ىرىستىڭ ورداسىن ىنتىماعىمىز قولداسىن
بۇگىندە ءبىزدىڭ سان-الۋان ۇلىستاردىڭ باسىن قۇراعان رەسپۋبليكامىز وتكەن زاماندا تالاي قايعى-قاسىرەت پەن قۋعىن-ءسۇرگىندى باستان كەشكەن كوپتەگەن ارميانداردىڭ دا التىن بەسىك وتانىنا اينالىپ وتىر. اۋەلى ءسال-ءپال تاريحقا شەگىنىس جاساساق, مەنىڭ دە اتا-انام سوناۋ بۇلعاق-تاۋقىمەتكە تولى 1937 جىلى ارمەنيانىڭ مەرگين اۋدانىنداعى بيىك تاۋلى كالەر سەلوسىنان ءوزى تاقىلەتتەس جۇزدەگەن وتباسىلار قاتارىندا الىس قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپتى. سول كەزدە اكەم مەسروپ كاراپەتيان جانە قيىنشىلىق تاعدىرمەن قوساقتالعان تاعى بىرنەشە وتباسى ءارى قارايعى ومىرلەرىن جالعاستىرىپ تۇرۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «جەتىسۋ» كەڭشارىن تاڭداعان ەكەن.
بۇگىندە ءبىزدىڭ سان-الۋان ۇلىستاردىڭ باسىن قۇراعان رەسپۋبليكامىز وتكەن زاماندا تالاي قايعى-قاسىرەت پەن قۋعىن-ءسۇرگىندى باستان كەشكەن كوپتەگەن ارميانداردىڭ دا التىن بەسىك وتانىنا اينالىپ وتىر. اۋەلى ءسال-ءپال تاريحقا شەگىنىس جاساساق, مەنىڭ دە اتا-انام سوناۋ بۇلعاق-تاۋقىمەتكە تولى 1937 جىلى ارمەنيانىڭ مەرگين اۋدانىنداعى بيىك تاۋلى كالەر سەلوسىنان ءوزى تاقىلەتتەس جۇزدەگەن وتباسىلار قاتارىندا الىس قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپتى. سول كەزدە اكەم مەسروپ كاراپەتيان جانە قيىنشىلىق تاعدىرمەن قوساقتالعان تاعى بىرنەشە وتباسى ءارى قارايعى ومىرلەرىن جالعاستىرىپ تۇرۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «جەتىسۋ» كەڭشارىن تاڭداعان ەكەن.
وسىلايشا وتكەن عاسىردىڭ 37-ءشى ءجانە 49-شى جىلدارىندا جەر اۋدارىلعاندارعا العاشقى بولىپ جەرگىلىكتى قازاقتار كومەك قولىن سوزىپتى. ءبىزدى سارىباەۆتاردىڭ وتباسى قابىلداپتى. مىنە, سولارمەن بىرگە اتا-انامىز وزدەرىنىڭ ءۇرىم-بۇتاعىمەن اش-جالاڭاشتىقتى دا, تالاي مەحناتتى, سوعىستى دا بىرگە وتكەردى. سول جاعدايدا ەشكىم «سەن كىمسىڭ؟ قايدانسىڭ؟ نەگە كەلدىڭ؟» دەپ سۇراماعان. سول وتباسىندا مەن دۇنيەگە كەلىپ, العاش رەت قازاق مەكتەبىنە بارىپ ساۋات اشتىم. ءبۇگىنگى تاڭدا مەن ارميان جانە ورىس ءتىلدەرىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىلدە دە ەركىن ءسويلەيمىن. وسىناۋ ارمياندار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن قازاقستان ءۇشىنشى جانە ءتىپتى, ءتورتىنشى اتالارىنان بەرى وزدەرىنىڭ وتانى بولىپ تابىلادى. ەگەر باسقا دياسپورالاردىڭ اراسىندا وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا نەمەسە باسقا ەلدەرگە كەتۋ جاعدايى بايقالسا, ال ارميانداردىڭ سانى مۇندا, كەرىسىنشە, كوبەيە تۇسۋدە. ءبالكىم, بۇل ارادا رەسپۋبليكاداعى ەكونوميكالىق تۇراقتى جاعداي, اۋقاتتى تۇرمىس دارەجەسى دە بەلگىلى ءبىر ءرول اتقاراتىن شىعار, بىراق مەن سوندا دا بولسا, وسى رەتتەگى ايقىنداۋشى فاكتور تىنىشتىق پەن تاتۋلىق دەپ ويلايمىن.
