قازاقستانداعى اۆتورلىق قۇقىق
ونىڭ جاعدايى قالاي؟
قازاقستانداعى اۆتورلىق قۇقىقتىڭ جاعدايى قالاي؟
وسى ماسەلەگە وراي رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك بولىپ تابىلاتىن «قازاقستان اۆتورلار قوعامىنىڭ» توراعاسى, بەلگىلى جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مارال ىسقاقبايمەن كەزدەسىپ, قوردالانعان ساۋالدارى قويعان ەدىك.
ونىڭ جاعدايى قالاي؟
قازاقستانداعى اۆتورلىق قۇقىقتىڭ جاعدايى قالاي؟
وسى ماسەلەگە وراي رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك بولىپ تابىلاتىن «قازاقستان اۆتورلار قوعامىنىڭ» توراعاسى, بەلگىلى جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مارال ىسقاقبايمەن كەزدەسىپ, قوردالانعان ساۋالدارى قويعان ەدىك.
– مارال ىسقاقباي ۇلى, سوڭعى كەزدەرى مەرزىمدىك باسىلىمداردا, تەلەارنالاردا اۆتورلار قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى داۋ-دامايلار جيىلەپ كەتتى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ءسىز باسقارىپ وتىرعان «قازاقستان اۆتورلار قوعامى» الەمنىڭ 124 ەلىنىڭ 2 ميلليونداي اۆتورىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى م ۇلىكتىك قۇقىعىن قورعاۋمەن اينالىساتىن دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان ۇلكەن مەكەمە. ءارى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم سيزاك-تىڭ 1999 جىلدان بەرى مۇشەسى. ءتىپتى, اقش اكىمشىلىگى دايىندايتىن 301-«قارا» تىزىمنەن ءبىزدىڭ قازاقستان 2009 جىلدان بەرى الىنىپ تاستالىپتى. بۇل ماسەلەدە دە ءسىزدەردىڭ زور ەڭبەكتەرىڭىز بارى بەلگىلى. الايدا, وسىعان قاراماستان, ەلىمىزدە اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ ءىسى ءبىر ىزگە تۇسپەي وتىرعانى نەلىكتەن؟
– ايناش قاراعىم, ايتقانىڭنىڭ ءبارى راس. بۇل قوعام قۇرىلعالى بەرى 15 جىل وتكەن ەكەن. وسى جىلدار ىشىندە بارشا قازاق اۆتورلارى وسى قوعام توڭىرەگىنە توپتاسىپ, جاڭاعى ءوزىڭ ايتىپ وتكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن. بۇكىل تمد-دا رەسەيدىڭ راو-سىنان وزگە بىزبەن دەڭگەي سالىستىرار مەكەمە جوق. بىراق سوڭعى ەكى جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىمىز ەش بولۋعا اينالىپ, بۇل سالادان بەرەكە قاشا باستادى. ونىڭ ءبىر-اق سەبەبى بار: ول – زاڭسىزدىقتىڭ ەتەك الۋى. بۇنداي جاعداي بىزدە تەك كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان العاشقى جىلدارى عانا بەلەڭ العان-دى. ەسكى زاڭداردىڭ كۇشى قاشىپ, جاڭا زاڭ قابىلدانا قويماي, قينالعانبىز. قازىر باسىمىزعا سول كۇن قايتا تۋدى. بارىنە كىنالى – «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭعا 2009 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىس, ياعني 46-1 دەيتىن باپ. بۇل باپ بويىنشا, ەگەر 10-15 ادام جينالىپ, جەكە قوعام قۇرىپ, ادىلەت مينيسترلىگىنە قاراستى زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتىنەن اككرەديتاتسيادان وتسە بولدى, بۇكىل قازاقستان اۆتورلارىنىڭ دا, دۇنيە ءجۇزى اۆتورلارىنىڭ دا قالاماقىسىن جيناي بەرۋگە تولىق حاقىسى بار. بۇل الەمدىك تاجىريبەگە دە, ءوزىمىزدىڭ ىشكى زاڭدارىمىزعا دا قايشى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول اشىپ, بەرەكەسىزدىك تۋدىرىپ وتىرعان – وسى باپ.
– قايشىلىقتىڭ ءمانىسى نەدە؟ تاراتىپ ايتىڭىزشى؟
– ماسەلە مىنادا: اۆتور تۋىندىسى – ونىڭ جەكە مەنشىگى بولىپ تابىلادى. وعان بوتەن ەشكىمنىڭ بيلىگى جۇرمەۋگە ءتيىس. ءتىپتى, مەملەكەتتىڭ دە بيلەپ-توستەۋگە حاقىسى جوق. ول دا سەنىڭ ۇستىڭدەگى كويلەگىڭ, قوراداعى قويىڭ سياقتى. بار بيلىك تۋىندى يەسىنىڭ وزىندە بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان ونى اۆتوردىڭ ايرىقشا قۇقىعى دەپ اتايدى. بۇل ايرىقشا قۇقىق اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭنىڭ 6 (التى) بىردەي بابىندا ناقتى بەلگىلەنگەن. ول بويىنشا, اۆتور ءوز تۋىندىسىن ساتا ما, جالعا بەرە مە, بىرەۋگە سىيلاي ما, ورتەپ جىبەرە مە – نە ىستەسە دە, تەك ءوزى شەشۋى كەرەك. سوندىقتان ولار الەمدە قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا, قۇقىقتارىن ءوز ەركىمەن كەلىسىم-شارت نەگىزىندە وزدەرى قۇرعان ۇيىمعا باسقارۋعا تاپسىرادى (43-باپ, 4-تارماق), ال ول ۇيىم اۆتور بەرگەن وكىلەتتىك بويىنشا عانا ونىڭ م ۇلىكتىك (ايرىقشا) قۇقىعىن باسقارۋعا ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, اۆتور تۋىندىسىن پايدالاناتىن مەكەمەلەرمەن – كونتسەرتتىك ۇيىمدارمەن, تەاترلارمەن, تەلە-راديو ارنالارىمەن, كوڭىل كوتەرۋ مەكەمەلەرىمەن ليتسەنزيالىق كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, قالاماقىسىن جيناپ بەرۋگە ءتيىس (44-باپ, 2-تارماق). ياعني, ول مىندەتتى قوعام تەك اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ رۇقساتىمەن اتقارۋى كەرەك. ال جاڭاعى 46-1 بابى زاڭنىڭ وسى تالاپتارىن جوققا شىعارىپ, اككرەديتاتسياسى بار بولسا – ءبىتتى, اۆتورلارمەن جاسالعان شارتى بار-جوعىنا قاراماستان, الگى مەكەمەلەردەن اۆتور قالاماقىسىن جيناي بەرۋگە قۇقىق بەرىپ قويعان. جوبانى دايىنداعاندار زاڭعا ەنگىزىلەر بۇل وزگەرىس نەگە اپارىپ سوقتىرارىن بىلمەگەن. ولار ءتىپتى جوعارىدا ناقتى بەلگىلەنگەن زاڭ تالاپتارى بۇزىلىپ جاتقانىن سەزبەستەن, اۆتورلىق قۇقىق سالاسىندا دا باسەكە بولۋ كەرەك دەپ شەشكەن. ءسويتىپ, ەكىنشى ءبىر بىلمەستىككە تاعى جول بەرگەن. حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا اۆتورلىق قۇقىق سالاسىنا انتيمونوپوليالىق زاڭناما تالاپتارى جۇرمەيدى. سول حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارى ەسكەرىلە وتىرىپ قابىلدانعان ءبىزدىڭ «باسەكە تۋرالى» ىشكى زاڭىمىزدا دا ءدال سونداي تالاپ بارىن نە بىلمەگەن, نە ەسكەرمەگەن (قاراڭىز 10-باپ)! ول عانا ما, الگى باپ بۇل ەكى زاڭنان دارەجەسى جوعارى ازاماتتىق كودەكسكە دە قايشى! اينالىپ كەلگەندە, زاڭعا ويلانباي ەنگىزىلگەن ءبىر باپ ءۇش بىردەي زاڭنىڭ ونشاقتى بابىمەن قايشىلاسىپ تۇر. ال پىسىقايلار سونى وتە ۇتىمدى پايدالانۋدا.
