ەتىپ الادى, كەيىننەن ماڭعىس­تاۋدان تاعى جىلقى كە­لەدى, ءسوي­تىپ موڭكە سوعىستا جىلقى جۋاسىتۋمەن اينالىسادى. بۇگىنگى كاباردين جىل­قى­لا­رىنىڭ جۇيرىك­تىگى تۋرالى وسىنداي ءبىر گاپ بار… سوعىستان سوڭ جىل­قىلار ەلگە ورالعان جوق, كاباردا ەلىندە قالدى. اۋىزىمەن قۇس تىستەگەن كاباردالىق جۇيرىك­تەر قازاقتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ تۇ­قىمى بولماسىنا كىم كەپىل؟

سوعىس اياقتالىپ, الماتىدا وتكەن رەسپۋبليكالىق جەڭىس شە­رۋىندە ماڭعىستاۋلىق تاسقارا سا­عىن­دىقوۆ قوسقان شابدار ات 1-ورىنعا يە بولادى دا, ونى رەسپۋب­ليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­اعا­سى ن.وڭداسىنوۆ يپپو­دروم­عا سىي رەتىندە الىپ قالا­دى. سوعىستان سوڭعى جىلدارى اداي جىلقىسىنىڭ سالماعىن ارت­تى­رىپ, ەتتىك باعىتتا دامىتۋ ءۇشىن دوننان, قوستانايدان زا­ۋىت­تىق جىلقىلار, 70-80 باس اي­عىر اكە­لىنەدى. الايدا, ماڭ­عىستاۋ­دىڭ قىتىمىر تابيعاتىنا ءتوز­بەگەن ولار 1971-1972 جىل­دارداعى قىس­تان شىقپاي قالادى. تابيعاتتىڭ بۇل سۇرىپتاۋىنان وسى جەردىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءاب­دەن بەيىمدەل­گەن جەرگى­لىكتى اداي جىلقىلارى عانا شىعادى, بۇل جاعداي سىرتتان جىلقى اكەلۋدى توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتەدى جانە اداي جىلقى­لارى تازا تەك رەتىندە وسىرىلە باستايدى.

ەندى ءبىر ءسوز اداي جىلقىسى تۇقىمىنىڭ ورىنبور, قازاق­ستان­نىڭ تورعاي وڭىرىنە جانە باتىس بولىگىنە كەڭ تاراۋىنا قا­تىستى بولماق. كەزىندە اداي جىل­قىلارىن اسكەري باعىتقا بەيىم­دەپ ءوسىرۋ ءۇشىن تورعايدان 3 زاۋىت اشىپ, وعان ماڭعىستاۋدان ءبىراز جىلقى كەتەدى. سونداي-اق ءتورت ت ۇلىك مالى ماڭعىستاۋ دالاسىنا سىيماعان ءىرى بايلار ارناسىنان توگىلگەن استاي ىرعالا-جىرعالا وزگە ايماقتارعا جايىلا قونىس تەبەدى. مىسالى, قالنياز جۇبان دەگەن باي 10-15 مىڭ اداي تۇقىم­دى جىلقىمەن قىستا جەم بويىن جايلاپ, ودان ءارى تورعاي بەتىنە شىعىپ كەتسە, ەندى ءبىر بايلار جەم, ساعىز, قوبدا, جايىقتىڭ بەرگى ساعالا­رى, جايىقتان ءارى ءوتىپ ەدىلگە قاراي 10 مىڭعا جۋىق جىلقىمەن بۇلار كەتەدى. ماڭ­عىستاۋ بەتىنەن تاڭداپ جيعان اداي تۇقىمدى 10 مىڭ جىلقىمەن ءپىرالى حاننىڭ, سونىمەن قاتار, وسىنشا جىلقى­نى الدىنا سالىپ ابىلقايىر حان­نىڭ بالدىزى مىرزاتاي با­تىردىڭ, 5000 وتباسىمەن قىرۋار جىلقى ايداپ سۇيىندىك رۋىنىڭ ورالدىڭ بەرگى قۇيىلىستارىنا شىعىپ كەتكەن­دىگى ايتىلادى. ايتۋلى بايلار باتىس ءوڭىردى جايىلا قونىس ەتكەن 1868-1870 جىلدارى ولارمەن بىرگە اداي جىل­قىسىنىڭ 47 پايىزى كەتەدى دە, قالعان بولىگى ماڭ­عىستاۋدا قا­لادى. قازىرگى قازاق­تىڭ اتىن شىعارىپ, ولجا سالىپ جۇرگەن پىراقتار – وسى قالعان جارتى بولىكتىڭ تۇقىمدارى.