جۇمىس بابى بويىنشا مەنىڭ كوپتەگەن تمد ەلدەرىندە بولۋىما تۋرا كەلەدى. شىنىمدى ايتسام, سولاردىڭ ەشبىرىندە قازاقستاندى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقىلاس-پەيىلى مەن اقجارقىندىعىن جولىقتىرعان ەمەسپىن. قازاقستان ارمياندارىنىڭ دوستاستىق ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ ارميانداردىڭ ءۇيىن سالۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. قازىر بۇل ءۇي ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وشاعىنا, سونىمەن بىرگە تاريحي وتانىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ وتىرعان جايى بار.
ءبىزدىڭ «نايري» اسسوتسياتسيامىز 2004 جىلى قۇرىلدى. ارميان مادەني ورتالىقتارى قازىر رەسپۋبليكامىزدىڭ 14 قالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ ءىشىندە الماتىداعى «لۋيس» مادەني ورتالىعى ەرەكشە كوزگە تۇسۋدە. 2006 جىلى وسى ورتالىقتىڭ باستاما كوتەرىپ, ءارى تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازاقستاندا تۇڭعىش رەت اۋليە كاراپەتتىڭ ارمياندىق اپوستول ءشىركەۋى اشىلدى. بۇل قاسيەتتى ورىنعا دۇعا قىلىپ, ءمىناجات ەتىپ, شىراق جاعىپ قويۋ ءۇشىن ءاربىر الماتىلىق كەلە الادى.
شىركەۋىمىز اتا-انانىڭ ايالى الاقان تابىن, جۇرەگىنىڭ مەيىرىمىن سەزدىرەتىن تۋعان ۇيىمىزدەي دەسەك بولار. ءوز وتانىنا اينالعان ەلدىڭ دە مادەنيەتىن قابىلداپ, بويىنا دارىتىپ, ونىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرپىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, ارميان دياسپوراسى ەشقاشان ءوزىنىڭ ءدىنى مەن ءدىلىن, ءوزىنىڭ الماعايىپ تاريحىن ۇمىتقان ەمەس. سونداي شاپاعاتتى سەزىمدەردى ساقتاۋعا قازاقستاندا جاعداي تۋعىزىلعان, ءمۇمكىنشىلىك تە جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. ءبىز قانداي قيىندىقتار مەن سىناقتاردان وتسەك تە, اركەز ءۇمىت پەن سەنىم جانىمىزدا بولدى. ادام قينالىپ, كۇيزەلگەن نەمەسە, كەرىسىنشە, شاتتىققا بولەنگەن ءساتتەرىندە جاراتۋشى يەگە جالبارىنادى. ولاي بولسا, اۋليە كاراپەتتىڭ ارميان اپوستولدىق ءشىركەۋى شوقىندىرۋ, نەكە قيۋ, جانازا شىعارۋ قۇپيالارىنا بايلانىستى بارلىق جورالى عۇرىپتاردى وتكىزەتىن قاسيەتتى ورداعا اينالعان. وسى رەتتە ەلباسىمىزدىڭ بارلىق ءداستۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ ءۇنقاتىسۋىنا, ءوزارا ءتۇسىنىستىگىن ورناتۋعا جول اشۋىن قالاي باعالاماسسىڭ, قايتىپ سۇيىنىشپەن قابىلداماسسىڭ.
