ىبىرايدىڭ شاشى
بىردە قوس رەلسكە ءتۇسىپ اپ, تورعايعا قاراي زىرعىعان پويىزدا اڭگىمەشىل ازاماتتارمەن جولاۋشىلاس بولدىم. سوندا جول بويى تانىسىن ىزدەپ ەلەگىزگەن كورشى ۆاگونداعى الدەبىر جىگىتتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسى دۋىلداي ايتىپ كەلە جاتقان اڭگىمەمىزدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. جاس شاماسى شاڭىراق كوتەرۋگە جاراپ قالعان ەڭسەلى جىگىتتىڭ جەلبىرەگەن ت ۇلىمى وزىنە جاراسىپ تۇرعانمەن, سول جەردەگى ءبىر اعامىزدىڭ اشۋىن وياتىپ جىبەرگەندەي بولدى. «كوردىڭ بە, بۇگىنگىنىڭ جاستارى قانداي؟ قازاقتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسىن بىلمەيدى. وسى جاسقا كەلىپ, ت ۇلىم قويىپ العانى نەسى؟» – دەپ ناز ءبىلدىردى.
بىردە قوس رەلسكە ءتۇسىپ اپ, تورعايعا قاراي زىرعىعان پويىزدا اڭگىمەشىل ازاماتتارمەن جولاۋشىلاس بولدىم. سوندا جول بويى تانىسىن ىزدەپ ەلەگىزگەن كورشى ۆاگونداعى الدەبىر جىگىتتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسى دۋىلداي ايتىپ كەلە جاتقان اڭگىمەمىزدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. جاس شاماسى شاڭىراق كوتەرۋگە جاراپ قالعان ەڭسەلى جىگىتتىڭ جەلبىرەگەن ت ۇلىمى وزىنە جاراسىپ تۇرعانمەن, سول جەردەگى ءبىر اعامىزدىڭ اشۋىن وياتىپ جىبەرگەندەي بولدى. «كوردىڭ بە, بۇگىنگىنىڭ جاستارى قانداي؟ قازاقتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسىن بىلمەيدى. وسى جاسقا كەلىپ, ت ۇلىم قويىپ العانى نەسى؟» – دەپ ناز ءبىلدىردى.
«كەشىرىڭىز,اعا, سوندا قازاقتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسى قانداي بولعان؟ بىلسەڭىز ايتا وتىرىڭىز», – دەدىك ءبىز. سول-اق ەكەن, ارتتا وتىرعان ءسوزى شىمىر ءبىر جىگىت: «قازاقتىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك ءومىرى مەن اتقارعان ەڭبەكتەرىمەن تولىققاندى تانىس بولماسام دا, كوبىنىڭ وقۋلىقتاعى سۋرەتتەرى كوز الدىمدا. تەك ىبىراي مەن شوقان دەمەسەك, كوبىنىڭ باسىندا دۋلىعا مەن بورىك بار. نە باسىندا شاش بولعانىن, نە قاسقاباس ەكەنىن اڭعارۋ قيىن», – دەپ تاقىرىپتى ودان سايىن تۇزدىقتادى.
ارينە, بۇل ءسوز ۇتىمدى ايتىلعانمەن, ول قازاقتىڭ شاش قويۋ ۇلگىسىنە تولىققاندى جاۋاپ بەرە المادى. بىراق جوعارىداعى ت ۇلىمدى تىلگە تيەك ەتكەن اعامىزدىڭ جۇيەلى تۇردە باستاعان اڭگىمەسى ءسوزدىڭ ناقتى اياقتالۋىنا جول اشتى.
«مەن ەشقانداي تاريحشى, ادەبيەتشى دە ەمەسپىن. جاي عانا, فيزيكپىن. تاجىريبەمە سۇيەنىپ, ەستىگەنىم مەن تۇيگەنىمدى ايتىپ وتىرمىن. ال, ىبىرايعا كەلەر بولساق, ونىڭ شاشى وتە سەلدىر بولعان. ەلدىڭ سۋرەتتەن كورىپ ءجۇرگەن ىبىرايىنىڭ شاشى تابيعي ەمەس, جاساندى», – دەدى وتاعاسى.