اداي جىلقىسى ءبىراز جىلدار تانىلماي, شىندىعىندا تانىلا الماي كەلدى. وعان سەبەپ ءبىزدىڭ حالقىمىزداعى ەڭ كەرتارتپا ءمى­نەز رۋعا, جىككە بولىنۋشىلىك بولدى دەپ اشىق ايتۋعا بولادى. جىلقىنىڭ اتاۋى ونىڭ باعىن بايلاۋعا, شەتقاقپاي بولۋىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. قيىن كەزدە بىلەك پەن ءباتۋا بىرىكتىرىپ, بىرگە قۋانىپ, بىرگە قينالعان بابالارىمىزدىڭ مارتتىگى بىزگە بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جاتسا, سول جەتپەگەننىڭ ىشىندە اداي جىلقىسى دا جۇتىلىپ كەتە باردى. سوڭعى كەزدەرى اداي جىل­قىلارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك بايراعىن بيىككە كوتەرىپ, ايتۋلى جارىستاردان التىنمەن ورالىپ ءجۇر.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ اگ­رار­­­لىق سەكتوردى دامىتۋ باعى­تىنداعى تاپسىرمالارىنا وراي, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, وبلىستاعى اۋىل­ شا­رۋا­شىلىق باسقارماسى ەلىمىز­دىڭ ات سپورتى قاۋىمداس­تى­عى­مەن بىرگە, 2011 جىلى ءساۋىر­دە اق­تۇمسىقتا 90 شاقىرىمدىق ات بايگەسىن ۇيىمداستىردى. وعان قاتىسقان حالىقارالىق ءدا­رە­جە­دەگى سۋديالار, مال ءدا­رىگەر­لەرى اداي جىلقىسىنىڭ حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي ەكەن­دىگىن ايتسا, ءبىر ايدان سوڭ الماتى قالاسىندا وتكەن ازيا ويىندارىنىڭ چەمپيوناتى – قازاقستان حالقى III سپارتاكياداسىندا اداي جىل­قىلا­رى ال­دىڭعى ءۇش ورىندى دا ەشكىم­مەن بولىسكەن جوق. بۇل جەڭىستەر اتقۇمار ازامات­تار­دىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن ودان ءارى سەرپىلتىپ, قاناتتاندىرا ءتۇستى. وسى جىلى شىلدە ايىندا رە­سەيدىڭ ريازان وبلىسىندا ءوت­كەن حالىقارالىق «دوستاس­تىق كۋبوگى» جارىسىندا اداي جىل­قىلارى 80 شاقى­رىمدىق قا­شىقتىقتا مارەدەن 1-ءشى, 3-ءشى جانە 4-ءشى بولىپ وتەدى. وسىلايشا, كۋبوكپەن ءبىر­گە «كورەر­مەن كوز­ايىمى» سىي­لىعى دا قازاق جىلقى­سىنىڭ ەنشىسىندە كەتە­دى. وسى جارىس­تىڭ ءناتي­جەسى اداي جىل­قىلا­رىنىڭ داڭ­قىن جارتى الەمگە تانىتتى. ال ەلگە كەلگەن سوڭ ءتۇرلى جارىستاردا ءجۇل­دە سالعان 23 اتقا قازاقستان ات سپورتى قاۋىمداستى­عىنىڭ «قر سپورت­تىق جىلقى قۇجاتتارى» كۋالىگى بەرىلدى.

