ءومىر
اۆتور تۋرالى انىقتاما
قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قان بازارىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان قالامگەرلەردىڭ قاتارىندا وسى كۇندەردە جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا شىققان مارات ءماجيتوۆ ەسىمىن دە اتاي الامىز. ستۋدەنتتىك جىلدارىندا «جۇلدىزدىڭ» بەتىندە جاريالانعان العاشقى پوۆەسىنىڭ («قۇمداعى ءىز») وزىنە اتىشۋلى قۇنىسكەرەيدى كەيىپكەر ەتۋگە ءداتى تۇرۋىمەن اتى شىققان جازۋشى كوپتەگەن جىلدار بويىندا «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى,
قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قان بازارىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان قالامگەرلەردىڭ قاتارىندا وسى كۇندەردە جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا شىققان مارات ءماجيتوۆ ەسىمىن دە اتاي الامىز. ستۋدەنتتىك جىلدارىندا «جۇلدىزدىڭ» بەتىندە جاريالانعان العاشقى پوۆەسىنىڭ («قۇمداعى ءىز») وزىنە اتىشۋلى قۇنىسكەرەيدى كەيىپكەر ەتۋگە ءداتى تۇرۋىمەن اتى شىققان جازۋشى كوپتەگەن جىلدار بويىندا «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, كەيىننەن «اقيقات» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, جۋرناليستيكادا ىزگىلىكتى ءىز قالدىرۋمەن قاتار, ءار جىلداردا «قىپ-قىزىل جالىن», «قۇلىندى جون», «سوڭعى اينالىم» اتتى اڭگىمەلەر, حيكايالار جيناقتارىمەن تانىلدى دا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كەڭىنەن كوسىلىپ, «قۇنىسكەرەي», «توبانياز» روماندارىن وقىرمانعا ۇسىندى.
اشىق تۇرعان سىرتقى ەسىكتەن سەنەككە, ودان قاراكولەڭكەلەۋ اۋىز ۇيگە جۇگىرە باسىپ كىرگەن ءارىپ قولقانى اتقان ك ۇلىمسى يىستەن تىجىرىنىپ كەيىن شەگىنە بەرىپ ەدى, قارسى بولمەدەن “بۇل كىم-اۋ, كۇلانبىسىڭ, كەل” دەگەن قىرىلداقتاۋ داۋىس شىقتى. ءارىپتىڭ تۇلا ويى اۋەلى شىم ەتتى دە, جانشىلىپ, ەزىلىپ بارا جاتتى. باسى اينالىپ, قۇلاي جازداعان سوڭ سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى. “ويپىرىم-اي, ءتىرى ەكەن-اۋ, اكەم, اكەشىم”, دەگەن سوزدەردى ءارىپ ىشتەي قايتالادى. بەت-اۋزىن تەر جۋىپ, جۇرەگى قاتتىراق سوققاسىن ارقاسىن قابىرعاعا تىرەپ, كوزىن جۇمدى.
– كۇلان, كىرسەيشى, قىزىم. بۇگىن ەرتەرەك كەلگەنىڭ دۇرىس بولدى, تاڭدايىم كەبەرسىپ ءشولدەپ جاتىر ەدىم. كۇننەن-كۇنگە دارمەنى قۇرعىر ازايىپ بارا ما, ايتەۋىر, كەۋدەم كوتەرتپەيدى, ءزىل قارا تاس. سەنەن باسقا ءبىر ادام توبەسىن كورسەتپەيدى, بۇل جۇرتقا نە بولعان, ءا؟
ءارىپتىڭ ءون بويى تەرگە مالشىندى, ەكى-ءۇش ۇمتىلىپ ورنىنان تۇرا المادى.
– اپىر-اي, يت-اۋ كىرىپ كەتكەن, كەت-ەي, كەت. قاپ, ەسىك اشىق قالعان ەكەن عوي…
– اكە, مەن عوي, ءارىپپىن.
ءوز داۋىسىن ءوزى ەستىمەدى. تاماعى بىتەلىپ قالعانداي ءۇنى شىقپاعان سوڭ كويلەگىنىڭ ىلگەكتەرىن بىتىرلاتا ءۇزىپ, تەرەڭ دەم الدى. سالدەن كەيىن قابىرعاعا جارماسىپ, تىك كوتەرىلدى دە ءوزىنە-ءوزى كەلە الماي ءبىراز تۇردى. سوسىن العا قاراي قادام باستى, ءبىر, ەكى ءۇش… ۇمتىلىپ بارىپ, اكەسى جاتقان بولمەنىڭ تەرەزەسىن اشپاق بوپ پەردەسىن ىسىرىپ ەدى, شەگەسى ج ۇلىنىپ ءتۇستى دە پەردەنىڭ ءبىر جاعى سالاقتاپ قالدى. تەرەزە اينەگىنە جاپسىرىلىپ, كۇن كوزىنەن ابدەن سارعايىپ ءوز-وزىنەن تۇتانۋعا شاق تۇرعان گازەتتى دە ج ۇلىپ تاستاپ, جالت قارادى دا, «اكە, مەن عوي, ءارىپپىن» دەپ داۋىسىن قاتتىراق شىعارىپ, سۇلق جاتقان ۇزىن قارا كىسىگە كەمسەڭدەي جابىسا كەتتى.
ءوزىن تاس قىپ قۇشاقتاپ العان بالاسىنا كارى كەۋدەسى بورداي ەزىلگەنمەن قارت سابىر ساقتاپ, ۇندەمەدى. تەك قوس جانارىنان شىققان ىستىق جاسقا يە بولا الماي, از-كەم شەر تارتقانداي كۇيگە ءتۇستى.
– اكە, مەن, – دەپ ءارىپ بۋلىعا جىلادى.
– قوي, شىراعىم, قوي. باسىمدى كوتەرشى, كەۋدەم ەزىلىپ…
ءارىپ اكەسىنىڭ شۇڭىرەيگەن كوزى مەن سۋالعان جاعىنا, قوڭقيعان مۇرنىنا, ساقال ءوسىپ شوشايىپ كەتكەن يەگىنە بايىپتاي قارادى دا, كوز جاسىن ءسۇرتىپ, قورس ەتكىزىپ تاناۋىن تارتتى.
– كەۋدەمدى كوتەرشى, شىراعىم.
ءارىپ شاپشاڭ قيمىلداپ, قارتتىڭ جاستىعىن بيىكتەتىپ, دەنەسىن ءسال-ءپال جوعارى كوتەردى دە, جانىنا تىزەرلەي وتىردى.
– ءيا, امان-ەسەن كەلدىڭ بە, شىراعىم؟ وزىڭنەن حات-حابار بولماعان سوڭ كۇدەرىمدى ۇزە باستاپ ەم. شەشەڭ دە جىلاي-جىلاي كەلمەس ساپارعا وتكەن قىستا اتتاندى. بوركەمىك ەدى عوي, سەنىڭ قايعىڭدى كوتەرە المادى. جاپ-جاس كەتتى, بەيشارا, ەلۋ التىسىندا.
ءارىپتىڭ ءون بويى تاعى دا ەزىلىپ, جانشىلىپ بارا جاتتى, بىراق, كوزىنەن جاس شىقپادى. وڭەشىن اششى زاپىران ءتىلىپ ءوتكەندەي اسەردە قالعان ول اكە جۇزىنە قاراي الماي بۇكشيە ءتۇستى.
– مەنى دە اينالدىرا باستادى. ساپ-ساۋ ءجۇرىپ, اياق استىنان اۋىردىم, سۋىق ءتيدى مە, بىلمەيمىن, الدە ەسكى جارانىڭ سالدارى ما؟ وسى اۋىلداعى مەدسەسترا كەلىنشەك كەلىپ, دارىلەر بەرىپ ەدى, ىشسەم بولدى, قۇستىرادى. سوسىن جان ءتاتتى, قويا قويدىم.
ءارىپ باسىن كوتەرمەي بۇكشيىپ وتىرا بەردى.
– شەشەڭ قايتىس بولعاندا, تەلەگرامما سالىپ ەدىك, الدىڭ با؟
– الدىم, اكە, الدىم, بىراق, ەرىكسىز ەدىم عوي ول كۇندە. ءارى تەلەگرامماعا ءمور باسىلىپ كۋالاندىرىلماعان.
– تۇسىنىكتى, ءوزىم دە سولاي ويلاپ ەم, توپشىلاپ ەم. ءوڭىڭ جاقسى, بۇرىنعى قالپىڭ. تەك شاشىڭا ازداپ اق كىرەيىن دەگەن بە, قالاي؟ «جالعىزدىڭ ارتىنان ءىزدەپ بارمادىڭ», دەپ شەشەڭ ماعان وكپەلەپ ءجۇرىپ, قايتىس بولدى. بەيشارانىڭ كوز جاسىنا قالدىم با, كىم بىلەدى؟
ءارىپتىڭ كوزىنەن جاس سۋداي اقتى.
– مەن ءوز دەگەنىمدە تۇردىم, سەنەن كوڭىلىم مىقتاپ كالىپ ەدى, شىراعىم. ايتەۋىر امان-ەسەن كورىستىك. “ىشتەن شىققان شۇبار جىلان” دەگەن وسى.
كەشىر, اكە.
ءارىپ باسىن كوتەرمەي, ودان سايىن بۇكشيە ءتۇستى.
– كەشىرىمدى اناڭنان سۇراۋىڭ-اق كەرەك ەدى, بىراق, ۇلگەرە الماي قالدىڭ. مەنى قويشى, مەن اكەمىن. كەشەگى وت پەن وقتىڭ ەكى ورتاسىنان امان كەلگەن ەركەك ەمەسپىز بە, بىزدەر. ءيا, – قارت بۋلىعا جوتەلدى. – سول سوعىس سالعان جارا عوي اياقتان شالىپ جىققان, ايتپەسە… – قارت تاعى دا جوتەلدى. – تەرەزەنى اشىپ, شاي قامىن جاسا, شىراعىم. ەندى وسى شاڭىراقتىڭ يەسى سەنسىڭ, – دەدى قارت كەۋدەسىن ءسال كوتەرىپ. – مىنە, التى جىل دا زۋلاپ وتە شىقتى. ءتىرى بولعاندا اناڭ بايعۇس قانداي قۋانار ەدى, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلار ەدى-اۋ بۇگىن.
سالدەن كەيىن ساماۋرىنعا تولتىرا سۋ قۇيىپ, وتتىعىنا اعاش جاڭقالارىن تاستاپ مازداتتى دا سىرتقى ەسىكتىڭ الدىنا قويدى. ەسكى قارا شاينەكتىڭ سىرتىن توپىراقپەن ىسىپ-ىسىپ, ازداپ بوزارتىپ, لەگەنمەن قوسا اكەسىنىڭ قاسىنا اپارىپ قويدى.
كوزى ءىلىنىپ كەتكەن بە, دەپ ۇڭىلە بەرىپ ەدى, اكەسى:
– كۋانعان مەن قورىققان ءبىردەي دەگەن راس, شىراعىم, سەنىڭ كەلگەنىڭ ءوڭىم بە, ءتۇسىم بە دەپ جاتقانىم, – دەدى.
– اكە, بەتى-قولىڭىزدى جۋاسىز با, مامامنىڭ ساماۋرىنىمەن شاي قويدىم, لەزدە قايناپ قالار, – دەدى ءارىپ كۇڭكىلدەپ.
ءارىپ داستارقان جايىپ, اس ءۇي سانالاتىن كىشكەنتاي بولمەدەگى ەسكى شكافتىڭ ءىشىن قاراپ ەدى, بەس-التى شاقپاق قانتتان باسقا ەشتەڭە جوق, ءار بۇرىشتا شاشىلىپ قاتىپ قالعان ناننىڭ كەسىندىسى. جۇگىرىپ سارايعا بارسا, ەسىگى شالقاسىنان قايىرىلىپ جاتىر, ءىشى كوڭ ساسيدى. وسىدان التى جىل بۇرىن ماماسى تاماقتى جاز ايىندا سارايعا ۇستولگە جاسايتىن. ءىشىن اكتەپ, ەدەنىن سىرلاپ جارقىراتىپ قويۋشى ەدى. قازىر بۇل دا جەتىمسىرەپ يەسىن جوقتاپ تۇرعان سەكىلدى. ءارىپتىڭ كوز الدىنا شاي قۇيىپ وتىرعان اناسى ەلەستەدى. بيازى ءوڭدى, جىلى ءجۇزدى, وتە كىشىپەيىل, مادەنيەتتى ادام ەدى. مۇنى جانىنداي جاقسى كورىپ, ايالاپ, ەركەلەتەتىن. “مەنىڭ ۇلىم بىرەۋ بولعانمەن بىرەگەي بوپ وسەدى”, دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن. “سويتكەن اناسىنا بۇل نە جاقسىلىق كورسەتتى. اناسىنىڭ ارمانىن دا, ءوزىنىڭ بولاشاق ماقسات-مۇددەسىن دە ويلانباي ءىستەگەن ءبىر ىسپەن تۋراپ, بولشەكتەپ تاستاعان جوق پا؟ ءاي, اتتەگەن-اي, ەسسىز جاستىقتىڭ ەسەر قىلىعى ءوزىن دە, وزگەنى دە قارا بەت ەتتى-اۋ! كەشىر, اناشىم. كەشىر», دەگەن ءسوزدى ىشتەي ەگىلە ايتتى دا ۇيگە كىردى.
– شىراعىم, بۇل ۇيدە داستارقانعا قوياتىنداي ەشتەڭە جوق شىعار. مەن توسەك تارتىپ جاتىپ قالعالى الگى كۇلان قىزىم تاماق ءپىسىرىپ اكەلەدى. «ۇيگە ونى-مۇنى اكەلىپ قويسايشى, قولىڭ تيگەندە», دەپ اقشا ۇسىنسام المايدى, – دەدى قارت ءۇزىپ-ءۇزىپ سويلەپ.
– اكە, مەنىڭ سومكەمدە ءبىردەڭە بولار, – دەپ ءارىپ سىرتى شاڭ-شاڭ قارا پورتفەلىن داستارقان شەتىنە قويىپ ءىشىن اشتى. ەكى-ءۇش پاشكە ءۇندى شايىن بولەكتەپ, ازداعان كونفەت, كولباسا, سىر, تاعى باسقا ۇساق-تۇيەكتى اكەسىنىڭ الدىنا قاراي ىسىردى. سوسىن قاتىرما جاعالى اق كويلەك پەن الا شاپاندى قارتتىڭ قولىنا ۇستاتتى.
– وي, شىراعىم-اي, بوسقا اۋرە بوپ, دالادا جۇرگەندە, دەگەنمەن, شىن كوڭىلىڭە راحمەت, – دەدى قارت ەستىلەر-ەستىلمەس ۇنمەن. – ال شايىڭدى شاپشاڭدات, باسىم دىڭىلداپ بارادى.
ءارىپ اكەسىنە كوز توقتاتا قاراپ ەدى, ابدەن جۇدەگەن ەكەن. قايقيعان باستا قوڭقيعان مۇرنى عانا قالىپتى. ەكى جاعى سۋالىپ, يەگى شوشايىپ, كوز جانارى دا سولعىن تارتىپتى. موينى قىلقيىپ, ۇزارىپ كەتكەن بە, قالاي؟ شويىننان قۇيعانداي سوم دەنەسى شوگىپ, سۇيەكتەرى ارسا-ارسا. سالالى ساۋساقتارىنان ەت قاشىپ, تارامىستانا ۇزارعان سەكىلدى. اپىراي, كۇشاق جەتپەيتىن كەۋدەسى سولىپ, سەمىپ بارا جاتقانداي ما؟ ءارىپ كوزىن اۋدارىپ اكەتتى. ە, بابالارىمىزدىڭ ايتقانى راس-اۋ, “ەر ارىسا ارۋاق, ات ارىسا تۋلاق” دەپ.
ءارىپ اۋەلى داستارقاندى جيناپ, سونان سوڭ اكەسىنىڭ كورپە, جاستىعىن قاعىپ-سىلكىپ, جاڭارتىپ سالدى. قارت دۇزگە ءوزى شىعىپ كەلدى دە توسەگىنە قيسايدى. قىزۋى كوتەرىلدى مە, قۇلاعى شىڭىلداپ, باسى اينالدى, كوز الدى قاراۋىتتى. اكەسىنىڭ جايىن ايتپاي-اق ۇققان ءارىپ:
– دارىگەر شاقىرسام قايتەدى؟ – دەپ ەدى, اكەسى قاجەتى جوق دەگەندەي باسىن شايقادى.
ءتۇس اۋا ۇيگە تولىقشا كەلگەن قىز كىرىپ امانداستى. مىزعىپ كەتكەن اكەسىن وياتقىسى كەلمەگەن ءارىپ قىزعا سىبىرلاي ءۇن قاتتى:
– كەشىرەرسىز, جاڭا عانا كوزى ءىلىنىپ ەدى, جاي ءجۇرسىز بە؟
– جايشىلىق, تاماق ءپىسىرىپ اكەپ ەم…
– ا, كۇلانبىسىز؟ تورلەتىڭىز, تورلەتىڭىز, – دەدى ءارىپ داۋىسىن كوتەرىڭكىرەپ.
– جوق, راحمەت, سەنەككە قويدىم, ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىزدى ەسىتكەنمىن. مەن ءسىزدى بىلەمىن, اعا. ءسىز كەتكەندە جوعارى كلاستا وقيتىنمىن…
– راحمەت, قارىنداسىم, ءبىراز قامقورلاپسىڭ, ادامگەرشىلىگىڭدى ۇمىتپاسپىن. ارقاشان مەرەيىڭ ۇستەم بولسىن! ءايتەۋىر, ءبىر-ەكى شىنى شاي ءىشتى, قازىر ۇيىقتاپ جاتىر.
– كەلىپ تۇرامىن عوي, ءبىزدىڭ ءۇي شەتكەرىرەك. كەشكە تامان مۇمكىن انام كىرىپ شىعار. سوسىن توق شاينەك شكافتىڭ ىشىندە, ساماۋرىنعا شاي قايناتىپ اۋرە بولماي-اق, – دەدى دە كۇلان شەگىنشەكتەپ ۇيدەن شىعا جونەلدى.
– وسىڭداي ادامداردىڭ, – دەپ ريزا كەيىپپەن ءارىپ كۇبىرلەي بەرىپ ەدى, اكەسىنىڭ ىڭىلداعان ءۇنىن ەستىپ, دەرەۋ بولمەگە ۇمتىلدى.
ءارىپ كىرگەندە قارت جۇرەك تۇسىنا وڭ قولىن قويىپ, ەنتىگە دەم الىپ جاتىر ەكەن. قىزۋى كوتەرىلىپ, كەۋدەسىندە ءبىر سىرىل پايدا بولعان. قاباعى ءتۇيىلىپ, تارس جۇمۋلى كوزىنىڭ جيەگىنەن جاس تامشىلارى كورىنەدى.
– اكە, كۇلان قىزىڭىز ەت ءپىسىرىپ اكەپتى. سۋىماي تۇرعاندا سورپاسىنان ىشسەڭىز؟
– ءاي, ءتاڭىر جارىلقاعىر بالا ءوزى. مەن اۋىرعالى كومەكتەسىپ قاناتىمەن سۋ سەپكەن شەشەسىمەن ەكەۋى, مىڭ بولعىر! ادام كۇنى اداممەن دەگەن وسى, شىراعىم. كەمپىرىم ولگەلى اۋىزىم تۇشىپ اس ىشپەپ ەم, وسى قىزىمنىڭ ءپىسىرگەن تاعامى تىم ءدامدى. اكەلشى, جەپ تە, ءىشىپ تە كورەيىن.
ءارىپ جۇگىرىپ باسىپ, سەنەكتە تۇرعان شاعىن ىدىستى قوس قولداي ۇستاپ الىپ كەلدى دە, قاقپاعىن اشىپ ەدى, سۋىماپتى, ءالى بۋى بۇرقىراپ تۇر ەكەن. قارت ەتتىڭ قامىرىنان عانا اۋىز ءتيىپ, سورپاسىنان ازداپ ۇرتتادى.
– بولدىم, شىراعىم, ءوزىڭ تويىپ ال. الگى سارسەندى بىلەسىڭ عوي, شوپان, سونىڭ وتارىندا جۇرگەن ءۇش-ءتورت جاندىعىمىز بار. ءبىر كەلگەندە ءوزى ايداپ اكەتىپ ەدى, باعا المايسىڭ, جوعالىپ كەتەدى دەپ. ەندى سارسەنمەن قالايدا حابارلاسىپ, بىرەۋىن الدىرىپ, سويىپ تاستاماساق بولماس. ءتىل قاجاۋ كەرەك قوي. الگى كۇلانعا وسى جايدى دا ءبىلدىردىم-اۋ, “ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى” دەگەن ەمەس پە. وسى اۋىلدا ءسوزىمدى سەنىممەن ايتاتىن ءبىر-ەكى ەركەك بار ەدى, جۇمىستان قولدارى تيمەي ءجۇر مە, بوي كورسەتپەيدى. ال, سۋىڭدى ىسىت.
ءارىپ اكەسىنە بىردەڭە ايتپاق بوپ وقتالا بەردى دە, ول رايىنان تەز قايتىپ, سىرتقا شىقتى. ءبىرەۋ-مىرەۋ كورىپ قويار دەگەن كىسىشە بۇقپانتايلاپ اۋلانى اينالدى. وزىنەن ءوزى جاسقانعانداي كۇيگە تۇسكەنى قالاي؟ بۇل اۋىلدىڭ, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنىڭ ادامدارى دا بۇعان تاڭىرقاي, تاڭدانا قارايتىن سەكىلدى. شاقىرايىپ تۇرعان كۇن كوزى مەن ماڭداي سيپاعان مايدا جەلى دە, ءتىپتى دەم الىپ جۇرگەن اۋاسى دا “سەن وسى قايدا بولدىڭ, ءبىز سەنى تانىماي قالىپپىز”, دەگەن سىڭاي تانىتاتىن سياقتى. اۋلاقتا, بوگدە جەردە وتكىزگەن التى جىلى مۇنىڭ ىرگەسىن ءوز اۋىلىنان دا, ونىڭ ازاماتتارىنان دا ءبولىپ تاستاعانىن قازىر سەزىپ تۇر. سول التى جىل ءومىر بۇعان جاسقانشاقتىق, جاسىقتىق قانا سىيلاعان ءتارىزدى. ايتپەسە, تاماعى اش, كويلەگى جىرتىق بولعان جوق.
ساماۋرىنعا سۋ ىسىتىپ, دايىن بولعان سوڭ ىشكە كىرىپ اكەسىنە حابارلادى. دەرەۋ سومكەسىن اشىپ, جۇپار سابىنى مەن ساقال, مۇرت باساتىن ۇستاراسىن ازىرلەدى. سارايدا ءىلۋلى تۇرعان ۇلكەن لەگەندى سەنەككە كىرگىزىپ, ءىشىن ىسسى سۋمەن قايتا-قايتا شايدى. اكەسىن سۇيەمەلدەپ اكەپ, سۋعا ءتۇسىردى. وتكىر ۇستارامەن ساقال-مۇرتىن الدى. ەتجەڭدى, دەنەلى كىسىنىڭ ارسا-ارسا بوپ سۇيەگى عانا قالىپتى. ەكى مەترگە جۋىق بويى دا شوگىپ, قاۋقيعان باسى مەن ۇزىن موينى قالت-قالت ەتەدى. ەكى كىسى مىنگەندەي ەكى يىعى دا ومىرىلىپ قالعان سەكىلدى. ءارىپ اكەسىن قولتىقتاي كوتەرىپ, توسەگىنە قايتا جاتقىزىپ, جاستىعىن بيىكتەتتى.
– راحمەت, شىراعىم, بويىم جەڭىلدەنىپ قالدى, وركەنىڭ ءوسسىن. ەندى ىستىق شاي بەر, تاڭدايىم كەۋىپ, شولىركەپ تۇرمىن, – دەدى قارت. – جۇزىنە ازداپ قان جۇگىرىپ, سەرگەك قيمىل تانىتتى.
كۇن كوزى ەكىندىگە تايانعاندا ءارىپ سىرتقا شىعىپ ءۇيدى ءبىر اينالىپ ءوتتى. سوسىن سارايدىڭ ءىشىن تازالاپ, ەسكى-قۇسقىنى لاقتىرىپ, تارتىپكە كەلتىردى. ەسىگىنىڭ ۇستىڭگى توپساسى سىنىپ كەتكەن ەكەن, ونى اۋىستىردى. بىرەۋ-مىرەۋ ۇيگە باس سۇعار ما ەكەن دەگەن ويمەن جان-جاعىنا جالتاقتاي كوز تىگىپ ەدى, ەشكىم كەلمەدى. «بۇل قالاي, الدە اۋىل ادامدارى تۇگەل قۇلاقتانباي جاتىر ما ەكەن», دەگەن كۇدىك جانىن مازالاعانداي بولدى. سوندا مۇنىڭ اۋىلعا ورالعان قۋانىشىنا ەشكىمنىڭ ورتاقتاسپاعانى ما؟ «ءاي, پالەنشەنىڭ بالاسى جۋىق ارادا كەلىپ قالار-اۋ», دەپ ەشكىم قۇلاق ءتۇرىپ جۇرمەگەنى عوي. سوندا تەپسە تەمىر ۇزەتىن بىلدەي جىگىتتى جوق بولدىعا ساناعانى ما, الدە ودان ءبىرجولا ءتۇڭىلگەندەرى مە؟ وسىنداي وي تىزبەگى جينالىپ كەپ, جۇرەگىن شىمىرلاتىپ, كوڭىلىن كوگەندەپ تاستاعانداي مەڭ-زەڭ كۇيگە ءتۇستى. ەشنارسەگە قۇلقى بولماعان سوڭ جاي باسىپ ۇيگە كىردى. ءۇي-ءىشى قاراكولەڭكەلەۋ ەكەن, دەرەۋ ماي شامدى جىلتىراتتى.
سۋىتىڭقىراپ ەكى كەسە شاي ىشكەن قارت توسەگىنە قيسايدى. از-كەم قورىلداپ, قايتا ويانىپ, اۋىر كۇرسىندى. ءارىپ قابىرعاعا جاۋىرىنىن سۇيەي اكەسىن باقىلاپ وتىردى. جارق ەتىپ ەلەكتر شامى جاندى دا سالدەن كەيىن قىزارىڭقىراپ بارىپ قايتا ءوشتى. كەروسين شامنىڭ قولقانى اتار ءيىسى شىققان سوڭ, دەرەۋ ەسىكتىڭ ارجاعىنا قويىپ, تەك بولار-بولماس ءساۋلەسىن عانا جىلتىراتىپ, ءپىلتەسىن باستى دا قايتا كەپ جانتايدى. شارشاعاندىكى مە, مۇنىڭ دا كوزى ىلىنە باستاعان سوڭ اتىپ تۇرىپ, جاۋىرىنىن قابىرعاعا تىرەدى.
تاعدىردىڭ بۇرالاڭى كوپ اۋىر سوقپاعىنا ءوز ەركىمەن بارىپ تۇسكەنى مۇنىڭ التى جىل بويى جانىن قيناپ, جىگەرىن جاسىتىپ, ىشكەنىن ءىرىن, جەگەنىن جەلىم ەتكەن. سول ءبىر جازا باسقان كەش ءومىر بويى جۇرەگىنە قارا داق بوپ جابىسىپ قالاتىنىن بىلسە عوي. سول كەشتى تاعى دا كوز الدىنا ەلەستەتىپ كوردى. ەلەستەتتى دە ءوزىنىڭ كىنالى نە كىناسىزدىگىنە كۇماندانا ءتۇستى.
…ىڭىردە دوسىنىڭ ۇيىنەن قىزىڭقىراپ شىعىپ, ءوز ۇيىنە بەتتەگەن كەزى ەدى. ورتالىقتا تۇراتىن ەكى جىگىت بۇعان توسىننان سوقتىقتى. بىرەۋىن ەپتەپ تانيدى, ەكىنشىسىن تەك شىرامىتادى.
– بەس سوم بەرشى, جەتپەي تۇر, – دەدى بۇل تانيتىن جىگىت.
قالتامدا جوق, بولسا بەرەمىن عوي, – دەدى بۇل اعىنان جارىلىپ.
– نەگە جوق, جوق دەۋگە ۇيالمايسىڭ با؟ – دەدى ەكىنشىسى.
– جوق دەگەننىڭ نەسى ۇيات, – دەدى بۇل داۋسىن كوتەرىپ. – “جوققا جۇيرىك جەتپەيدى” دەگەن ەمەس پە.
– ەي, بوقمۇرىن كىمگە داۋىس كوتەرەسىڭ-اي, ا؟ مۇنىڭ ءدىلمارسۋىن قاراي گور, – دەپ ەكىنشى جىگىت مۇنى ىشتەن تەپتى. بۇل وزىنە سىلتەگەن اياقتى شاپ بەرە ۇستاپ ەدى, اناۋ شالقاسىنان ءتۇستى دە, ورنىنان تۇرماي سەرەيدى دە قالدى. تانيتىن جىگىت تايساقتاپ شىعا كەلدى. بۇل اشۋ كۇيىمەن ەشنارسەگە نازار اۋدارماي جاتقان جىگىتتى بۇيىرىنەن ەكى-ءۇش رەت تەپتى دە جونىنە كەتتى. ەرتەڭىنە ەكى ميليتسيونەر ۇيىندە جاتقان مۇنى ۇستاپ اكەتكەن. ەكىنشى جىگىت كۇلاعاندا باسى جازاتايىم تەمىرگە سوعىلىپ, اۋرۋحانادا قايتىس بولىپتى. بۇل بارلىعىن موينىنا الدى. سودان اۋەلى پاۆلوداردا, ودان كراسنويارسك ولكەسىندە التى جىلىن وتكىزدى. ەشكىمگە حات جازبادى, مۇنىمەن ەشكىم حابارلاسپادى. جۇمىستى جان-تانىمەن ىستەپ, جۇرگەن ورتاسىندا ابىروي تاپتى. وندا دا ادامداردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار ەكەن. بىرەۋ بۇزاقى, بىرەۋ جىلپوس, بىرەۋ جالقاۋ. بىراق سونىڭ ءبارى ءادىل زاڭنىڭ, تەمىردەي قاتال ءتارتىپتىڭ تەگەۋىرىنىمەن كۇرداي جورعالايدى, باس بۇرۋعا مۇرشالارى جوق. سولاردىڭ كەيبىرەۋى وزدەرىن جازىقسىز سانايدى. ءاي, قايدام, ءوزى كىنالى بولعاسىن با, «جازىقسىز ادام ول جەردە ءجۇرمەۋى كەرەك قوي», دەپ ويلاعان. سول ويىنا التى جىل بويى كولەڭكە تۇسىرگەن ەمەس. مۇنىڭ جاستىعىن, تاجىريبەسىزدىگىن ءتىسقاققاندار پايدالانعىسى كەلگەنمەن بۇل ولارعا مۇمكىندىك بەرمەدى.
وي قۇشاعىندا وتىرىپ, ءبىراز ۋاقىت قالعىپ كەتكەن ەكەن, شوشىپ وياندى… كوزىن ۋقالاپ-ۋقالاپ جىبەرىپ, كوكىرەگى سىرىلداي دەم الىپ جاتقان اكەسىنە ۇڭىلە قارادى. قارادى دا شوشىپ كەتتى. قارتتىڭ كوزى اۋىپ, اۋزى اشىلىپ, مۇلدەم ەسىن جوعالتقان سياقتى بوپ كورىندى بۇعان.
– اكە. – اششى داۋىسى شىقتى. – اكە دەيمىن!
ءۇن جوق.
– اكە, – دەپ ءارىپ قارتتىڭ كەۋدەسىنە قولىن سالدى دا جالما-جان جۇرەگىنە قۇلاعىن توستى. سوعىپ تۇر. سوسىن باس سالىپ كەۋدەسىن ۋقالادى.
قارت ەكى اياعىن جيىپ, كوزىن اشتى دا. – جاي ما, شىراعىم؟ – دەدى ءالسىز داۋىسپەن.
– ويپىرىم-اي, شوشىپ كەتكەنىم, جايسىز جاتىر ەكەنسىز, ءارى داۋىستاسام ويانبادىڭىز.
– شاي ۇرتتاتشى, تاڭدايىم كەبىرسىپ قالدى. ءبىر ءتۇس كورىپ, “تاۋىقتىڭ تۇسىنە تارى كىرەدى” دەگەن وسى.
قارت ءسال جىميدى.
ءارىپ قارتقا شاي بەرگەن سوڭ دۇرىستاپ, جاستىعىن قوپسىتىپ قايتا سالدى. اكەسىنىڭ اياق-قولىن ۋقالاپ ءبىراز وتىردى. قارتتىڭ كوزى ءىلىندى-اۋ دەگەندە, ءيىسى كوڭىرسىگەن كەروسين شامدى ءوشىرىپ سىرتقا شىقتى دا, تۇنگى اۋامەن تىنىستاپ ءارلى-بەرلى ءجۇردى. كەنەت, ايداۋ قارا جولمەن اڭىراتا جۇيتكىگەن ماشينانىڭ گۇرىلىمەن قوسا قوس شامى دا جارق ەتىپ كورىندى. ءارىپ العا قاراي بار پارمەنىمەن جۇگىردى. ايتەۋىر, ۇلگەردى-اۋ! ماشينانىڭ جارىعىنا كوزى شاعىلىسقانىنا قاراماستان قولىن كوتەرىپ تۇرا قالدى. ماشينا تاقاۋ كەلىپ توقتادى.