بۇل اڭگىمەنىڭ شەت-جاعاسىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ەستىگەن ەدىم. ەندى مىنە, پويىزداعى فيزيك اعامىزدىڭ اۋزىنان ەكىنشى رەت ءبىلۋىم. ارى قاراي, ورتاداعى اڭگىمەگە نازار اۋدارعانىم جوق. ويتكەنى, مۇندا وتىرعانداردىڭ دەنى ىبىرايدىڭ «كەل, بالالار, وقىلىق» دەپ العاش اعارتۋشى رەتىندە ۇران سالعانىنان عانا حاباردار جاندار-تىن. ال, مەن بولسام جۋرناليستىك ادەتىمە باسىپ, وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ۇزىن ويدىڭ جەتەگىندە كەتتىم. ءناتيجەسىندە, الماتىعا بارعان سوڭ وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ ماقالا جازىپ, تىلشىلىك پارىزىمدى وتەيمىن دەگەن شەشىممەن ءوز-وزىمە ۋاعدا ەتتىم.
ءحىح عاسىردا قازاقتىڭ كۇڭگىرت كوگىندە جارقىراعان جۇلدىزداردىڭ ءبىرى ىبىراي بولعانى امبەگە ايان. ول ءوزىنىڭ تۋعان حالقى تۇڭعيىققا تىرەلىپ تۇرعان ساتتە, ءمۇلگىگەن ساحارادا ءبىلىم شىراعىن جارقىراتىپ جاعۋ ءۇشىن بار ءومىرىن سارپ ەتتى.
وتكەن جىلى اقتوبەدە ىڭكار قاراشاەۆا ەسىمدى جاس عالىمنىڭ: «Aلعاشقى زەرتتەۋىم ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ مەكتەپتەردىڭ عانا ەمەس, تۇڭعىش كىتاپحانا ۇيىمداستىرۋشىسى بولعانىن دا انىقتاۋعا ارنالدى. زەرتتەۋ بارىسىندا قىزىقتى دەرەكتەرگە تاپ بولدىم. ى.التىنسارين ءبىلىم العان ورىنبورداعى مەكتەپتىڭ سۋرەتتەرىن تاپتىم. اتامىزدىڭ باسىنا جاساندى شاش – پاريك كيگەنىن ءبىلدىم. جوبامدى كەيىن كىشى عىلىم اكادەمياسىندا قورعادىم, ماقتاۋ قاعازىنا يە بولدىم», – دەگەن ءسوزى ەسىمدە. جاس عالىم بۇل پىكىرىن «اقتوبە» اتتى وبلىستىق باسىلىمدا ءبىلدىرىپتى. قانشا مارتە ىڭكار قاراشاەۆادان ىبىراي اتامىزدىڭ ورىنبورداعى فوتولارىن سۇراۋعا تالپىنعانىممەن, اقتوبەلىك جاس عالىممەن جولىعۋدىڭ دا, كەزىگۋدىڭ دە ءساتى تۇسپەدى. دەگەنمەن, بۇل ءمالىمەت ىبەكەڭنىڭ جاساندى شاش قويعاندىعى تۋرالى ماقالامىزعا تۇزدىق بولىپ, ودان ارمەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋىمىزگە مۇرىندىق بولعاندىعىن جاسىرمايمىز.
ءجا, سودان… ءيا, ەگەر, ىبىراي التىنسارين جاساندى شاشتىڭ كومەگىنە يەك ارتقان بولسا, تەك العاشقى اعارتۋشى, تۇڭعىش كىتاپحانا ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, قازاقتاردىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ «پاريك» كيگەن تۇلعا رەتىندە تاريحقا ەنبەك. اعارتۋشىلىعىن ع.بالعىمباەۆ سىندى بەلگىلى عالىمدار ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ جازدى. كىتاپحانا ۇيىمداستىرۋشىلىعى جايىندا دا زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ, ماقالامىزدى سەريالى تۇردە وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز دەگەن وي بار. ال, بۇگىنگى جاساندى شاش تۋرالى جازبامىزدى ودان ءارى ساباقتاستىرا تۇسەيىك.
پاريكتىڭ تاريحىنا سۇيەنسەك, ەستە جوق ەسكى زاماندا مىسىر حالقى پايدالانعان دەسەدى. ءتىپتى, مىسىرلىقتار ءۇشىن پاريك قيۋ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالسا كەرەك. كەيىن كونە گرەكتەردىڭ ەرلەرى دە, ايەلدەرى دە پاريكتى ادەتكە اينالدىرعان. سودان پارسى ەلىنە تاراپ, كىشى ازياعا دەيىن قولدانىسقا ەنىپتى.
حVII عاسىردا سالتانات قۇرعان فرانتسۋز كورولى ليۋدوۆيك تە قاتەرلى اۋرۋدان باسىن كوتەرگەندە, كۇتپەگەن جەردەن شاشى تۇسە باستايدى. سول كەزدە كوپشىلىك الدىندا كوپ جۇرەتىن كورول ءۇشىن پاريك تاپتىرماس قۇرال ەدى. حVII عاسىردا فرانتسۋز كورولىنىڭ باسىنان تابىلعان پاريك ءحVIIى عاسىردا ورىس يمپەرياسىنىڭ دا جەرىنە كەلدى. ونى العاش بولىپ كيگەن ارينە ورىس پاتشاسى پەتر ءى بولاتىن. بۇل جاساندى شاش بار-جوعى 5 رۋبل تۇرعانمەن, ورىس پاتشاسى ارزاندىعىنا قاراماستان قولدانا بەرىپتى. ءتىپتى, سول كەزدەگى ايەلدەر قاۋىمى پاريك كيۋدى ادەپتىلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداپتى. ەجەلگى ريم حالقى قارا ءتۇستى پاريك كيگەن ادامدى ۇقىپتى ادامداردىڭ ساناتىنا جاتقىزدى. ال, ىبىرايدىڭ بىزگە جەتكەن بەينەسىنە كوز سالساق, شاشىنىڭ قارا ءتۇستى بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بىلە بىلسەك, ىبىراي جاڭاشىل قازاق. ەۋروپاشا ءبىلىم العانمەن, جۇرەگى قازاق دەپ سوققان, باتىسشا پاريك كيگەنمەن, ءجۇرىس-تۇرىسى كوپ قازاقتى ەسكە سالاتىنداي ۇلتجاندى ادام بولعان. بۇل تۋرالى قازىرگى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتالىق ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى ىبىراي التىنسارين تۋرالى زەرتتەۋىندە: «ىبىراي سەميالىق ومىردە ايرىقشا سالتانات قۇرۋدى جەك كورەدى. ونىڭ ۇيىندە كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى نارسەلەردىڭ ءتاۋىرى عانا اسا ۇقىپتىلىقپەن ۇستالىپ پايدالانىلادى. ول ءوز سەمياسىندا قوناققا كەلگەن قازاقتاردى قازاق سالتىمەن, ورىستاردى ارناۋلى بولمەسىندە ورىس سالتىمەن قابىلداپ, قوناق ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرادى. سونداي-اق, وزدەرى قوناققا بارعاندا دا وسى ءتارتىپتى نەگىزگە الادى. مىسالى, ايعانىس (ىبىرايدىڭ ايەلى) ءۇي ىشىندە نەمەسە اۋىلداس ادامداردىڭ ۇيلەرىنە قوناققا بارعاندا جاۋلىق تارتىپ باراتىن بولسا, ورىس تانىستارىنىڭ ۇيلەرىنە ەرىمەن بارعاندا ماقپال قامزول, كامشات بورىك كيىپ بارادى», دەپ جازادى. ەندەشە, ىبىرايدى ۇلتتان الىستاعان, ورىستانعان دەپ باسى-كوزى جوق سول كەزدەگى كىنالاعان حالىقتىڭ پىكىرىن ءبۇگىنگى تاريحقا تاڭۋعا جول جوق.
ىبىراي التىنسارين قايتىس بولعاننان كەيىن ۇيىنەن ءبىر ساندىق كرەست تابىلىپتى دەگەن قاۋەسەت ەلگە تاراپ كەتسە دە, ول يمپەريا زاڭىنىڭ تالابى بويىنشا قازاق بالالارىن شوقىندىرۋعا بىردە ءبىر اكت جۇرگىزبەگەن دەگەن اقيقي شىندىقپەن امان قالدى. ءتىپتى, 2012 جىلدىڭ 15 قازانىندا «جاس الاش» گازەتىنىڭ № 123 سانىندا بۇرىن ەشبىر جەردە جاريالانباعان 4 شۋماق ولەڭى جارىققا شىقتى. ءتورت شۋماق دەيمىز-اۋ, ونى تاۋىپ, قاعازعا ءتۇسىرگەن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مۇرالارى مەن وعان قاتىستى دەرەكتەردى جيناعان ماريام حاكىمجانوۆا ەكەن. انامىز: «ولەڭنىڭ باسى, اياعى جوق. ايتۋشىنىڭ ەسىندە قالعانى وسى», دەپ اتاپ وتكەن. ەگەر, سول ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىرە كەتەر بولساق:
… الاسى اعايىننىڭ الاڭداتتى,
كورە الماي كوپ ىشىنەن جامانداتتى.
«شوقىندى», «كرەست تاقتى», «ءاي كاپىر دەپ»,
اۋزىنا كەلگەندەرىن ايتىپ باقتى, – دەگەن جولداردان تۇرادى. بار قازاقتىڭ ساناسىن ءبىلىم ءساۋلەسىمەن نۇرلاندىرماق بولعان ىبىراي ءالتىنساريندى ايىپتاۋ قازاقتىعىمىزعا سىن. ويتكەنى: «مەن كۇشىمنىڭ جەتكەنىنشە تۋعان ەلىمە پايدالى ادام بولايىن دەگەن نەگىزگى ويىمنان, تالابىمنان ەشۋاقىتتا دا قايتپايمىن», دەپ قايسارلىقپەن جازعان (ىبىراي التىنسارين. تازا بۇلاق: ولەڭدەر, اڭگىمەلەر, حاتتار, وچەركتەر – الماتى. «جازۋشى», 1988, 271-ب.) ىبەكەڭنىڭ سوزىنەن-اق «ورىستانعان» دەگەن وسپادار ءسوزدى ۇمىتۋىمىزعا بولادى.
ۇلى اعارتۋشى تۋرالى زەرتتەۋ ماقالامىزدىڭ «جۇپ-جۇمىر» ەتۋ, تاقىرىبىمىزدىڭ كوتەرگەن ماسەلەسىن تولىقتاي ءتۇسۋ ءۇشىن قوستاناي وبلىستىق ى.التىنسارين مەموريالدىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ناعاشىباي مۇقاتوۆقا تەلەفون شالدىق. مۇراجاي ديرەكتورى ساۋالىمىزعا جازباشا جاۋاپ جىبەردى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان. «مۇراجايداعى دەرەكتەرگە قاراپ وي ءتۇيگەندە ى.التىنسارين ورتا بويلى, ورتاشا دەنەلى بولعان. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ تۇلعاسىنا ءبىر جاراسىمدى كورىك بەرگەندەي بولاتىن. دوڭگەلەك تولىق بەتتى, ءوڭى قارا تورى دا ەمەس, ءوزىنىڭ قوناققا نە قىزمەتكە كيەتىن پاريگى تۇستەس اقسارىلاۋ ادام ەدى. جاس كەزىندە شاشى سيرەكتەۋ بولىپ, كەيىن باسىنىڭ كەي جەرلەرىنىڭ شاشى ءتۇسىپ قالعاندىقتان, ول 10-15 كۇندە ءبىر رەت شاشىن قىرعىزىپ تاستايتىن. قىزمەتكە پاريكپەن بارسا, ۇيدە تاقيا نەمەسە شوشاق, جيەگى قۇندىزبەن كومكەرىلگەن جۇمساق كىشىلەۋ بورىك كيەتىن. ۇستىنە بەشپەت پەن ۇلتتىق شاپان, ال, قابىلداۋلارعا بارعاندا ءوز بويىنا جاراسا كەتەتىن قوس قايىرما جاعالى, شۇعا قارا كوستيۋمى بولعان. اياعىنا كادىمگى كالوشى بار ەتىك, ال, ەل اراسىنا شىققاندا پيما كيەتىن», دەپ جازىلىپتى.
ىبىراي ءالتىنساريننىڭ پاريگى پويىزدا باستالعان اڭگىمە بولاتىن. بىراق, ويىمىزدى جيناقتاي كەلە, ۇلى اعارتۋشىنىڭ ونى باتىستاعىداي ءسان ءۇشىن ەمەس, مۇقتاجدىقتان تۇتىنعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. مۇنىڭ ۇستىنە, ىبەكەڭ ۇيىندە جاتىپ جازۋ-سىزۋمەن اينالىسقان ادام ەمەس. مەكتەپتە ۇستاز, ودان قالدى تورعاي بەكىنىسىنىڭ مۇعالىمى بولۋىمەن قاتار, سول قالانىڭ ءتىلماشى دا قىزمەتىن اتقاردى. 1871–1872 جىلدارى تورعاي ۋەزى باستىعىنىڭ ءجاردەمشىسى, 1874 جىلدارى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ تاپسىرۋىمەن ءتورت رەت, ارقايسىسىندا بىرنەشە اي بويى تورعايدىڭ ۋەزدىك سۋدياسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. «ارعىماقتىڭ تۇقىمى باسقا جاقسىسى بوز بولار, جىگىتتىڭ جاقسىسى قاسقا بولار», دەگەندەي, ىبىراي التىنساريننىڭ اتقارعان قىزمەتى پاريكتىڭ كومەگىن پايدالانۋعا اسەر ەتتى.
جاندوس ءبايدىلدا,
جۋرناليست.
الماتى.