اداي جىلقىلارى بيىل دا جەڭىسسىز بولعان جوق. استانا كۇنى قارساڭىندا ەلوردادا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى كۋبوگى ءۇشىن وتكەن حا­لىقارالىق تۋرنيردە الدىنا قارا سالماعان جىلقىلار ارتىنشا تاعى دا ريازانعا اتتاندى. بۇل جاقتا تمد جانە بالتىق بويى ەلدەرى فەستيۆا­لىندە ءبىراز ەلدەردىڭ 117 تۇل­پارى باق پەن باپ جارىستىرعان الىس قاشىقتىقتاعى الامان­نىڭ 80 شاقىرىمدىق العاشقى جارىسىندا اداي جىلقىلارى ءىر­كەس-تىركەس بىرىمەن-ءبىرى يىق ءتى­رەستىرە مارە سىزىعىن كەسىپ وتەدى. جۇلدەنىڭ ۇشەۋى بىردەي قولدان سۋسىپ, كوز الدارىندا قازاقستانعا كەتە بارۋى بىرەۋ­لەردىڭ جانىن جەگىدەي جەسە كەرەك, ءۇشىنشى اتتى توقتاتىپ, دەنساۋلىعىندا ءمىن بار دەپ, جارىستان شىعارىپ تىنادى. الاي­دا, وسى ساتتە 4-ءشى بولىپ تاعى ءبىر قازاق تۇلپارى – قوس­تانايلىق جۇيرىك زۋ ەتىپ وتە شىعادى. كوپ ۇزاماي 117 ات­تىڭ اراسىنان 8-ءشى, 12-ءشى بولىپ اداي جىلقىلارى جەتەدى. بۇرىن اتىنا سىرتتاي قانىق كوپشىلىك وسى جولى اداي جىل­قىسىن كوز­بەن كورىپ, الدىڭعى جەتىستىك­تەرىنىڭ كەزدەيسوقتىق ەمەستىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى.

بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا حالىقارالىق ات سپورتى ساراپشىلارى مەن ماماندارى, مال دارىگەرلەرى اقتاۋعا جيىلدى. ماقسات – جاڭا حالىق­ارا­لىق كلاسسيفيكاتسيا بويىنشا 120 شاقىرىمدىق جارىس ءوت­كىزۋ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت وتكى­زىلگەنىن اتاپ ءوتۋ. ەلىمىزدىڭ ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى س.م.بۋيكەۆيچ باستاپ كەلگەن قوناقتار اراسىنان حالىقارالىق ات سپورتى فەدە­راتسياسىنىڭ مۇشەسى, رە­سەيلىك گ.ا.اندريەۆسكي جا­رىس­قا باس تورەشىلىك ەتسە, قازىلار قۇرا­مى ات جارىسىن وتكىزۋ ءجونىن­دەگى حالىقارالىق مامان, اراب ەلىنىڭ وكىلى موحاممەد باستاعان بىلىكتى مامانداردان قۇرالدى. 120 شاقىرىم قاشىقتىقتا ءجۇل­دەنى بۇرىن­نان ولجا الىپ جۇرگەن ءساي­گ ۇلىكتەر ەمەس, جاڭا تۇلپاردىڭ الۋى – ەل اراسىندا بىرىنەن-ءبىرى وزعان جۇيرىكتەردىڭ كوپ­تىگىن اڭعارتادى. وسى جولى ا.اندريەۆسكي: «ءسوز جوق, اداي جىلقىسى – تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى» دەسە, موحاممەد: «اداي جىلقىسى الەم­دىك جارىستاردا ولجا سالىپ ءجۇر­گەن اراب جىلقىلارىنان كەم ەمەس. تەك بۇل جىلقى­لار­دىڭ كۇتىمى مەن بابى جەت­كىلىك­سىز ەكەنى كورىنىپ تۇر, سوندىق­تان ات سپورتىنا كوپ كۇش سالۋ­لا­رى­ڭىز كەرەك», دەدى. جىل­قىلار­دىڭ بۇل جەتىستىكتەرىندە وبلىس باسشىلىعىنىڭ قول­داۋى, وب­لىستىق اۋىلشارۋا­شى­لىعى باس­قارماسىنداعى قار­شادايى­نان اداي جىلقىسىنىڭ قۇلا­عىندا ويناپ وسكەن ت.قال­جان­ ۇلى, ك.ەرعاليەۆ سىندى ازا­­مات­تاردىڭ ەڭبەگى تۇرعان­دىعىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز.

ءبىز – قۋانىشى مەن جەتىس­تىگى ورتاق ءبىرتۇتاس ەلمىز. كە­شەگى لوندون وليمپياداسىندا توپ جارعان مىقتىلارعا كۇللى قا­زاق دالاسى قول سوقتى. اداي جىل­قىسىنىڭ دا جەتىستىگى بارشا قازاققا ورتاق قۋانىش. الاي­دا, وسى تاماشا جىلقى كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن لايىقتى مارتەبەسىن الا الماي كەلەدى. جانە ارنايى ات قورالار اشىپ, باپ-كۇتىمىن كە­لىس­تىرسە, اداي تۇلپارلارى ءتا­ۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ كوك باي­راعىن ءالى تالاي دو­دا­لاردىڭ بيىك تۇ­عىرىنان جەل­بىرە­تەتىن­دىگى انىق.

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»,

رزا وڭعارباي.

ماڭعىستاۋ وبلىسى.