اۆتورلارىمىز قۇقىعى جوق بەيشارا ىسپەتتى
– بۇگىنگى تاڭدا اۆتورلىق قۇقىق سالاسىندا قانشا قوعام بار؟ ولاردىڭ ارەكەتىنەن اۆتورلار قۇقىعى قالاي بۇزىلىپ جاتىر؟ داۋ-دامايدىڭ سەبەبى نەدە؟
– قازىر بىزدە قازاقستان اۆتورلارى قوعامىنان وزگە تاعى ءۇش قوعام بار. ەكەۋى الماتىدا, بىرەۋى شىمكەنتتە. ءبارى دە زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتىنىڭ اككرەديتاتسياسىنان وتكەن. دەمەك, ءبارىنىڭ دە اۆتور قالاماقىسىن جيناۋعا قاقىسى بار دەگەن ءسوز. بىراق, ماسەلە كىمنىڭ قالاماقىسىن جينايدى جانە قالاي جينايدى دەگەنگە تىرەلەدى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, وسى ءۇش قوعامعا ءوز ەركىمەن مۇشە بولعانداردىڭ جالپى سانى ارى كەتكەندە 150-200-ءدىڭ ماڭىندا. ال قالاماقىنى, اۆتورلاردان العان وكىلەتتىگى جوقتىعىنا قاراماستان, بۇكىل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ 1700-دەي مۇشەسىنەن دە, الەمنىڭ 2 ميلليوننان استام بارشا اۆتورىنان دا جينايدى. ويتكەنى, زاڭنىڭ 46-1 بابى ونداي قۇقىق بەرىپ قويعانىن ايتتىق, ال الگى ءۇش قوعاممەن شارتقا وتىرعان پايدالانۋشىلار ولاردىڭ قولىنداعى وكىلەتتىك كولەمى قانداي ەكەنىنە مۇلدەم ءمان بەرمەيدى. زاڭ تالاپتارىن «قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ» ءوزى بۇزىپ وتىرعان سوڭ, ولار باس اۋىرتىپ نە قىلسىن! ولارعا كەرەگى – اۆتوردىڭ قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋى ەمەس, قاي قوعاممەن جاسالعان شارت نەعۇرلىم ارزانعا تۇسەتىنى عانا. ماسەلەن, شىمكەنتتەگى «ساپ» دەيتىن قوعام كافە-رەستوراندارمەن شارت جاساسقاندا, قازاق-تىڭ ءمۇشەلەرى جالپى جينالىسپەن بەكىتكەن قالاماقى مولشەرىن 10 ەسەدەن استام تومەندەتەدى. ءوز مۇشەلەرى ءۇشىن قولدانعان مولشەر بولسا ءبىر ءسارى عوي, وزدەرىنە ەش قاتىسى جوق بۇكىل قازاقستان اۆتورلارى اتىنان بيلىك جاساپ ءجۇر. ال الماتىداعى «ابىروي» تەلەارنالارمەن جاساسقان شارتتارىندا ءتىپتى, بەكىتىلگەن سىياقى مولشەرىن 50 پايىزدان استام مولشەرگە تومەندەتكەن. مىسالى, «قازاقستان» تەلەراديو كورپوراتسياسى 2011 جىلى قازاق-قا ءار توقسان سايىن 18 ميلليون تەڭگە قالاماقى اۋداراتىن. بيىل كورپوراتسيا سول قاراجاتتى اۆتورلارعا كوپسىنىپ, دەمپينگىلىك ۇسىنىس جاساعان «ابىرويمەن» شارت جاساعان. بارشا قازاقستان جانە شەتەل اۆتورلارىنىڭ قۇقىعىن مانسۇق ەتكەنىمەن قويماي, بەكىتىلگەن ەڭ تومەنگى سىياقى مولشەرىن دە بەلدەن باسقان. ال بۇنىڭ ءوزى دە زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ودان تومەن مولشەر بەلگىلەۋگە ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. اينالىپ كەلگەندە, جاڭا قوعامدار دا, تۋىندىلاردى پايدالانۋشىلار دا اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن بيلەپ-توستەپ, ولاردىڭ قالتالارىنا قول سۇعىپ, م ۇلىكتىك قۇقىقتارىن ويىنشىققا اينالدىرىپ وتىر. ول قوعامداردى قويشى, بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق, ۋاقىتشا تۇلعالار عوي, قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ ءبىرى ەسەپتى «قازاقستان» تەلەراديو كورپوراتسياسىنا نە جورىق. ونىڭ ۇستىنە, «ابىروي» دا, «ساپ» تا قالاماقى جيناپ جۇرگەن 1 جىل 7 ايدان بەرى قازاق مۇشەلەرى مەن شەتەل اۆتورلارىنىڭ سىياقىسىن تولەمەي كەلەدى. وسى قوعامداردىڭ سوڭىنا ەرىپ, الدانىپ جۇرگەن اۆتورلار وزدەرىنە قارسى جۇمىس جاساپ جۇرگەنىن تۇسىنبەيتىنى وكىنىشتى, ارينە. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ مۇشەلەرى ۇيىمداسا قول قويىپ, ارىز جازباعان جەرلەرى جوق. زاڭ شىعارۋشى ورىندارعا دا, باقىلاۋشى ورىندارعا دا جازدى. بىراق ەلەيتىن جان جوق. اۆتورلار قاۋىمى, بۇگىنگى تاڭدا قۇقىعىنان ايىرىلعان شاراسىز بەيباقتار ىسپەتتى. سول سەبەپتى دە ولار وسى شىلدە ايىندا ورىسشا, قازاقشا ءۇش گازەتتىڭ بەتىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا اشىق حات جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى.
– سوندا بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن وسى سالادا قۇرىلعان قوعامداردىڭ بارلىعىنىڭ ليتسەنزياسىن قايتارىپ الۋ كەرەك پە؟ ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەن مۇنداي ۇيىمداردى تارتىپكە شاقىرۋدىڭ وزگە جولى بار ما؟
– جول – بىرەۋ. زاڭدا ءبىر-بىرىنە قايشى باپتار بولماۋى كەرەك. ەگەر الدەقالاي قايشىلىق كەتىپ قالعان بولسا, ونى تەزدەتىپ تۇزەتۋ كەرەك. قايشىلىق تۇزەتىلگەنگە دەيىن دارەجەسى جوعارى زاڭناما, ياعني كودەكس باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس. بۇل قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنداعى اكسيوما. ماسەلەنىڭ ءبارى اتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋعا مىندەتتى ورىندار مەن باسشىلاردىڭ الەم تاجىريبەسىنەن حابارلارى جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر. الگى «اككرەديتاتسيا» دەيتىن ينستيتۋتتى ءبىزدىڭ جوبالاۋشى اعايىندار رەسەي زاڭىنان كوشىرگەندە, ونى رەسەيلىكتەر زاڭدارىنا نە ءۇشىن كىرگىزدى ەكەن دەپ ويلانباستان, سەبەبىن انىقتاماستان الا سالعان. ال رەسەيلىكتەر ونى بۇگىنگى بىزدەگىشە بۇكىل سالانى جايلاپ بارا جاتقان بەرەكەسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن ادەيى ەنگىزىپ, الەمگە تانىمال راو-عا عانا كۋالىك بەرىپ, وزگەسىن اككرەديتاتسيادان وتكىزبەي تاستاعان. سونىڭ ارقاسىندا «ساڭىراۋقۇلاقشا» قاپتاپ كەتكەن قوعامسىماقتار ءوز-وزىنەن جوعالعان. قازىر 160 ميلليون حالقى بار ۇلان-بايتاق رەسەيدە اۆتورلاردىڭ م ۇلىكتىك قۇقىعىن جالعىز راو عانا باقىلايدى. جالپى, الەمنىڭ بارىندە سولاي – انگليا, گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا, ينديا, جاپونيا, برازيليا, مەكسيكا, ت.ت. سەكىلدى دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە دە – ءبىر-ءبىر قوعام عانا. دەمەك, جاڭادان «ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ» كەرەگى جوق. الەمدىك تاجىريبەنى پايدالانۋ كەرەك. ويتكەنى, اۆتورلىق قۇقىق سالاسى دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز تەگىننەن-تەگىن حالىقارالىق 5 كونۆەنتسياعا مۇشە بولعان جوق. تەگىننەن-تەگىن دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىك ۇيىمىنا كىرگەن جوق. ءبىزدىڭ قازاق تا حالىقارالىق سيزاك ۇيىمىنا سوندىقتان مۇشە بولعان. ال قازاقستانداعى الگى اتالمىش قوعامداردىڭ شەتەل قوعامدارىمەن بايلانىسى مۇلدەم جوق, بىراق سوعان قاراماستان, بىلتىردان بەرى شەتەل اۆتورلارىنىڭ قالاماقىسىن دا جيناپ كەلەدى. ونى قالاي بولەدى, كىمگە بەرەدى – جاۋاپ جوق. ويتكەنى, بىزدەگىدەي الەمنىڭ 2,5 ميلليون اۆتورىنىڭ 20 ميلليونعا جۋىق تۋىندىلارى تىركەلگەن الەمدىك دەرەكتەر بازاسى ولاردا مۇلدەم جوق. بىردە-ءبىرىنىڭ اتى-ءجونىن دە, تۋىندىلارىن دا, تۇراعىن دا بىلمەيدى. سوندا جينالعان ميلليونداعان قارجىنى نە ىستەيدى, قايدا جىبەرەدى؟ دەمەك, كۋالىكتەرىن قايتارىپ الۋ كەرەك. اۆتورلاردىڭ قالاماقىسىن ءبىر قوعام عانا جيناپ, دەرەكتەر بازاسىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا تيەسىلى ۇلەسىن ءبولىپ, اۆتورلارعا تولەپ تۇراتىن بولسا, ءىس رەتتەلەدى. ال زاڭسىز باسەكەلەستىك جاساپ جۇرگەن قوعامدار تاراعىسى كەلسە – تاراپ كەتسىن, تاراعىسى كەلمەسە – ءوز اۆتورلارىنىڭ جينالعان قالاماقىسىن تۇگەندەپ, ەسەپ-شوتتارىنا اۋدارتىپ الىپ, مۇشەلەرىنە وزدەرى تاراتىپ بەرىپ, تىرشىلىگىن جاساي بەرسىن. سوندا اۆتورلاردان العان وكىلەتتىگى جوقتىعىنا قاراماستان, ولاردىڭ م ۇلىكتىك قۇقىعىنا زاڭسىز بيلىك جاساپ, قالتاسىنا ءتۇسۋ توقتالادى. ال ونى جاساۋ ءۇشىن ەش قيىندىق جوق. جان-جاقتى تەكسەرىس جاسا دا, اككرەديتاتسياسىن قايتارىپ ال. اۆتورلاردىڭ ەركىنەن تىس دەمپينگىلىك جولمەن سىياقىسىن جيناپ, ءارى جارىتىمسىز ول اقشانىڭ ءوزىن ءبىر جارىم جىل بويى تولەمەي, ينفلياتسياعا ۇشىراتىپ وتىرۋدىڭ ءوزى قىلمىس قوي. اۆتور قالاماقىسى – ونىڭ جالعىز تىرشىلىك كوزى, سوندىقتان, جالاقى سەكىلدى اي سايىن تولەنۋگە ءتيىس. زاڭعا ەنگىزىلگەن بىلتىرعى وزگەرىس بويىنشا, كەمىندە ءۇش ايدا ءبىر رەت تولەنىپ تۇرۋعا ءتيىس دەپ جازىلعان. ال بۇلار ءبىر جىل جەتى اي بويى تولەمەيدى. ونى ءتيىستى ورىندار بىلمەي وتىرعان جوق. بىراق ارالاسار نيەتتەرى جوق, ق ۇلىقتارى جوق. اۆتور ولاردىڭ قاي ءبىر «ەكى تۋىپ ءبىر قالعانى» دەيسىڭ!
سۇيەنەرىمىز سوت بولىپ قالدى
– اۆتورلىق قۇقىق سالاسىندا جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ىستەپ كەلە جاتقان بىلىكتى باسشىسىز عوي. وسىنى رەتتەۋ ءۇشىن ءوزىڭىز تىكەلەي قانداي ارەكەت جاسادىڭىز؟
– قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدىم. وسى اككرەديتاتسيا باستالاردا سول كەزدەگى مينيستردىڭ اتىنا حات جازىپ, بۇنىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن ەسكەرتتىم. ورىسشا جازىلعان حات قوي, «حاوسقا اپارىپ سوقتىرادى» دەپ جازعام. ۆيتسە-مينيسترگە كىرىپ ءتۇسىندىردىم. بىراق ول «تۇسىنگەن» جوق. ايتقانىم اينىماي كەلىپ, بەرەكەسىزدىك باستالعاندا, تاعى اتتان سالدىم. مينيسترگە دە, باس پروكۋرورعا دا حات جازىپ, الگى 46-1 بابىنىڭ قانداي زاڭداردىڭ قانداي باپتارىنا نەلىكتەن قايشى كەلەتىنىن تاپتىشتەي جازىپ, كۇشىن جويا تۇرۋدى ۇسىندىم. بۇعان جاۋاپتى زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتى بەرىپ, ماجىلىستە زاڭعا ەنگىزىلەر وزگەرىستەر قارالىپ جاتقانىن, سوندا بۇل ماسەلە دە ەسكەرىلەتىنىن حابارلادى. بۇل – ۇمىتپاسام, 2010 جىل. كوميتەت توراعاسى ن.ابدراحيممەن بىرلەسىپ, ءماجىلىستىڭ جۇمىس توبىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك. مەن ولارعا دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىك ۇيىمىنىڭ ءتاجىريبەلەرىنەن دەرەكتەر جيناپ بەرىپ, حالىقارالىق سيزاك ۇيىمىنان, رەسەي جانە ت.ب. اۆتورلار قوعامدارى ماماندارىنان تۇسىندىرمەلەر الدىرتىپ, سونداي-اق وزىمىزدەگى ءجۇرىپ جاتقان بەرەكەسىزدىكتىڭ ناقتى دالەلدەرى بولاتىن قۇجاتتاردى اپارىپ تاپسىرىپ, كوپ تىرشىلىك جاسادىم. سونىڭ ارقاسىندا ءماجىلىس ءبىر سالادا ءبىر عانا قوعام بولۋعا ءتيىس ەكەن دەيتىن بايلامعا كەلىپ, شەشىم قابىلداعان. بىراق, امال نە, ەڭ سوڭعى قابىلداعان زاڭى زياتكەرلىك مەنشىك زاڭدارىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋرالى ەدى, ونى سەناتقا تاپسىردى دا, وزدەرى ەرتەڭىندە تاراپ كەتتى. «ءوزى جوقتىڭ – كوزى جوق» دەمەكشى, سەنات ول وزگەرىستەردى قابىلداماي تاستاعان. سونىمەن ءبىر جارىم جىل بويى ىستەگەن ەڭبەگىمىز دالاعا كەتتى. پارلامەنت سايلاۋى وتكەن سوڭ, مەن ەكى پالاتا باسشىلارىنىڭ اتىنا تاعى دا حات جازىپ, ماسەلەنى قايتا كوتەرگەم. وعان دا وتكەن ناۋرىز ايىندا زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتىنەن جاۋاپ كەلدى: «زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ 2013 جىلدىڭ 4-توقسانىنا جوسپارلانىپ وتىر, سول كەزدە قارايتىن بولامىز» دەپتى. وعان دەيىن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بارى ءوز الدىنا, ەنگىزىلەر وزگەرىستەردىڭ جوباسىن دايىنداۋ, جۇمىس توبىندا, كوميتەتتەردە تالقىلاۋ, پالاتالار سەسسياسىندا قاراۋ سياقتى شارۋالارعا ەڭ از دەگەندە ءبىر جىل كەتەدى. ال اۆتور قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلىپ كەلە جاتقانىنا ەكى جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءوتتى. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەن وسى!.. ارينە, ءبىز قاراپ وتىرا المايمىز. «بارار جەر, باسار تاۋىمىز» تاۋسىلعانشا ۇمتىلامىز. قوعامدارعا رەسمي تۇردە حات جازىپ, ءبىزدىڭ مۇشەلەرىمىزدىڭ جانە ەكىجاقتى كەلىسىم-شارت بويىنشا قۇقىقتارىن باقىلاۋدى بىزگە تاپسىرعان 124 ەل اۆتورلارىنىڭ قالاماقىسىن اۋدارىپ بەرۋدى تالاپ ەتتىك. ولار جولاتپايدى. امال جوق, سوتقا جۇگىنىپ ءجۇرمىز. «قۇقىق قورعاۋشى» ارىپتەسىمىز «ابىرويدان» ءوزىمىزدىڭ 107 اۆتوردىڭ اتىنان جينالعان اقشالارى تۋرالى مالىمەت تالاپ ەتىپ, سوتقا ارىز تۇسىردىك. سوت ارىزىمىزدى قاناعاتتاندىرعالى بەرى دە التى ايدىڭ ءجۇزى بولدى, بىراق ورىنداۋعا اسىعار ەمەس. وسى تاياۋدا عانا تاعى دا 93 اۆتوردىڭ اتىنان ارىزدانعانبىز, سوت ونى دا قاناعاتتاندىردى. رەسەي اۆتورلار قوعامى وزدەرىنىڭ 373 اۆتورىنىڭ بۇزىلعان م ۇلىكتىك قۇقىعىن رەتتەۋدى تالاپ ەتىپ حات جىبەرگەلى دە ءبىراز بولدى. ول دا سوتتا جاتقان اۋىر شارۋانىڭ ءبىرى. ءدال وسىنداي جاعداي شىمكەنتتەگى «ساپ»-قا دا قاتىستى. وسى قوعامنىڭ زاڭسىز بەرگەن ليتسەنزياسىمەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن «پاۆلين» دەيتىن كافەمەن سوتتاسىپ, 1 ميلليون 794 مىڭ تەڭگە ۇتىپ الدىق. بىرەۋدى الداپ سوعىپ, تەككە ارانداتىپ قويعانىن كورمەيسىڭ بە! سول «ساپ» باسشىلارىنا قاراستى «اسد رەكوردس» ستۋدياسىنىڭ ۇستىنەن بىرنەشە ءىس قوزعاپ ەدىك, سونىڭ ەكەۋى بويىنشا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ مۇشەلەرىنە تيەسىلى 15 ميلليوننان استام اقشا ءوندىرىپ بەرۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. وسىنىڭ ءبارىن جوعارعى باقىلاۋشى ورگاندار بىلمەي وتىرعان جوق. «قاي جەڭگەنىڭ مەنىكى» دەيتىن قاعيدات ۇستاناتىن بولۋ كەرەك, ول تاراپتان ەشقانداي ارەكەت بايقالمايدى. بىزدە قازىر سوتتان وزگە ميات جوق, بار تىرشىلىگىمىز «قۇقىق قورعاۋشىلارمەن» ارپالىسۋمەن ءوتىپ بارادى.
