سول باتىر سماعانبەتوۆ ەمەس پە؟
جامبىل وبلىستىق «اراي» گازەتىنىڭ وسى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنداعى نومىرىندە «بۇل باتىردى بىلەتىندەر بار ما؟» دەگەن وبلىستىق مۇراعاتتان مايدانگەر تۋرالى ماقالا سۋرەتىمەن جارىق كوردى. ماقالانى قايتا-قايتا وقىپ شىقتىم. ىزدەستىرىلىپ وتىرعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى امانتاي سماعانبەتوۆ ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەدىم. ول كىسى اكەمنىڭ نەمەرە اعاسى.
بالا كەزىمىزدە اۋدان ورتالىعى – ساۋداكەنت اۋىلىندا جىل سايىن جەڭىس كۇنى وتەتىن شەرۋدەن كەيىن مايدانگەرلەر ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوساتىن.
جامبىل وبلىستىق «اراي» گازەتىنىڭ وسى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنداعى نومىرىندە «بۇل باتىردى بىلەتىندەر بار ما؟» دەگەن وبلىستىق مۇراعاتتان مايدانگەر تۋرالى ماقالا سۋرەتىمەن جارىق كوردى. ماقالانى قايتا-قايتا وقىپ شىقتىم. ىزدەستىرىلىپ وتىرعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى امانتاي سماعانبەتوۆ ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەدىم. ول كىسى اكەمنىڭ نەمەرە اعاسى.
بالا كەزىمىزدە اۋدان ورتالىعى – ساۋداكەنت اۋىلىندا جىل سايىن جەڭىس كۇنى وتەتىن شەرۋدەن كەيىن مايدانگەرلەر ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوساتىن. قارۋلاس-باۋىرلار ءابدۋ, جىلقىباي, قازىكەن, ءالۋ, قازىلىق, جاڭاتاي, تولەۋتاي جانە مەنىڭ اكەم ابىلاش بولىپ ۇزاق-سونار اڭگىمە سوعاتىن. وزدەرى ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقالى كورگەندەرى اشارشىلىق جىلدارىنداعى ۇلى شۇبىرىندى, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, قان-قاساپ سوعىس جىلدارىن جارىسا اڭگىمەلەيتىن. شەتىنەن قىپ-قىزىل كوممۋنيست بولعان اكەلەر بالا مەنىڭ وزىمنەن وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىن ەسكە العاندا سەسكەنگەندەي بولىپ, اڭگىمە اۋانىن باسقا جاققا بۇرىپ كەتۋشى ەدى. سول مايدانگەر اكەلەرىمنەن كوزى ءتىرى جۇرگەن جالعىز وسى امانتاي اقساقال عانا.
سوعىس ارداگەرى تۋرالى وبلىستىق باسىلىمدارعا ءبىراز جازعانىم بار. ول كىسىگە قاتىستى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» دەگەن انىقتاما مۇراعاتتان تابىلىپتى. بىراق, وندا تەگى «سپاعانبەتوۆ» بولىپ كەتكەن. ءتىپتى, مايدانگەردىڭ قولىنداعى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ كۋالىگىندە دە تەگى سپاعانبەتوۆ دەپ جازىلعان. جامبىل وبلىسىنان شىققان كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ تىزىمىندە جوق بولسا دا, جان-جاققا حات جازىلىپ, سۇراۋ سالىندى. رەسەيدىڭ پودولسكيدەگى اسكەري مۇراعاتىنان «حاتتارىڭىزدى الدىق» دەگەن حابار كەلدى. «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ «اقساۋىت» باعدارلاماسى جاۋىنگەر تۋرالى ارنايى حابار كورسەتىپ, سوعىس ءورتى شارپىعان ەلدەردە ا.سماعانبەتوۆكە قاتىستى انىقتاۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنان حاباردار ەتتى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, مۇنىڭ ءوزى ازدىق ەتەتىن سياقتى. بۇرىنعى ءبىر وتان بولعان كەڭەس وداعى تاراعان. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سياقتى قۇزىرلى ۆەدومستۆولاردىڭ ارالاسقانى ءجون شىعار.
قارت جاۋىنگەر 92 جاستا بولسا دا, بىردە سارىسۋ اۋدانىنىڭ تومەنگى شۋ بويىنداعى قامقالى اۋىلىندا, ەندى بىردە ساۋداكەنتتە, تاعى بىردە تاراز قالاسىنداعى بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ۇيىندە جۇرەدى. قاي شاڭىراققا تۇسپەسىن اكەلەپ, اتالاپ قۇراق ۇشىپ قارسى الاتىن بالالارى مەن نەمەرەلەرىن, شوبەرەلەرىن يىسكەگەندە داريا كەۋدە ءبىر جاساپ قالادى.
مايدانگەر ارداگەردىڭ قامقالى اۋىلىندا ەكەنىن ەستىپ, جولعا شىقتىق. سارىسۋ اۋدانىنىڭ دوسبول اۋىلىنا دەيىن اسفالت جولمەن جۇيتكىپ كەلگەن جەڭىل كولىك قۇم وڭىرىنە ەنىسىمەن ميمىرت جۇرىسكە ءتۇستى. جوتا-جوتا بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان, جەرگىلىكتى تۇرعىندار «جال ءوڭىرى» اتاپ كەتكەن قۇمنىڭ ءىشى بار بولعانى 35-اق شاقىرىم. ەگەر جۇرگىزۋشى رولگە يە بولا الماي كولىك شامالى قيىس كەتسە, قۇمعا تۇرىپ قالادى. الايدا, 45 جىلدان اسا ماشينا رولىندە وتىرعان ارداگەردىڭ ۇلكەن ۇلى, جولباسشىمىز – سايلاۋ اعامىز وندايعا جول بەرە قويماس دەپ قويامىز ىشتەي. ونىڭ ۇستىنە ول كىسى بۇل جولمەن سان مارتە جۇرگەن. ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان باۋىرلارىن باستاپ كەلىپ, اكەلەرىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ تۇرادى.
تارازدان تاڭ اتپاي شىققاندىقتان كۇن قىزباي قامقالىعا جەتتىك. قارت جاۋىنگەر ۇيدە ەكەن. كوز جانارىنىڭ ازداپ قايتقانى بولماسا, ءالى شيراق, ءجۇرىسى تىك. امان-ساۋلىقتان كەيىن جاعدايىمىزدى سۇراپ, جانى قالمادى. مايدانداس اعا-ىنىلەرىن تەبىرەنە ەسكە الىپ, اڭگىمەنى ارىدەن باستادى. اق پەن قىزىل بولىپ, قىرقىسقان زامان, زۇلمات اشارشىلىقتا شۇبىرىندىعا ۇشىراعان قالىڭ ەل, قىزىل قىرعىن, قارعىس اتقىر سۇم سوعىس – ءبارى, ءبارى مايدانگەردىڭ كوز الدىندا.
كوز جانارىن الدەبىر نۇكتەگە قاداعان قارت ءبىرشاما ۇنسىزدىكتەن كەيىن «اتاق الامىز دەپ سوعىسقان جوقپىز, ابىروي ءۇشىن, ار ءۇشىن ايقاستىق, جاۋدى تالقانداپ, ەلگە امان ورالساق دەگەن جالعىز ارمان بولدى», – دەدى. سوندا دا جورىق جولدارىنان ەسىڭىزدە قالعاندارىن اڭگىمەلەڭىزشى دەيمىز جارىسا.
ول مايدانعا اۋداننان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتانىپتى. «ءوندىرىس» كولحوزىنان بىرگە اتتانعان التى ورىمدەي جىگىتتىڭ ۇشەۋى وتان ءۇشىن وپات بولادى. قارا شال قارۋلاس دوستارىن ەسكە العاندا جانارى جاساۋراپ, ىشتەي كۇبىرلەپ, قوس قولىن جايىپ بەتىن سيپادى. دۇعا جاساعانى دەپ توپشىلاپ, ءبىز دە قول جايدىق.
سوعىسقا ستارايا رۋس ماڭىندا كىرىپتى. سول كۇنى كەسكىلەسكەن شايقاس بولادى. ەكى جاقتان دا شىعىن كوپ. قۇداي ساقتادى, ول جولى ءدىن امان شىقتى. قازاق ۇلىنىڭ وجەتتىگىن العاشقى ۇرىستا-اق بايقاعان ورىس كومانديرى ماڭىزدى تاپسىرمالارعا امانتايدى جىبەرىپ وتىرعان.
بىردە بەكىنىسكە مىقتاپ ورنىعىپ العان فاشيستەر كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن قارعاادىم اتتاتپاي قويادى. باس كوتەرگەننىڭ ءبارى وققا ۇشىپ جاتتى. كومانديرى تاعى دا بۇعان سەنىم ارتادى. قاسىنا ءبىر ورىس پەن ءبىر ۋكراين جاۋىنگەرىن قوسىپ بەرىپ, جاۋ بەكىنىسىن تالقانداۋعا بۇيرىق بەرەدى. تاڭ بوزارا سوعىس باستالعالى جۇپتارى جازىلماي كەلگەن ءۇش جاۋىنگەر جەر باۋىرلاي جونەلدى. ساي-سالا, جىقپىل-جىقپىلمەن جىلجىپ كەلە جاتسا دا, جاۋ اسكەرلەرى بايقاپ قالىپ, اجال وعىن سەبەلەپ كەپ بەرەدى. ەكى سەرىگى وققا ۇشادى. كوز الدىندا مەرت بولعان جاۋىنگەر دوستارىنىڭ قازاسىنان امانتايدىڭ جۇرەگى قان جىلادى. قايتسە دە دوستارىنىڭ كەگىن قايتارۋعا بەل بۋىپ, العا قاراي جىلجي بەردى. جاۋ بەكىنىسىنە ءتورت-بەس مەتر قالعاندا قوس گراناتانى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن لاقتىرىپ, دۇشپاننىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى. اجال وعىن سەبەلەگەن پۋلەمەتتىڭ ءۇنى وشكەن سوڭ, كەڭەستىك جاۋىنگەرلەر ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, «ۋرالاپ» لاپ قويادى. سول ۇرىستا سوعىس تابىستىرعان دوستارى سەرگەي مەن يۋرانىڭ كەگىن وسىلاي قايتارىپ, ومىراۋىنا جاۋىنگەرلىك «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن تاعىپتى.
تاعى دا كەسكىلەسكەن ءبىر ۇرىستا ونداعان جاۋدىڭ كوزىن جويادى. ءوزى دە اۋىر جارالانادى. جاعى قاۋساپ, قولى سىندى. ۇرىس دالاسىن باقىلاپ جۇرگەن قولباسشى, مارشال جۋكوۆتىڭ ءوزى جارالى جاۋىنگەردىڭ جاراسىن تاڭىپ بەرىپتى. جارالى جاۋىنگەردى دارىگەرلەر «سوعىسقا جارامايدى» دەگەن انىقتاما بەرسە دە, «مەن ەلگە جەڭىسپەن بىراق ورالامىن» دەپ قايتپاي قويىپتى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا قاشان, قالاي ۇسىنىلعانى تۋرالى مايدانگەر بىلمەيدى. بالكىم, باتىرلىققا الگى ۇرىستا قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ەرەن ەرلىگىنە كۋا بولعان اتاقتى قولباسشىنىڭ ءوزى ۇسىنعان شىعار. ەندى, ونى انىقتاۋ الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە.
سوعىستان ەلگە جارالى بولىپ ورالسا دا, جەڭىس سولداتى قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادى. «ءوندىرىس» كولحوزىندا قارا جۇمىس ىستەدى. 1957 جىلى بىرنەشە كولحوز بىرىگىپ, «كوممۋنار» سوۆحوزى شاڭىراق كوتەرگەندە شارۋاشىلىقتىڭ سان-سالالى جۇمىستارىندا قاتارداعى جۇمىسشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ال 1964 جىلى تومەنگى شۋ بويىنان قامقالى سوۆحوزى اشىلعاندا ەل-جۇرتتى باستاپ, سوندا باردى. زەينەتكەرلىككە شىققانشا قۇرىلىسشى بولدى. سوۆحوزدىڭ العاشقى ديرەكتورى, مارقۇم ەسكەرمەس جابالباەۆ مايدانگەر قۇرىلىسشىنى ەلگە ونەگە ەتۋمەن ءوتتى. ومىراۋى جاۋىنگەرلىك وردەن-مەدالعا, بەيبىت كەزدەگى ماراپاتقا تولعان داريا كەۋدە, تاۋ ءمۇسىن قاريا بۇگىندە تومەنگى شۋ بويىنداعى ءۇش اۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەن اقساقالى. جالعىز مايدانگەر.
– امانتاي اتا ءبىر جاققا جولاۋشىلاپ كەتسە, تاعاتسىزدانا كۇتەتىنىمىز بار. وسىنداعى ەلدىڭ اقىلشىسى. اۋىلعا جولى ءتۇسكەن جولاۋشىنىڭ ءبارى ارداگەردىڭ ۇيىنە سوعىپ, سالەم بەرەدى. مەكتەپتەردە پاتريوتتىق ءىس-شارالار قارت جاۋىنگەرسىز وتپەيدى. قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى كورسەتىپ وتىرامىز. وتكەن-كەتكەن تاريحتى تامىلجىتا اڭگىمەلەيدى. شەجىرە كىسى. قاشاندا «ەل امان, ەلباسى امان بولسىن!» دەپ وتىرعانى, – دەيدى قامقالى اۋىلدىق ايماعىنىڭ اكىمى مىڭجاسار ايماعانبەتوۆ.
وبلىستىق «قازاقستان-تاراز» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى جۋرناليست مەيرامبەك تولەپبەرگەننىڭ « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق», دەگەنى بار. ارىپتەس قالامگەر راسىن ايتىپ وتىر. سوعىستىڭ اشىلماعان سىرلارى ءالى كوپ. امانتاي كوكەم سونىڭ ءبىرى عانا. ەندىگى ايتپاعىمىز – وتان قورعاعان قارت جاۋىنگەر اتاقتى دا, قۇرمەتتى دە كوزىنىڭ تىرىسىندە كورسە.
امانگەلدى ءابىل,
جۋرناليست.
جامبىل وبلىسى.
–––––––––––––––––––
سۋرەتتە:
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى
ا.سماعانبەتوۆ نەمەرەلەرى سىمبات جانە اينۇرمەن بىرگە.
