كوڭىل نەگە قۇلازيدى؟
(قاز-قالپىندا)
…ويدا جوق جەردەگى ۇشىراسۋ دەپ وسىندايدى ايتسا كەرەك. تروللەيبۋس ەسىگىنىڭ تابالدىرىعىندا. مەن سىرتقا شىعىپ كەلە جاتقام. ەنتەلەپ ىشكە كىرگەن ول ك ۇلىمدەگەن قالپى كەرى ءتۇستى. ءبىر-ءبىرىمىزدى كورمەگەلى تالاي جىل. شاماسى, شيرەك عاسىر. ءاي, قايدام ودان دا كوپتەۋ مە؟! زاماتىندا باسىما جەتىپ كەلگەنى: ء“دال ءوزى. اتى كىم ەدى, ءا؟..”.
(قاز-قالپىندا)
…ويدا جوق جەردەگى ۇشىراسۋ دەپ وسىندايدى ايتسا كەرەك. تروللەيبۋس ەسىگىنىڭ تابالدىرىعىندا. مەن سىرتقا شىعىپ كەلە جاتقام. ەنتەلەپ ىشكە كىرگەن ول ك ۇلىمدەگەن قالپى كەرى ءتۇستى. ءبىر-ءبىرىمىزدى كورمەگەلى تالاي جىل. شاماسى, شيرەك عاسىر. ءاي, قايدام ودان دا كوپتەۋ مە؟! زاماتىندا باسىما جەتىپ كەلگەنى: ء“دال ءوزى. اتى كىم ەدى, ءا؟..”.
ءتۇس الەتى. الماتىنىڭ شىلىڭگىر شىلدەسى جەر-كوكتى شىجعىرىپ تۇر. ءبىر جاقسىسى, ايالدامادا جۇرگىنشىلەر از. سامبىرلاي ىلگەرى ادىمداعان ءجۇزتانىس اعاي ادامداردىڭ اياعىنان شەتكەرىرەك وقشاۋلانىپ باردى دا, قاپسىرا قۇشاقتاپ, قولىمدى ۇزاق قىسىپ جىبەرمەدى.
– تۋرا وسى ماڭدا جولىقتىرام دەپ كىم ويلاپتى. ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەيتىن جاي. حالدارىڭ قالاي, اينالايىن. بالا-شاعا امان- ەسەن بە؟ كورمەگەلى, كەزدەسپەگەلى ءبىراز بولدى-اۋ. ءبىر شاھاردا تۇرساق تا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت جۇزدەسپەۋ دەگەن سۇمدىق قوي.
– ءيا! مىنا تيۋز-گە كەلگەنمىن, ەرتەڭ بولاتىن “پاي-پاي, جاس جۇبايلارعا!” بيلەت الا سالايىن دەگەن ەدىم. – تاڭىرقاي اڭىرعان ديدارىنان جانارىمدى اۋدارماعان قالپى. – ءوزىڭىزدىڭ دەنساۋلىعىڭىز جاقسى ما؟ مەن دە ءسىزدى جوعالتىپ الىپ… الاڭداپ ءجۇرۋشى ەم…
جىك-جاپار بوپ, استى-ۇستىمە تۇسكەن تانىسىمنىڭ ەسىمى ەسىمە تۇسسەيشى. “باكە دەسەم بە؟ جوق, ساكەڭ بە ەدى؟..”. شىنىمەن-اق ۇمىتىپپىن. ايداي انىعى – كەمىندە التى-جەتى جاس ۇلكەندىگى بار. “اعا دەي بەرەيىن. قاتەلەسپەسپىن…”.
– جانات-اۋ, سەن مەنى مۇلدەم ۇمىتىپ قالماعان شىعارسىڭ. تەمىرعالي اعاڭمىن عوي. قازىر پەنسيادامىن. زاماننىڭ ءتۇزۋ كەزىندە ەرتەرەك ءىلىنىپ كەتتىم ەمەس پە. كۇندىز-ءتۇنى كەمپىردىڭ جانىندامىن, ءايتەۋىر. ەكى-ءۇش نەمەرەم قولدا… اۋەلدە ۇيدە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, كۇزەت-مۇزەتتە ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەگەن بولدىم. ازىن-اۋلاق زەينەتاقى شاي-شاقپىتتان ارتىلمايدى. و جاعىن ءوزىڭ دە سەزەسىڭ. سويتكەنمەن جاندى كۇتكەنگە نە جەتسىن. كانى, بەرى قاراي ءجۇر. ەگەر اسىقپاساڭ, انا-ۋ-ۋ امانكەلدىنىڭ تۇبىنە بارىپ وتىرايىق. ۋ-شۋدان الىسىراقتا…
تەمىرعالي اعا ىلدىم-جىلدىم جول باستاعان. سۇڭعاق بويى اجەپتاۋىر شوگىڭكى شالىنعان-دى. تومپاق بۇيرەك بەتى دە سۋالىڭقى. باياعىداعى قوزى قارىنى, ءتىپتى ىشىنە جابىسىپ قالعانداي. ابدەن اعارعان ساقال-مۇرتى عانا ءباز قالپىندا. وڭىنە ەرەكشە شىراي بەرىپ تۇرار وسى كەلتەلەۋ, ءدوڭگەلەنتە قويىلعان ساقال-مۇرتى بولماسا, ونى تانىماس تا ەدىم. العاش تانىسقانىمدا وتە پىسىق, اسا ۇشقالاق, وركوكىرەك كورىنگەن ارحيتەكتور ءجىگىتتى ونشا ۇناتپاعانىم راس. جالعان جەلجۋان با دەپ تە ويلاعام. جوق. كەلە-كەلە مەن ونى جىعا تاني باستادىم. “ادام ءسويلەسكەنشە, جىلقى كىسىنەسكەنشە”. سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەپين اتىنداعى كوركەم-سۋرەت اكادەمياسىن ءبىتىرىپتى. كازگيپروگوردا – جوبالاۋ ينستيتۋتىندا, جەتەكشى ارحيتەكتوردىڭ وڭ قولى كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارىن كەيىنىرەك ءوز اۋزىنان ەستىپ, ءبىلدىم. ايتپاقشى قايدا, قالاي تانىسقانىمدى ايتپاپپىن عوي. سون-اۋ-ۋ ءبىر جىلدارى №12 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ جانىنان ارنايى اشىلعان سۋرەت ۇيىرمەسى ىسپەتتى يزوستۋديا جۇمىس ءىستەي باستادى. ۇيىرمەدەن ۇلكەندەۋ. الدىن-الا وتكىزىلگەن بايقاۋدان ىرىكتەلگەن, سۋرەت سالۋعا يكەمى بار قابىلەتتى دە, دارىندى بالالار قىلقالام ونەرىنىڭ قىرى مەن سىرىن مەڭگەرۋگە قۇلشىنا كىرىسكەن-ءدى. سىننان ءسۇرىنبەي وتكەندەر ساپىندا الگى ارحيتەكتوردىڭ ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزى دا بار. بالعىن سۋرەتشىلەردىڭ ۇزىن سانى – جيىرمادان اسپاس. وسىلاردىڭ اراسىنا ءبىزدىڭ ۇل, كەمپىر-شالدىڭ اۋىلدان كەلگەن تۇڭعىش نەمەرەسى, ءتورتىنشى سىنىپتا وقيتىن فارابي دە توپ ەتە تۇسكەن. ءدارىس جۇرگىزە باستاعان بەيسەن اعالارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا: ء“فارابيدىڭ قيالى باي, ويىن ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارمەن شەبەر جەتكىزە بىلەدى. ەندىگى جەردە وزدەرىڭىز ءجىتى قاداعالاپ, سۋرەتكە قاجەتتى كەرەك-جاراقتارىن قىمباتسىنباي دەر كەزىندە تاۋىپ بەرىڭىزدەر. بوياۋ مەن قارىنداشتىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ارقيلى فورماتتاعى قاتىرما قاعاز. ءاپ دەگەننەن تەزدەتىپ ساتىپ الىپ بەرەتىن دۇنيەلەرىڭىز – ەتيۋدنيك. تابىلسا داڭعاراداي ۇلكەنىن ەمەس, شاعىنداۋ ورتاشالاۋىن. ونسىز بولمايدى. ءبىرازدان سوڭ قالا سىرتىنا شىعامىز. تابيعات اياسىندا وتكىزىلەتىن پلەنەر ساباقتارىنا ەتيۋدنيكسىز بارۋعا بولمايدى”.
مىنە, قىزىق! الگى سۋرەتشىلەر مويىندارىنا اسىپ جۇرەتىن اعاش شابادان, ياعني ەتيۋدنيگىڭىز وڭايلىقپەن قولعا تۇسپەيتىن دەفيتسيت بوپ شىقتى. بۇكىل الماتىدا جوق. استانادان تاپپاعان قات دۇنيە تالدىقورعان مەن قىزىلوردادان قايدان تابىلا قويسىن. اتاسى مەن اجەسىنە, ناعاشىلارىنا بىزگە بىلدىرمەي ۇلدىڭ ءوزى دە حات جازىپ جىبەرىپتى. امال جوق, ماسكەۋ مەن لەنينگرادقا قاتىناعان تامىر-تانىستارعا تاپسىرىپ ءجۇرىپ, ءبىر شابادانعا زورعا دەگەندە قول جەتكىزگەنىمىز بار…
وسىنىڭ بارىنەن حاباردار تەمىرعالي اعا وتكەن-كەتكەندى تاپتىشتەپ سۇراپ جاتىر, سۇراپ جاتىر.
– بالالارىڭنىڭ ءبارى اياقتانعان بولار. ءفارابيىڭ سۋرەتشىلىك جولىن قۋا الدى ما؟ ءوزىڭ قايدا ءجۇرسىڭ؟ سول باياعى گازەتتە مە؟ ويلاپ وتىرسام سوڭعى كەزدەسكەنىمىزگە دە شيرەك عاسىردان اسىپتى.
– ءبىراز بولدى. مەنىڭ دە شامالاۋىمشا جيىرما جەتى-جيىرما سەگىز جىل. ۇمىتپاسام, ءسىز ءبىر جولىققانىمىزدا قاراعاندىعا ما, الدە جەزقازعانعا ما قىزمەت اۋىستىراتىن ويىڭىزدى ايتقان سەكىلدىسىز. سو جاققا كوشىپ كەتكەن-اۋ دەپ ءجۇردىم كوپكە شەيىن. ءومىر – وزەن. ءبىزدىڭ باستان دا تالاي جايلار ءوتتى عوي. ءبىر ءسۇرىنىپ, ءبىر تۇرىپ… شۇكىر! ءنوۆوسىبىرگە وفيتسەرلىك كۋرسقا بارام دەپ كوزىمە ەكى مارتە وپەراتسيا جاساتتىم. اسكەري كوميسسارياتتىڭ سالدىر-سالاقتىعىنان. شاش ال دەسە, باس الاتىن قىزىل يمپەريانىڭ اپەرباقان قىلىعىن مەنەن گورى ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. دارىگەرلىك كوميسسيادان وتكىزبەي, تابان استىندا, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە قازۆوەنكومات پەن تسك-نىڭ ءتيىستى ءبولىمى الدەبىر شەنەۋنىكتىڭ ورنىنا ايداپ جىبەردى ەمەس پە. ءوز جايىمدى بىلەتىن مەن اۋەلدە ءجون-جوسىعىن ايتىپ, بۇلتاقتاپ قارسىلىق بىلدىرگەنىمە بۇلار قارامادى. قۇلاق اسقىسى كەلمەگەن «دوكەيلەر» زىركىلدەسىن. “پارتنومەنكلاتۋرادا تۇراسىز, داۆاي ەندەشە, قىزىل بيلەتىڭىزدى وتكىزىڭىز!” دەپ قورقىتتى. و زاماندا ارتىق-مارتىق قيقالاقتاۋ قايدا-ا؟ پارتيادان شىعارىپ, كوزىڭدى كوگەرتىپ, تەنتىرەتىپ جىبەرەدى. بۇگىنگىدەي بوستان ءداۋىردىڭ قادىرىن باعالاعان ءجون…
– ءيا, قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەز ەكەن عوي. ءبىز ونى قايدان بىلەيىك. سوۆەتتىك جىمىسقى ارەكەتتىڭ, سۇرقيا ساياساتتىڭ سەرگەلدەڭىن ءبىر كىسىدەي-اق كەشتىم, – دەدى ءسال مۇڭايا تومەنشىكتەگەن تەمەكەڭ. ءۇنسىز اياعىنىڭ ۇشىمەن جەر تىرناعىشتاعان كەيپى ءبىراز وتىرعان. سوندا عانا بارىپ كوز قيىعىم شالىپ قالدى. ماڭدايى شىنجىر تابان تراكتوردىڭ ىزىندەي, شيماي-شيماي. سويداق-سويداق, تىم تەرەڭ اجىمدەر – تاعدىر تاۋقىمەتىنىڭ تاڭباسىنداي كورىنگەن. – دۇرىس ايتاسىڭ, وسى جەردە ەشقانداي جوبالارىمدى قابىلداتا المادىم. دومبىرا بەينەسىندەگى كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ماكەتى ۇلتشىل اتاندىرىپ, تالاي جەردە تاياق جەدىم. سودان ۇلكەن ءۇمىت جەتەكتەپ جەزقازعانداعى جوبالاۋ ينستيتۋتىنا كەتتىم. جاڭا ورتا جاتىرقاماي قارسى الدى. جانكەشتىلىكتىڭ ارقاسىندا كەنشىلەر سارايىنىڭ جوباسىن وتكىزىپ, ارحيتەكتۋراداعى فانتازيامدى ەندى ءجۇزەگە اسىرامىن با دەپ جۇرگەنىمدە وبلىس تاراپ كەتتى. سونىمەن بىرگە مەنىڭ دە وي-قيالىمنىڭ شىلپاراسى شىقتى. جاقسى باستالعان ءىسىم اياقتالماي, ورتا جولدا قالدى. الماتىعا قايتىپ ورالدىم. ءايتەۋىر, وتباسىمدى قوزعاماعان ەدىم. ءايتپەسە, دالادا تەنتىرەپ قالاتىن ءتۇرىم بار. بارلىق جەردە جاپپاي قىسقارتۋ. بۇرىنعى جۇمىس ىستەگەن جەرىمنىڭ ەسىگىنەن دە سىعالاتپادى. “قايدا بارساڭ – قورقىتتىڭ كورى”. وزىڭە ءبارى ايان. « ۇلى دەرجاۆا» اتانعان كەڭەستىڭ شاڭىراعى شايقالعان ەلەڭ-الاڭ تۇستا ەسەڭگىرەپ قالدىق ەمەس پە. ناپاقا تاۋىپ وتىرعانداردىڭ دەنى بازار جاعالاپ بوسىپ كەتتى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ ەسكى دوسىمنىڭ كۇشىمەن ءبىر مەكتەپكە سۋرەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى بوپ ورنالاستىم. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ پەنسياعا سول مەكتەپتەن شىقتىم. ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز ىزدەيتىن شاما بولدى ما, ءتىپتى؟! ەندى-ەندى ماڭايىمىزعا باجايلاي قاراي باستاعان سىقىلدىمىز. ە, وزدەرىڭ قازىر استانادا ەكەنسىڭدەر عوي. جاقسى. كوڭىل – كورگەن جەردە. ورنىندا بار وڭالار. ەڭ باستىسى, زامان تىنىش بولعاي… بالا-شاعانىڭ باقىتىنا ءبولەنىپ, قىزىعىن كورگەن جاندا ارمان جوق شىعار, ءسىرا؟!
ول ۇزاق سويلەگەن. ىنتى-شىنتىمەن, بار ىقىلاسىمەن اڭگىمە وربىتكەن ونىڭ ءسوزىن بولمەدىم. قاتتى بايسال تارتقانداي. ءسوزى دە سالماقتى. تۋعان ەل, تۋعان جەر, تۋعان ءتىل, تۋعان ونەر توڭىرەگىندە شىر-پىرى شىعىپ, تاماعى قارلىققانشا ايتىسىپ, پىكىرتالاس كورىگىن قايناتاتىن ءبىر كەزدەگى نامىسشىل جىگىتتى تانىماي قالعانىم جاسىرىن ەمەس. تۇلا بويىندا ناعىز قازاقتىڭ قانى ويناعان, وتكىر دە وتتى جانارلارى پاستەۋ. ءبىر كەزدەگى ۇلتشىل دا, ۇلتجاندى تەمىرعاليدىڭ جۇقاناعى دا اڭعارىلمايدى. قايتا, كەرىسىنشە. بوركەمىك. كۇمىلجى. تۇنجىر. ونىڭ جۇزىنە قاراعان سايىن كوڭىلىم قۇلازي تۇسەتىندەي. ءورشىل رۋحىنىڭ وسىنشالىقتى جانشىلىپ قالعانىنا قايرانمىن.
– بالالارىڭىز ءوز بەتتەرىنشە ءبىر-ءبىر ءۇي بولعان شىعار, – دەدىم قىلاۋسىز ويمەن.
– باۋىرىم, باعانادان بەرى مىجىپ وتىرعان جۇمىس, قىزمەت دەگەندەرىڭ ءجاي انشەيىن نارسە ەكەن. مىنا ءبىزدى جەرگە قاراتىپ, تۇرالاتىپ كەتكەن ۇل-قىزدارىمنىڭ ارەكەتتەرى مەن قىلىقتارىن ەشقاشان كەشىرە دە, اقتاي دا المايمىن. ايتەۋىر, قىرىق جىل وتاسقان شۇيكەدەي كەمپىردىڭ كوڭىلى ءۇشىن بارىنە دە كوندىم. ءايتپەسە… ءبۇيتىپ قارا بەت بوپ جەر باسىپ جۇرمەس ەم. بالالارىما جۇرت قاتارلى تاربيە, ءبىلىم بەردىك. شەت جاعاسىن ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ. «نە ىشەم, نە كيەم» دەگىزبەي, الاقانىمىزعا سالىپ, شاما-شارقىمىزشا ايالاپ-اق وسىرگەن سەكىلدى ەدىك. ءوزگەلەردىڭ بويىنان بايقاعان وعاش مىنەزدەرگە شىداماي كۇيىپ-پىسەتىن جامان اعاڭنىڭ قازىرگى ءحالىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن. دۇشپانىما تىلەمەيمىن, قاراعىم. بالالارىم ءۇمىتىمدى اقتامادى. ءالگى سۋرەتشى بولا ما دەگەن ۇلكەن قىزىم ينيازدا وقىپ ءجۇرىپ, ءبىر نەگرگە كۇيەۋگە شىعىپ كەتتى. الجير مە, انگولا ما؟ شەشەسى كورگەن سىقىلدى, بىرگە وقىپتى-مىس. ۇيگە جولاتپاي جىبەردىم. “شىرىگەن ءبىر جۇمىرتقا”. ونىسى از دەگەندەي كەنجە ەركەمىز قىز قۇرىپ كەتكەندەي, كارىسكە ءۇيلەندى ەمەس پە؟! مىنا ىرگەدەگى ءۇشتوبەنىڭ كارىسى. اناسى نەمىس كورىنەدى. ءوز قولىڭدى ءوزىڭ كەسە المايسىڭ. ءبىراز جىل ارالاسپادىق. اعايىن-تۋىستىڭ, جاقىن-جۇراعاتتىڭ بەتىنە قاراي الماي قالدىق. ەلگە ك ۇلىپ, ەلدى سوگىپ وتىرۋشى ەدىم بۇرىنىراقتا. ءبارى بەكەر ەكەن. نە ءولى, نە ءتىرى ەمەس كۇي كەشىپ ءجۇرگەنىمىزدە, ورتانشى ۇل ءوزىمىزدىڭ قاراكوزگە ۇيلەندى. قازىر ەكى نەمەرەمىز بار. قۇدا-قۇداعيىمىز كورشى پودەزدەن بوپ شىقتى. قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا تاۋبە! – سوڭعى ءۋاجى كەكەسىندەۋ, كەكىرەك ەستىلگەن. – سولاي, باۋىرىم. ءبىزدىڭ جاعداي وسى. نەسىنە بۇگەجەكتەيىن, نەسىنە جاسىرايىن. باسقا سالعاندى كورەدى ەكەنسىڭ. ىشتەي ەگىلەسىڭ, ەزىلەسىڭ. دارمەن جوق. تەك ساسىق نامىس جىبەرمەيدى. شىدايمىز دا…
– ؟ ..
ءلام-ميم اۋىز اشپادىم. نە دەمەكپىن؟
قالىڭ تۇماندى سەيىلتكەن دە تەمكەڭنىڭ ءوزى. كۇڭگىرت كوڭىلدى ساۋلەلەندىرگەن سوزدەرى قۇلاق تۇبىندە جاڭعىرادى.
– ءومىردىڭ سىيلار قىزىعى مەن شىجىعى كوپ-اق. كورۋ كەرەك, كونۋ كەرەك. كۇيەۋ بالامىز – نەگر, كەلىنىمىز – كارىس, ال قۇداعيىمىز – نەمىس, ءبىزدىڭ الدىمىزدا تاعى نە كۇتىپ تۇرعانىن ءبىر اللادان باسقا ەشكىم ءبىلمەيدى. تاعدىر اماندىقپەن جولىقتىرسىن ءاردايىم.
ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قيماي قوشتاستىق.
كوڭىل قۇلازىتقان كۇتپەگەن كەزدەسۋدىڭ شىرماۋىنان ارىلا الماعان مەن ەجەلگى تانىسىمدى كوز ۇشىمەن ۇزاتىپ سالدىم. جۇرەگىم الاي-ءدۇلەي…
جانات ەلشىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