باسقا ەلدەردە تەك سونداعى نەگىزگى ۇلتتىڭ عانا ءتىلى مەن مادەنيەتى ءدارىپتەلسە, ءبىزدىڭ قازاقستانداعى جاعداي ءمۇلدەم باسقاشا. ايتالىق, «لۋيس» مادەني ورتالىعىنىڭ نەگىزىندە ارميان تىلىنە ءۇيرەتەتىن جەكسەنبىلىك مەكتەپ ۇيىمداستىرىلعان, بي جانە مۋزىكا ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدەگى بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك مەرەكە «لۋيس» بي توبىنىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيدى. مۇنى دا قازاقستاندىق ارمياندارعا دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى دەپ بىلەمىز. ءبىزدىڭ قۇرمەتتى اقساقالىمىز ارتەم سەرەجاەۆيچ گاسپاريان باستاعان ۇلكەندەرىمىز جاستارمەن ءجيى كەزدەسىپ, ءومىر تاعىلىمدارىن ايتىپ تۇرادى.
2007 جىلى ايىنا 5 مىڭ دانا تارالىممەن «نايري» اتتى ارميانداردىڭ ۇلتتىق گازەتى شىعا باستادى. ارميان تىلىندەگى الىپپەنىڭ شىعۋى دا بالالارعا جاقسى سىيلىق بولدى. سونىمەن بىرگە 2 مىڭ دانا تارالىممەن كەزىندە قازاق رەسپۋبليكاسىن باسقارعان, قازاقتار جاقسى كورىپ «مىرزاجان» دەپ اتاپ كەتكەن لەۆون ميرزويان تۋرالى كىتاپ جارىق كوردى. ارميان مادەني ورتالىعى جىل سايىن قايىرىمدىلىق اكتسيالارىن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان ارناۋلى كونتسەرتتەر, مادەنيەت كۇندەرى مەن «ءدوڭگەلەك ۇستەل» ءماجىلىستەرىن وتكىزىپ تۇرادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەجەلگى قازاق جەرىندە ارميان مادەنيەتى دە لايىقتى ورنىن تاۋىپ, ءوركەن جايىپ كەلەدى. «نايري» اسسوتسياتسياسىنىڭ ارقاسىندا ول ءمادەنيەت جاڭا تىنىس, جاڭا ءورنەكتەرمەن جاڭعىرىپ, بىلايشا ايتقاندا, كەمپىرقوساق شۇعىلاسىنىڭ بارلىق بوياۋلارىمەن جايناپ, جارقىراي تۇسۋدە. كوپ ۇلتتى ەلدە تۇرعاندا ءوزىمنىڭ جەكە وتباسىلىق جاعدايىمدى دا ايتپاي كەتپەي بولماس. ايەلىم انفيسا زيناتقىزى – تاتار قىزى. اۋەلدە مەنىڭ وتباسىم ءبىزدىڭ ءتۇتىن تۇتەتىپ, شاڭىراق كوتەرۋىمىزگە قارسىلىق بىلدىرگەن-ءدى. ءبىراق جاس كەلىنشەگىمنىڭ اقىلدىلىعى سونداي, از ۋاقىتتا-اق ارميان ءتىلىن ۇيرەنىپ الدى. اكەمنىڭ سىناعىنا ساقاداي-ساي بولىپ شىقتى. سودان بەرى, مىنە, 42 جىل بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. قانداس بولماساق تا, رۋحىمىز ءبىر, تىلەگىمىز ءبىر. وسى رۋحاني جاقىندىق باسقا دانەكەرلەردىڭ بارىنەن دە مىقتىراق پا دەپ ويلايمىن.
وتباسىن شاعىن مەملەكەت دەيدى ەكەن عوي. مەن وسى وتباسى تۋرالى اڭگىمەمدى بۇكىل وردالى وتانىمىزدىڭ, بەرەكە-بىرلىك ورناعان بايتاق ەلىمىزدىڭ اۋقىمىنا اۋىستىرسام دەيمىن. كىم-كىمدى بولسىن ءوز ۇيىندەگى دە, سونىمەن بىرگە جالپى ەلىندەگى دە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر, ءاسىرەسە بۇگىنگى تاڭدا تولعاندىرۋى زاڭدى. ويتكەنى, قازىر دