ونەر – بارشاعا ورتاق بايلىق

قازاق بالاسى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك تاقىرىبى اسقاق رۋح سىيلار تاۋسىلماس جىر, ءان بەسىگىندە الديلەگەن بىتپەس اۋەن. عاسىرلار بويىنا ۇلتتىڭ ەڭ ءبىر اسىل ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن جەلبىرەتىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەدى. سوندىقتان دا وسى جىلدار ىشىندە بۇل تاقىرىپقا قانشاما قالام تەربەلىپ, شىعارماشىل جانداردىڭ شابىتى شالقىدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بيىل تۇڭعىش رەت وسى عاسىرلار بويعى اسىل مۇراتتى ارقاۋ ەتكەن مۋزىكا مەن دراماتۋرگيا سالاسىنداعى تۋىندىلارعا ارنالعان “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” كونكۋرسىن وتكىزگەن بولاتىن. سوعان وراي ءبىز وسى كونكۋرستىڭ “ەڭ ۇزدىك وپەرالىق شىعارمالار” نوميناتسياسىنىڭ باس جۇلدەگەرى, “استانا” ميۋزيكلىنىڭ اۆتورى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الماس سەركەباەۆقا جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك. – الماس ەرمەك ۇلى, تۋعان ەلگە حوش كەلىپ­سىز, مەنىڭ بىلۋىمشە, ءسىز بۇگىندە اقش-تا تۇرا­سىز, سول ەلدىڭ ازاماتىسىز, بىراق ءبىزدىڭ ۇعى­مىمىزدا سەركەباەۆ اۋلەتىن قازاق مۋزىكا ونەرىنەن ءبولىپ-جارىپ قا­راۋعا ءتىپتى كەلمەيدى. قالاي ويلايسىز, مۇحيتتىڭ ار­جاعىندا ءجۇرىپ وسى ءبو­لىنبەيتىن تىننەن اجىراپ قالۋدىڭ قاۋپى تۋماي ما؟ – مەنىڭ ۇعىمىمدا, ءبىز كىپ-كىشكەنتاي الەمدە ءومىر سۋرۋدەمىز. قازىرگىدەي “ايشىلىق الىس جەرلەر­دەن كوزدى اشىپ-جۇمعان­شا جىلدام حابار العىز­دى” دەگەندەي, اقپاراتتار اعىنى كوز ىلەسپەس جىل­دام­دىقپەن تاراپ جات­قان مەن ءوزىمدى ەلدەن سون­شا­لىقتى جىراقتا ءجۇر ەكەن­مىن دەپ ەسەپتەمەي­مىن. سوسىن مەن قازاق­پىن, ءوزىمدى قازاق مادە­نيەتىنىڭ امە­ريكاداعى ءبىر وكىلى سەزىنەمىن. الدىمەن سىزگە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن وندا كەتۋىمنىڭ سەبەپ­تە­رىنە توقتالا كەتەيىن. 1980 جىلداردىڭ اياعى­نا دەيىن مەن مۋزىكا جازاتىنمىن. سيم­فونيا جازعىم كەلسە سيمفونيا, بالەت دەسەم بالەت, وعان مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان تاپسىرىستار تۇسەتىن, شىعارمالارىمدى سيمفونيالىق وركەسترلەر وينايتىن, قالاماقىمدى الاتىنمىن, ال 90-جىلدارى وسى مەحانيزم بىت-شىت بولدى. مەنىڭ جازعاندارىم كەرەك بولماي قالدى. ءسويتىپ, مەن نان تاۋىپ, بالا-شاعامدى اسىراۋ ءۇشىن اۋەسقوي كومپوزيتورلاردىڭ شىعارما­لارىن وڭدەي باستادىم. جاڭا عانا بويجەتكەن قىز كەلىپ: “مەنىڭ مىنا ءاندى ايتقىم كەلەدى, وسىنى وڭدەپ بەرىڭىزشى”, – دەپ كادىمگىدەي مول قاراجات اكەلەدى. جاپ-جاس جىگىتتە, ۋىلجىعان قىزدا اقشا بار دا, مەندە جوق. جازىپ وڭدەپ بەرىپ, قولىما تيگەن الگى قاراجاتپەن بىرازعا دەيىن ءومىر سۇرەمىن. 1 ءان, 2 ءان, 20 ءان وڭدەدىم, ودان كەيىن بىرەۋدىڭ شى­عار­عانىن قايتا جازعاننان جالىعىپ, ءتىپتى ءوز-وزىمنەن جيىركەنەتىن جاعدايعا جەتتىم. جو­عارى كاسىبي ءبىلىمدى مۋزىكانت, كومپوزيتور رەتىندە جوعالىپ, قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, جويىلىپ بارا جاتقانىمدى ۇقتىم. وسىلاي تىعىرىققا تىرەلگەنىمدە, ءبىر دوسىم امەري­كا­عا شاقىردى. كوپ ويلاندىم, مەنىڭ مۋزى­كام­دى قاجەت ەتىپ جاتقان ەشكىم جوق, امەري­كاعا دا ول قاجەت ەمەس. بىراق ايتەۋىر بالا­لارىمنىڭ مۇقتاجدىق كورمەي, قالىپتى جاعدايدا ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا ءمۇم­كىن­دىك تۋاتىن جەر عوي دەپ تاۋەكەل ەتتىم. بار­دىم. بارعان سوڭ 2 جىلعا دەيىن ەشتەڭە جازا المادىم. تۋعان جەردەن اجىراۋ وسىلايشا مەنى ۋاقىتشا ءبىر رۋحاني كۇيزەلىسكە الىپ كەلدى. بىراق ارتىنان ءۇي­رەنىپ, مۋزىكامدى جازىپ, شىعارماشىلىق قالى­بىما كەلدىم. مەنىڭ بۇل جاعدايعا جە­تۋىمە مىنا ءبىز ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقان الەمنىڭ الا­قانداي ەكەن­دىگىن ۇعىنۋىم اسەر ەتتى. ال نەگىزىندە مەن ءوز­ىم­دى قازاق مادەنيەتىنەن اجىر­اتا المايمىن. دە­گەن­مەن, مەنىڭ جازعاندا­رىم تەك قازاققا عانا ار­نال­ماعان, ول اباي ايت­قان­داي, ءوز ىشىڭدە مارقاي­ىپ تولۋعا ەمەس, جالپى الەمدىك مادەنيەتكە با­عىت­تالعان. سولاي ايت­قا­نىم­­مەن, مەنىڭ شىعارما­لارىمنان شەتەلدىك ءارىپ­تەستەرىم قازاق اۋەزىن تا­نىپ جاتادى. قازاق مۋ­زى­كا ونەرى, اكەمنىڭ ايتاتىن اندەرى, قازاق كۇيلەرى مە­نىڭ قانىما سىڭگەن, مەنىڭ وسى جەردە كىندىك قانىم تامدى, وسىندا مەكتەپكە باردىم, كونسەرۆاتوريادا وقىدىم, جىگىت اعاسى اتان­عانشا ەلىمدە ەسەي­دىم, سوندىقتان مەنىڭ قازاق ەكەنىم قاي قيىردا جۇرسەم دە جادىمدا. تۋعان ەلىمە كىن­دى­گىمنەن بايلانعانىمنان دا شىعار, مەن امەريكادا ءجۇرىپ “توميريس”, “تىلەپ پەن سارى قىز” وپەرا­لارىن جازدىم, ول اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەات­رىنىڭ ساحنا­سىندا قويىلدى. جالپى قازىرگى زامان ادامىنا ۋا­قىت تابۋ دەگەن قيىننىڭ قيىنى, ال ەلگە كەلگەن كەز­دە مەن وسى ۋاقىت تاپ­شىلىعىن وتە ايقىن سەزىنەمىن. سەبەبى, اكەم­مەن, وسىندا تۇراتىن بويجەتكەن قىزىم­مەن, ۇلىممەن كەزدەسۋدەن تىس دوستارىمدى, ارىپتەستەرىمدى كورۋگە دە ۋاقىت تاپقىم كەلەدى. كەيدە مەنى وتانىمدى قيىن كۇندەردە تاستاپ كەتتىم-اۋ دەگەن اۋىر ويدىڭ مازا­لاي­تىنى دا راس, بىراق مەنىڭ شىعارمام اقش-تا “كارنەگي حوللدا” ورىندالىپ, ونى قازاق كومپوزيتورى جازعان دەپ وزگەلەردىڭ قازاقتى تانۋى جۇباتادى. وسىلايشا, مەن ۇلت مادە­نيە­تىنە قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن دەپ تە ويلاپ قويا­مىن. وسى وي كوڭىلىمە جوعارىداعىداي ءسات­تەر كەلگەندە جۇرەگىمدى تىنشىتقانداي بولدى. – الماتىداعى كەزدەرىڭىزدى, وسىندا وقى­عانىڭىزدى, دوستارىڭىزدى ساعىناتىنىڭىزدى ايتىپ جاتىرسىز. ءسىز عازيزا جۇبانوۆادان ءتالىم الدىڭىز. ۇستازىڭىز كەزىندە ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتەتىن شاكىرتىم دەپ ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى اتاپ, “ول كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا-اق وزىندىك جولى بار دارىن يەسى ەكەنىن كورسەتتى, وزىندىك مىنەزى بار, ءتىپتى ۇستازدارىنىڭ كەيبىر ايتقان پىكىرىنە داۋ ايتا الاتىنداي دارەجەدە” دەپ باعالاعانى بار. ۇستاز ءۇمىتىن اقتاۋ جاعىنا اڭگىمەمىزدى بۇرساق قالاي قارايسىز؟ – وكىنىشكە قاراي, عازيزا احمەتقىزى ارامىزدا جوق, مەن ول كىسىنىڭ ايتقانىنداي بولۋعا, ءۇمىتىن اقتاۋعا تىرىستىم. ءوزىمنىڭ سول كىسىنىڭ شاكىرتى بولعانىمدى ارادا قانشا جىلدار وتسە دە زور ريزاشىلىق سەزىممەن ەس­كە الامىن. ول كىسى تەك جوعارى كاسىبي بىلىكتى, تالانتتى كومپوزيتور عانا ەمەس, ادامگەر­شى­لىگى مول, كىسىلىكتى, بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە اۋىر تي­گىزبەستەن ويىن شەبەر جەتكىزەتىن بيىك ءما­دەنيەتتى ادام ەدى. مەنىڭ ۇعىمىمدا, عازيزا احمەتقىزى سياقتى ادام سيرەك. ءوز باسىم ونداي ۇستازدى ودان كەيىن دە, بۇرىن دا كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. عازيزا احمەتقىزى مەنى اليك دەيتىن. ءتىپتى ساباققا كەلگەنىمدە بىردەڭە ايتايىن دەسە دە ونى وزگەلەردەي ەمەس, باسقاشا جەتكىزەتىن. “اليك, سەن بۇدان جاقسى جازا الاسىڭ عوي”, دەيتىن. بولدى, وسىدان كەيىن مەن ءوز-ءوزىمدى جەپ, قالايشا وسىنداي شيكى ماتەريالدى ۇيالماي الىپ كەلدىم دەپ, جەرگە كىرىپ كەتە جازدايتىنمىن. ول كىسى ماعان ءار شىعارماعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ۇيرەتتى. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر دۇنيەنى قولعا الاردا مەن ارتىما قارايمىن. بۇرىنعىدان وسال تۇسۋىمە بولماۋىن باستى نازاردا ۇستايمىن. ءار شىعارما سايىن الار اسۋىڭ بيىكتەي تۇسەدى, ءاربىر جاڭا نوتانى الۋ قيىنداي تۇسەدى. كەيدە وسىنىمنىڭ ءوزى دۇرىس تا ەمەس شىعار دەپ ويلاپ تا قويامىن. سەبەبى, شىعار­ما­شىلىق ادامى ءوزىنىڭ الدىندا جاز­عان تۋىندى­لارىنان قايتسەم ارتىق جازامىن دەپ ءبىر سپيرال بويىنان شىعا الماي قالۋ قاۋپى دە تۋىپ قالاما دەپ ويلايمىن. – ال ەندى شىعار­ما­شى­لىق كونكۋرستان باس بايگە العان ميۋزيكلگە كەلەيىك. ونى جازۋ يدەياسى قالاي كەلدى, سيۋجەتى قايدان ال­ىن­دى؟ ميۋزيكلدىڭ ليبرەت­توسىن جازعان اۆتور دا گەرمانيادا تۇرادى ەكەن, بۇل شىعارماشىلىق وداق ومىرگە قالاي كەلدى؟ – اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقانداي, ينتەرنەت باردا جەر قاشىقتىعى ءسوز ەمەس بولىپ قالدى عوي. ءسىز سۇراپ وتىرعان شى­عارماشىلىق وداق وسى عالامتوردىڭ ارقا­سىن­دا جۇزەگە استى. تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرى­سىمەن گەرمانيانىڭ گاننوۆەرىندە تۇرىپ جاتقان يۋري كۋدلاچپەن حابارلا­سامىن. وعان جازعاندارىمدى ورىنداپ بەرىپ, ايتىپ بەرەمىن, ول دا ماعان ءوز ويىن وسىلاي جەت­كى­زەدى. ءتىپتى جەر قاشىقتىعىن ەش سەزىنگەنىمىز جوق, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ تۋرا قاسىمىزدا وتىر­عان­داي, كەيدە قىزىل كەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ, كەيدە قارقىلداپ تۇرىپ ك ۇلىپ الاتىنبىز. سىزگە قىزىق ايتايىن, مەنىڭ ونى جانىمدا وتىر دەپ سەزىنگەنىم سونشالىق, كەي­دە وعان, مىنا جەر ماعان ونشا كەلىڭ­كىرەمەي تۇرعان­داي دەپ ايتسام, جانىمنان “وي, ساعان ەشتە­ڭە ۇنامايدى, جاعۋ مۇمكىن ەمەس”, دەگەن ونىڭ ايقايى شىعاتىنداي سەزىلەتىن. شىعارما­شى­لىق بايلانىسىمىزعا جەر الىستىعى ەش اسە­رىن تيگىزگەن جوق, جازۋ ۇستىندە شىعارما­شى­لىق ىزدەنىس كەزىندە كوپ ايتىستىق, سونىمەن بىرگە جۇمىسىمىز وتە ءبىر جايلى, كوڭىلدى ءجۇردى. ال يۋري كۋدلاچتى الماتىدان تاني­مىن, ول كاسىبي مۋزىكانتتار اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە, ءبىلىمدى دە, تالانتتى جىگىت, مىقتى پيانيست. ميۋزيكلدىڭ يدەياسى مەن سيۋجەتىنە كەلسەك, ونى ايتقان, مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. كۇن ساناپ جاسانىپ, تارانعان استانا, ونداعى كوككە ۇمتىلعان بايتەرەك, ونىڭ ساياسىندا ماحابباتىن تاپقان جاپون قىزى مەن قازاق جىگىتىنىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتى ارقاۋ ەتسەڭىز قالاي بولادى دەدى. ماعان يدەيا كە­رە­مەت ۇنادى دا, يۋرامەن حابارلاستىم. ءناتي­جەسىندە, ءبىر از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە “اس­تانا” ميۋزيكلى ومىرگە كەلدى. ونىڭ العاشقى اتى “بايتەرەك”, ودان “بايتەرەك سىيى” بول­دى, اقىرىندا “استانا” دەگەن اتاۋعا توق­تادىق. سەبەبى, استانا ارماننىڭ قالاسى, جاستاردىڭ, بولاشاقتىڭ قالاسى جانە بۇل ارماندار جۇزەگە اساتىن قالا. سوندىقتان دا وسى اتاۋ لايىق بولار دەگەن توقتامعا كەلدىك, سەبەبى ميۋزيكلدەگى بار وقيعا وسى قالادا وتەدى. – ال ونىڭ ناقتى پروتوتيپتەرى بار ەكەنى­نەن حابارىڭىز بار ما؟ – جوق, بىلمەدىم. – ەندەشە, ءبىلىپ جۇرگەنىڭىز ارتىقتىق ەتپەس. ول – كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپە­را جانە بالەت تەاترىنىڭ ءسوليسى سۇندەت بايعوجين مەن ونىڭ زايىبى, وسى تەاتر بالەريناسى, جاپون قىزى. ال ەندى نەگىزگى اڭگىمە بارىسىنا ورالساق, بولاشاقتا ميۋزيكل ساحنا­لانعاندا ءسىز ونىڭ دايىندالۋ بارىسىنا قاتىساسىز با؟ جانە ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وپەرا ونەرىنە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قانشا­لىقتى قاجەت؟ – مەن ءوزىڭىز ايتقانداي, مۇحيتتىڭ ارجاعىندا تۇرامىن عوي, سوندىقتان ونىڭ دايىندىعىنا قاتىناسامىن دەپ ايتۋىم ارتىق بولار. دەگەنمەن, دايىندىق كەزىندە, پرەمەرانىڭ الدىندا, سوسىن كورەرمەنگە العاش قويىلعاندا كەلۋىم قاجەت دەگەن ويدامىن. ال ميۋزيكلدىڭ قاي ساحنادا جۇرەتىنى ءالى شەشىلگەن جوق, مينيسترلىك ونى ساحنالاۋ ءۇشىن كونكۋرس جاريالايمىز دەپ وتىر. وپەرانى مۋزەيلىك جانر دەپ مەنىڭ دە ايتقانىم بار. ءيا, چايكوۆسكي, موتسارت, ۆەردي سىندى ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن جۇرتشىلىق مۋزەيلەردەگى شەبەر سۋرەتكەرلەردىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلارداي تاماشالايدى, سۇيسىنەدى, ءلاززات الادى. ال جاڭا وپەرا تۋىندىلارى ونداي ىقىلاس-پەيىل تۋدىرمايدى. قازىرگى كۇنى بۇل جانردىڭ ۇلكەن ءبىر داعدارىس الدىن­دا تۇرعانى شىندىق. الەمدە سولاي, بالەتكە بارۋشىلار كوپ تە, وپەرانى تىڭداۋشىلار قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەي تۇسۋدە. ءبىزدىڭ ميۋزيكل جانرىن الۋىمىز دا وسى ويدان تۋدى. بۇل شوۋ, وعان جاستار كەلەدى, سوندىقتان وسى ارقىلى جاستاردىڭ كاۋسار ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ويانسىن دەدىك. ميۋزيكل دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – زاماناۋي وپەرا. ارينە, ونەردىڭ قاي تۇرىنە دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. ويتكەنى, ول رۋحاني كەمەلدىككە باستايدى. ءبىز ەكو­نوميكالىق جاعىنان كەرە­مەت قۋاتتىلىققا ەشقاشان جەتە المايمىز, ەگەر, قوعامنىڭ رۋحاني ۇستىنى تومەن دارەجەدە بولىپ كەلسە. ويتكەنى, ماتەريالدىق بايلىق پەن ونەر, ءبىلىم دەگەن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي, بىرەۋى جوق بولسا شىرقاۋ بيىك تۇگىل, جەردەن كوتەرىلۋ دە مۇمكىن ەمەس. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت, ءبىزدىڭ وقىرمان­دارىمىزعا جاقسى اڭگىمە ايتىپ بەردىڭىز. ءسىزدىڭ “اقساق-قۇلان” دەپ اتالاتىن العاشقى بالەتىڭىز وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى حورەو­گرافياداعى ۇلكەن وقيعا دەپ باعالانعان ەدى. ول بىرقاتار الەم تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا قويىلىپ, بۇل ەڭبەگىڭىز ءۇشىن شۆەتسيا كورولىنىڭ ناگراداسى – مۋار لەنتامەن ماراپاتتال­عانىڭىزدى بىلەمىز. ال 1980 جىلى “برات موي, ماۋگلي” روك-وپەرا-بالەتىڭىز ونەر الەمىندە ا. رىبنيكوۆانىڭ “يۋنونا مەن اۆوسىمەن” تە­ڭەستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز الماتى, بوستون, تاشكەنت, ماسكەۋ, پراگا, نيۋ-پورت, نيۋ-يورك قالالارىنىڭ ساحنالا­رىندا ورىندالىپ, ولاردى تىڭداعان جۇرت قازاق بالاسىنىڭ ونەرىنە الاقاندارى قىز­عانشا قول سوعۋدا. ەندى, مىنە, ءسىز امەريكا­لىقتارعا قازاق ۇلتىنىڭ مۋزىكا ونەرىن تانىتىپ ءجۇرسىز, وسى ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولسىن. سىزگە شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز! اڭگىمەلەسكەن  انار تولەۋحانقىزى. كەتپەن كوتەرگەن قارت وڭتۇستىكتەگى القالى وتىرىس­­تاردىڭ بىرىندە گازەتىمىزدىڭ با­س­شىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ وڭ­تۇستىكتىڭ اتىن شىعارعان ەڭبەك­قورلىقتىڭ كەيىنگى جىلدارى ءبا­سەڭسىپ بارا جاتقانى تۋرالى جانى اۋىرا ءسوز قوزعادى. ەرەسەكتەرى تۇرعاي, مەكتەپ جاسىنداعى بالا­لارى كوزىن تىرناپ اشىسىمەن ويىندى قويا تۇرىپ الدىمەن ءۇي شارۋاسىن تىندىرىپ الۋدى دۇرىس كورەر ەكەن. وڭتۇستىكتىڭ ىرىسى – اق ماق­تانىڭ جازعى شابىق, كۇزگى جيىن تەرىمگە ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەك­تە­گەن بالاعا دەيىن تارتىلادى دەسەك, اسىرە قىزىل ءسوز ەمەس ەدى. وسىلايشا, ەڭبەكپەن كوزىن اشقان, قازاقستاننىڭ وزگە ءوڭىر­لەرىنە ءبىردى ەكى ەتە الاتىن ەپسەك­تىگىمەن كورىنگەن, پىسىقتىعىمەن تانىلعان وڭتۇستىكتىڭ كەيىنگى جىل­دارى كورشى مەملەكەتتەگى الا تو­پىلى اعايىندار بالا-شاعاسىمەن كەلىپ تەرىپ بەرمەسە قوزالىعىنا با­­رۋعا بەتىنەن باساتىندىعى قا­لاي؟ كەي جىلدارى كەيبىر القاپ­تاردا ماقتا دۇرىس تەرىلمەي كۇزدىڭ ءسىل­بىلەگەن جاۋىنىنا ۇرىنىپ جاتا­دى. سۋ وتكەن سوڭ ماقتانىڭ سورتى تومەندەيتىنى بەلگىلى. سورتى تومەن­دەگەن سوڭ باعاسى دا تۇسەدى. قولعا شاقا از تيگەن سوڭ ۇيدەگى كو­ڭىل-كۇيگە دە اسەر ەتەدى. كەيىنگى جىل­دارى كورشى مەملەكەت شەك­ارالىق قاقپاسىن تارس جاپقاننان كەيىن ديقانداردىڭ الدىندا جۇ­مىسى جوق ادامدارعا ساۋىن ايتىپ, تەرىم با­عاسىن كوتەرىپ جاتقان جاعدايلارى بار. سويتسە دە كورشى مەملەكەتتىڭ قاقپاسىنا ۇڭىرەڭدەپ, ەكى كوزى الاق-جۇلاق ەتىپ قاراپ قوياتىنى جانە بار. قازاقتار نەگە ەڭبەكتەن شىعىپ قالدى؟ جاۋاپتار كوپ. ءبىزدىڭ راقىم دەگەن دوسىمىز ايتار ەدى. تولە بي اۋدانىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى اتاقتى قىمىزشى اۋىل ديقانكولدە دۇنيەگە كەلگەن جىگىت دۇنيەنى ەرتە قۇراپ ۇلگەرىپتى. بەس-التى جاسىندا تاڭ بوزالا­ڭىن­دا تۇرادى ەكەن. بۇل مەزگىلدە باق­شالىقتا تۇنىمەن جەل سىبدىرىنان توگىلگەن المالار, ورىكتەر ساپ-سارى التىنداي بولىپ جارقىراپ جاتا­دى. راقىم ىرىكتەپ ەكى شەلەككە سا­لىپ, اۋىلدان شىمكەنتكە قاتى­نايتىن اۆتوبۋسپەن بازارعا كەلەدى ەكەن. سىرتتاعى ساۋدا قاتارىنا تۇ­را قالىپ, قالتاسىنا اقشاسىن باسىپ, ەكى شەلەگىن قاڭعىرلاتىپ, اكە-شەشە, باۋىرلارىنا بازاردان ءتاتتى-دامدىلەرىن الىپ, اندەتىپ اۋىلىنا قايتادى ەكەن. ەشكىمدى الداپ-ارباعان جوق, ءوز اۋلاسىنىڭ ءونىمى. قازىر بازاردان راقىم سەكىلدى شەلەك كوتەرگەن قارا سيراقتاردى از كورەسىز. جوق ەمەس بار. كوتەرمە ساۋدادان الىنعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇستىنە تيىن-سيىن قوسىپ ساتىپ تۇرعان اتا-اناسىنىڭ قاسىندا, بولماسا بەلى مايىسىپ تاشكى سۇيرەپ جۇرەدى, اركىمگە ەمىنىپ. وڭتۇستىكتە وزبەك, تاجىك ۇلت وكىلدەرى ءجيى قونىستانعان اۋىلدار بار. ەشقايسىسى ۇكىمەت نە بەرەدى ەكەن دەپ كۇتپەيدى. ءبىرى مال بورداقىلايدى, ءبىرى جىلىجاي ۇستايدى. سول اۋىلداردا قازاق وتباسىلارى دا تۇرادى. ءبىر كۇيى­نىشتىسى, اكىمدىك پەن ءۇيىنىڭ ارا­سىندا قۇيىننان داۋىل تۇرعىزىپ جۇرەتىن دە سولار. زەينەتاقى نەگە از؟ اتاۋلى كومەك نەگە كوبەي­مەي­دى؟ بۇل ۇكىمەت بالا-شاعانى اشتان قىرا ما قايتەدى؟ اسپان اشىق, كۇن جارىقتا نايزاعاي ويناتىپ, اكىم­قارالاردىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعارداي نىعىزدانىپ جۇرەدى, كۇپسىپ سويلەيدى. سوناۋ ءبىر جىل­دارى الىشەر پىرمەتوۆ دەگەن دو­سىمىز كەنتاۋ قالاسىندا اكىم بولىپ تۇرعاندا ءبىر جاعىمسىز ءاڭ­گىمەگە كۋا بولعانىمىز بار. وبلىس اكىمى كەدەيشىلىكتىڭ شەگىن قىس­قار­تۋ كەرەك, اتاۋلى كومەك الاتىن­داردى ازايتىڭدار دەپ اۋدان, قالا اكىمدەرىن قۋىرادى. سونداي توپ­پەن كەزدەسكەندە, اكىم سۋارمالى جەردى قالا قارجىسىنا ايداتىپ, تۇقىم ەگۋگە جاردەمدەسەتىندىگىن ايت­تى. مال ۇستاعىلارى كەلگەن­دەر­گە ساۋىن سيىر بەرگىزبەكشى بولدى. سوندا ءبىر كەلىنشەك كوكبە­ت­تەنىپ: “كوكونىس وسىرەتىن, كەتپەن كوتەرىپ جۇرەتىن سارت ەمەسپىن, ساۋ­ىن سيىر بەرسەڭدەر اتاۋلى كو­مەك­تەن شىعارىپ تاستايسىڭدار. ەكەۋى­نىڭ دە كەرەگى جوق. ۇكىمەتتىڭ ءبىز سي­ياق­تى كەدەي-كەپشىككە بەرىپ جات­قان اقشاسىن ايايسىڭدار ما, كە­دەرگى جاساماڭدار” دەپ كەسىپ ايتتى. سول جيىندا ونى قولداعان ادام­داردىڭ از بولماعاندىعى جۇرەكتى مۇزداتىپ ەدى. ەلباسىنىڭ جىلداعى ءداستۇرلى جولداۋىنان دا مەملە­كەت­تە قانداي جۇمىستار ءجۇر­گىزىلەتىنىن ەمەس, ەلگە قانداي جە­ڭىل­دىكتەر جا­سالاتىندىعىن كۇتىپ ۇيرەنگەنىمىز دە ماسىلدىق پيعىل سياقتى. قارۋىمىز قالام بولعاننان كەيىن ەل ىشىندەگى ءوز ەڭبەگىنە جا­لىنعان ازاماتتاردى ىزدەپ-تاۋىپ, ونى ناسيحاتتاۋ ارقىلى اتاۋلى كومەككە كۇنى قاراپ جۇرگەن قانداستارىمىزعا وي تۇسىرسەك ەكەن دەپ تىلەيمىز. جاقىندا كەتپەن كوتەرگەن سەكسەن جاستاعى اقساقالدى القاپ باسىندا ۇشىراتتىق. بالالارىنا باعىت-باعدار بەرىپ ءجۇر. تولەپوۆ ايداربەك قاجى. ون ءۇش جاسىنان ۇلكەن ەڭبەككە ارالاسقان اقساقال بۇگىندە ءوزىن باقۋاتتى, داۋلەتتى ساڭايدى. ارعى اتالارىنان ات باسىنداي التىن مۇراعا قالماپتى. ۇلكەن باستىق تا بولماعان. ما­ماندىعى – اگرونوم. شىمكەنت قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىل قالا حالقىن كوكونىس داقىلدارىمەن دايىنداۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەدى. وسى كەڭشاردا قاراپايىم جۇمىسشىدان اگرونوم, شارۋا­شى­لىق باسقارۋشىسى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان ايداكەڭدى ىزدەگەن جۇرت كەڭسەدەن ەمەس, القاپ باسىنان تاباتىن. ول باسقارعان شارۋاشىلىقتا 1 گەك­تاردان 20 توننا قىرىققابات, 40 توننا قىزاناق الىنىپ ءجۇردى. ءبۇ­كىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە بىرنەشە رەت قاتىسىپ, كەۋدەسىنە جارقىراتىپ مەدالدار تاعىپ قايتتى. كورمەگە تەك مىقتىلار, مىڭنان وزعاندار بارادى. تولەپوۆ ايداربەك وسىرگەن قىرىققاباتتىڭ ءبىرى 22 كيلو تارتقاندا, تالاي ماسكەۋلىكتەر قازاق ديقانىنىڭ ەڭبەگىنە اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمىپتى. 1972 جىلى “لەنين” وردەنىمەن ماراپاتتالعان ديقان 1990 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققان. ۇزاق جىل­عى ەڭبەگىنە 47 گەكتار سۋارما­لى جەر بەرىلگەن. ايداربەك قاجى­نىڭ بارى دا نارى دا-وسى قاسيەتتى جەر. بايلىعىنىڭ باستاۋى دا وسى. وتاناسى كۇمىس ەكەۋىنىڭ شاڭى­را­عىنان ءتورت ۇل, ءتورت قىز ءوستى. ءبارى اكە ىڭعايىن باعىپ, ەڭبەككە يكەم­دى بولىپ ءوستى. قالماحان, نۇر­ماحان, باقىتجان, قاناتجان اكە قاتارىندا تۇرىپ كەتپەن شاپ­تى. كۇتىمىن تاپساڭ جەر-انانىڭ بەرەر نەسىبەسى كول-كوسىر عوي. “ديقانشىلىق كولەڭكەدە جات­قاندى قالامايدى” دەيدى ايداربەك قاجى. بۇنىسى ەرىنبەي ەڭبەك ىستەسەڭ, اۋزى-باسىڭ مايلانادى دە­گەن ءسوز عوي. ماماندىعى اگرونوم بولعاننان كەيىن جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەدى. قانشا سۋ ءىشۋ كەرەك, تىڭايتقىش كولەمى قانداي, داقىل­داردىڭ كەسەلى بار ما, تەز انىق­تايدى. تاپسىرمالار بەرەدى. سول 47 گەكتار تولەپوۆتار وتبا­سى­نا ىرىس بولىپ كىرىپتى. ەكى تراك­تورى بار. كوكونىستەن بولەك مال ۇستايدى. جەرىنىڭ ۇلكەن جولعا جاناساتىن شالعايىنان ماشينە جوندەۋ ستانساسىن سال­دى­رىپ جاتىر. قۇداي قالاسا, 10-15 وتباسى وسى جەردەن ناپاقا تابادى. – ەلباسىنىڭ جولداۋىن قى­بىر ەتپەي اياعىنا دەيىن تىڭدادىم, – دەيدى ايداربەك قاجى. –مەم­لەكەتىمىز ورلەۋ ۇستىندە. ۇكىمەتكە قاراپ اۋىز اشا بەرگەنشە مەملە­كەت بەرگەن جەڭىلدىكتەردى پايدا­لانىپ شارۋاشىلىقتارىن جۇرگىزىپ الۋ كەرەك قوي بۇل جۇرت. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ سايا­ساتى ماعان ۇنايدى. مەملەكەتتىڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالعىسى كەلەتىن شەنەۋنىكتەردىڭ الدىن كەسىپ, ديقاندارعا بارىنشا جاعداي تۋدىرىپ جاتىر. كوزىمىز بار, كوكىرەگىمىز وياۋ كورىپ تە, ەستىپ تە وتىرمىز وبلىستا ۇلكەن شارۋالار ءجۇ­رىپ جاتىر. قازاقستان مەملە­كەتىنىڭ الەمدە بەدەلدى, داۋلەتتى بولعانى قازاق ۇلتى ءۇشىن دە زور ابىروي, ۇلكەن قۋانىش. اللاتا­عا­لانىڭ ءوز تاريحىندا تالاي تەپەرىش كورگەن, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى دە بول­عان ۇلتىمىزعا بەرەرى كوپ بول­عاي. ەلىمىز, ەلباسىمىز امان بولسىن. سەكسەندەگى قاريا وسىلاي تول­عايدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى كۇمىس انا ەكەۋى الماتى وبلىسىنداعى “قاپال-اراسان” ساناتوريىندە دەم الىپتى. ءبىر باسقوسۋدا جەر­گى­لىكتى اگرونوم گوللان سورتىنان ءبىر گەكتارىنا 12 توننادان كارتوپ العانىن ايتىپ ماقتانىپ قويماسا كەرەك. كەڭشار ديرەكتورى كۇيىپ كەتىپ, “مىنا اقساقال ءبىر گەكتاردان 35 توننا السا دا كەۋدەسىن ۇرىپ جۇرگەن جوق, ودان دا تاجىريبەسىن ۇيرەنسەڭدەرشى” دەپتى. – پەيىلىڭ تازا بولماسا جي­نا­عان مال-دۇنيەڭ بويىڭا جۇقپايدى, – دەيدى ابىز قارت. –بەرەكە بولۋ ءۇشىن ارامدىق ارالاس­پاۋ كەرەك. ون تيىندىق ارامدىق مىڭ تەڭگەلىك بەرەكەنى سۇيرەپ كەتەدى. وسىنى با­لالارىما ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەتىمىز كور­شى ەلدەردەي ەمەس, ديقان-شارۋا­لارعا بارلىق جاعداي­دى تۋعىزىپ جاتىر. ەگىن ەكسەڭ دە, مال وسىرسەڭ دە قايتارىمى دەپ قار­جى بەرەدى. وسى يگىلىكتەردى پاي­دالانباي تاعى بەرە بەر دەگەنىمىز ول – ماسىلدىق. ال, ونىڭ ارتى قيىن بولادى. سەگىز ۇل-قىزىنان 27 نەمەرە, 4 شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان قاريا وسى­لاي تولعاپ سويلەيدى. ۇكىمەت ماعان دا كومەكتەسسىن دەمەيدى, ءوزىنىڭ 47 گەكتار جەرىندە ماڭدايتەرىمەن العان ونىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگىن از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلار مەن بالالار ۇيىنە اپارىپ بەرەدى. ال, بىزدە 47 گەكتار ەمەس, ءجۇز­دە­گەن گەكتار سۋارمالى جەر الىپ, با­سىنا ءبىر شىبىق شانشىما­عان­دار قانشاما... باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.