– جاي ما؟ – دەدى كابينادان باسىن قىلتيتقان شوفەر رەنىشتى داۋىسپەن.
– ءسىز ورتالىققا باراسىز با؟
– ال, يە دەيىك, مەن اسىعىسپىن.
– اكەم قاتتى اۋىرىپ جاتىر ەدى, مۇمكىندىگىڭىز بولسا اۋرۋحاناعا حابارلاۋىڭىزدى وتىنەمىن. ءوزىم ناۋقاستىڭ قاسىنان شىعا الار ەمەسپىن.
– اتى-ءجونىن جازىپ بەر, ءمىندەتتى تۇردە حابارلايمىن. كومەكتى وسىندايدا كورسەتپەگەندە, ءيا, دەيمىن-اۋ!
– قازىر. ۇيگە بارىپ جازىپ اكەلەيىن.
– توقتا. قاعاز, قالام بار عوي مەندە. اتى مەن فاميلياسى كىم؟
– ەسەن قۇدايبەرگەنوۆ.
– جاقسى, ءتۇرتىپ الدىم. قىزۋى بار ما؟ نەشە جاستا؟
– وتىنەمىن, تەز ايتساڭىز. ايتپاقشى, جاسى الپىس بەستە.
جاۋاپ ورنىنا كابينا سارت ەتىپ جابىلدى دا ماشينا تۇرعان ورنىنان قوزعالىپ تا ۇلگەردى.
ححح
كۇن كوزى ۇياسىنان كوتەرىلە ءارىپ ىڭىلداعان ساماۋرىندى كوتەرىپ ۇيگە كىرە بەرىپ ەدى, ماشينا سيگنالىن ەستىپ موينىن بۇردى.
– ءاي, جىگىت, ەسەن قارتتىڭ ءۇيىن بىلەسىز بە؟ – دەدى جەدەل ءجاردەم ماشيناسىنىڭ شوفەرى ايقايلاپ.
– وسى, قوش كەلدىڭىز, – دەدى ءارىپ ساماۋرىندى قويا سالىپ. ماشينا ىشىنەن اق حالات كيگەن ءبىر ايەل, ءبىر ەر ادام ءتۇستى. ءارىپ ەكەۋىمەن قول الىپ امانداسىپ, العا ءتۇستى دە بولمەگە كىردى. كوزىن اشقان قارت اڭ-تاڭ.
ءبىرازدان كەيىن قارتتى نوسيلكامەن ماشيناعا كىرگىزىپ جاتقىزعان دارىگەرلەرمەن بىرگە ءارىپ تە زۋلاعان “جەدەل جاردەمنىڭ” ىشىندە كەتىپ بارا جاتتى.
ول اكەسىنە قايتا-قايتا ۇڭىلە قارايدى. قارتتىڭ كۇپ-قۋ بەتىنە ەپتەپ قان جۇگىرگەن سەكىلدى. «اكەم ەندى ءتاۋىر بولىپ, ۇزاق ءومىر سۇرەدى», دەپ ويلادى ول. اناما كورسەتە الماعان كومەگىمدى اكەمە كورسەتۋىم كەرەك قوي. بۇل ەرتەڭ ۇيلەنىپ سەميا قۇرىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولادى. اكەسى نەمەرەلەرىن يىسكەپ كۇن شۋاقتا وتىرادى, نەمەسە جەتەكتەپ جۇرەدى. ءيا, مۇنىڭ بۇكىل ءومىرى الدا. الدا ەكەنى شىندىق قوي». ءارىپ وزىنەن-ءوزى تولقىپ, تەبىرەنىپ كەتتى.
“جەدەل كومەك” زۋلاپ كەلەدى. ءدارىگەرلەردىڭ ءبىرى ارىپكە قاراپ جىميىپ قويدى دا: – ءان سالسايشى, جىگىتىم, – دەدى.
ءان, قانداي ءان, ءومىر اتتى ءان بار ما, وسى؟ بارى بار عوي, ءبىراق, قاپەلىمدە ەسىنە تۇسپەگەنىن قاراشى. ول ءان ايتۋعا ىشتەي دايىندالا باستادى. سول مەزەت جۇرەگى شىمىرلاپ جاندۇنيەسى الاي-دۇلەي بوپ كادۋىلگى ارقالى اقىندارشا ءان شۋماقتارى ويىنا ورالا بەردى. سودان كەيىن ءبىر ءاندى اۋەلەتە شىرقاپ كەتكەنىن ءوزى دە سەزگەن جوق..
مارات ءماجيتوۆ.