– وتكەن جىلى قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ ءبىرى «اۆتورلاردىڭ اقشاسىن «جەگىش» جەتى قوعام» دەگەن ماقالا جاريالاعاندا, قوساق ىشىندە كەتكەن قازاق-تىڭ ابىرويىن قورعاپ, ءوزىڭىز دە ماقالا جاريالاۋعا ءماجبۇر بولىپ ەدىڭىز. قازىر ەلىمىزدە اۆتور قۇقىعىن قورعايتىن ءتورت ۇيىم بار دەيسىز. قالعان ۇشەۋى قايدا كەتتى؟
– ول ماقالادا كورسەتىلگەن جەتى قوعامنىڭ تورتەۋى اۆتورلار قۇقىعىن قورعاۋشىلار بولسا, ۇشەۋى ورىنداۋشىلار قۇقىعىن قورعايتىندار بولاتىن. ولار ەشقايدا كەتكەن جوق, ءالى ءازىر بار: ءبىرى – كوۋپي دەپ اتالادى, الماتىدا, ەكىنشىسى – ق.بولمانوۆ ۇيىمداستىرعان «دەمەۋ», ءۇشىنشىسى – شىمكەنتتەگى «قازاق اندەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ وداعى». ولاردىڭ دا جاعدايى بىزدىكىندەي, ايتىس-تارتىسپەن ءجۇر. ورىنداۋشىلاردىڭ قۇقىعى اۆتورلىق قۇقىققا جاتپايدى, ساباقتاس قۇقىققا جاتادى. ساباقتاس قۇقىقتار اۆتورلىق قۇقىقتان تۋىندايدى. ولار ۇشەۋ: مۋزىكالىق تۋىندىلاردى ورىنداۋشىلار قۇقىعى, فونوگرامما جاساۋشىلار قۇقىعى جانە حابار تاراتۋ ۇيىمدارىنىڭ, ياعني تەلە-راديو مەكەمەلەرىنىڭ قۇقىعى.
– وقىرمان ءۇشىن قازاقستان اۆتورلارى قوعامى قانداي جاعدايدا جانە ناقتى كىمدەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىنىن جۇيەلەپ ايتىپ بەرىڭىزشى. ويتكەنى, بۇل ماسەلەدە دە تۇسىنبەۋشىلىكتەر بار.
– ءبىزدىڭ قوعام ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى اۆتورلاردىڭ – كومپوزيتور, اقىن, دراماتۋرگ, سۋرەتشى, حورەوگرافتاردىڭ م ۇلىكتىك قۇقىعىن قورعاۋمەن اينالىسادى. ناقتىلاي تۇسسەك, وزدەرىنىڭ قورعاۋ مۇمكىندىكتەرى جوق اۆتورلاردى قورعايمىز, ال وزدەرىنىڭ دە قورعاۋ مۇمكىندىكتەرى بار جەرگە ءبىز ارالاسپايمىز. ايتالىق, جازۋشىنىڭ ءوز قۇقىعىن قورعاۋ مۇمكىندىگى وزىندە. جازعان كىتابىن باسپاعا ءوزى اپارىپ بەرەدى, دەمەك, شارتقا وتىرعاندا, بار ماسەلەسىن ءوزى شەشە الادى دەگەن ءسوز. ال ءان اۆتورلارىنىڭ ونداي مۇمكىندىگى جوق, تۋىندىسى جاريالانعان سوڭ-اق, ونى ورىنداۋشىلار ءار جەردە-اق پايدا بولادى. اندەر ءبىر مەزگىلدە ەلىمىزدىڭ ونداعان قالالارىندا, جۇزدەگەن كافە-رەستوراندار مەن كونتسەرت زالدارىندا شىرقالىپ جاتۋى مۇمكىن, ونى باقىلاۋعا ونىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان م ۇلىكتىك قۇقىعىن باقىلاۋدى ولار قوعامعا تاپسىرادى.
– ال وقۋلىق اۆتورلارى دا وزدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز قوسىمشا تارالىممەن ياكي «قاراقشىلىق» جولمەن شىعارىلعان كىتاپتارىنىڭ قالاماقىسىن تالاپ ەتىپ, سوتتاسىپ جاتادى. وسى ىسكە سوڭعى جىلدارى سىزدەر ارالاسپاي جۇرگەن سياقتىسىزدار؟
– دۇرىس ايتاسىڭ. بۇرىن بىزگە وسىنداي ماسەلەمەن اۆتورلار كەلىپ تۇراتىن. شامامىز جەتكەنشە كومەكتەسۋشى ەدىك. سوتقا جۇگىنىپ, تيەسىلى اقشاسىن ءوندىرتىپ بەرەتىنبىز دە, جاساعان قىزمەتىمىز ءۇشىن پايىزدىق مولشەرمەن بەلگىلەنگەن اقىمىزدى الاتىنبىز. ول اۆتورلارعا وتە ءتيىمدى ەدى. ويتكەنى, ءبىز ادۆوكاتتارشا قىزمەتىمىزدىڭ اقىسىن الدىن الا بەلگىلەپ, اۆانس تالاپ ەتپەيتىنبىز. ۇتساق – ۇتتىق, ۇتپاساق – ەشتەمە جوق, ولار ەشتەمە تولەمەيتىن. بىراق, وسى ءىسىمىز وكىلەتتىك ورگانعا ۇنامادى, بۇنى كوممەرتسيالىق ارەكەت دەپ تاپتى. سونان سوڭ توقتاتتىق. بۇرىن جىلارمان بوپ كەلىپ وتىرعان سوڭ, كومەك قولىن سوزباۋعا ارىمىز جەتپەيتىن, ەندى, جاقسى سىلتاۋىمىز بار. ءتۇسىندىرىپ ايتىپ, باس تارتامىز. ءبىر قيىندىقتان قولىمىز بوساپ قالدى. ال اۆتورلارعا وبال بولدى.
– عىلىمي تۋىندىلاردىڭ, پاتەنت يەلەرىنىڭ زياتكەرلىك مەنشىگىن قورعاۋعا, قورعاسۋعا سىزدەردىڭ قوعامدارىڭىزدىڭ قۇزىرى جۇرە مە؟
– جوق, ءبىز بۇل سالامەن اينالىسپايمىز. ولاردىڭ ءوز مەكەمەلەرى بار.
– كەيدە مەرزىمدىك باسىلىمداردا «اۆتورلار نازارىنا», «اۆتورلاردىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ نازارىنا» دەگەن اتپەن حابارلاندىرۋ جاريالاپ, جينالىپ قالعان اقشاسىن الۋعا شاقىرىپ جاتاسىزدار. اقشاسىن ىزدەمەيتىن بۇلار كىمدەر؟
– ادەبيەت پەن ونەر سالاسى دا ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندەگى پروتسەسس قوي, اۆتورلار قاتارىنا ۇنەمى جاستار كەلىپ قوسىلىپ جاتادى. ءبارى بىردەي اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى, ءبىزدىڭ مەكەمە تۋرالى بىلە بەرمەيدى, كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ, كافە-رەستورانداردا ءان سالىپ جۇرە بەرەدى. ال سىياقىلارى بىزگە كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. جوعارىدا اتالعان 46-1 بابىنىڭ مىندەتى وسىنداي اۆتورلارعا باعىتتالعان بولۋعا ءتيىس ەدى. الەمدىك تاجىريبەدە سولاي. زاڭعا الگى باپ ەنگىزىلگەنگە دەيىن ءبىز «بلانكەتتىك ليتسەنزيا» دەيتىن تەرميندى باسشىلىققا الىپ, قوعامعا مۇشە ەمەس ونداي اۆتورلاردىڭ سىياقىسىن دا جيناپ, وزدەرىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ, مۇشەلىككە قابىلداپ كەلگەنبىز. «سىياقىسىن ىزدەمەيتىن» اۆتورلاردىڭ ەكىنشى ءبىر توبى – مارقۇم بولعان كىسىلەر. دەر كەزىندە مۇراگەرلىگى رەسىمدەلمەي قالعان ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى ۇشىراسادى, ولارعا دا وقتا-تەكتە ازىن-اۋلاق قالاماقى ءتۇسىپ تۇرادى. اجەپتاۋىر تيىن-تەبەن جينالىپ قالعان سوڭ, بالالارىن ياكي جاقىندارىن ىزدەستىرۋگە تۋرا كەلەدى. بىلتىر عانا جۇزدەن استام وسىنداي جاستار مەن مارقۇم اۆتورلاردىڭ مۇراگەرىن ىزدەپ تاپتىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
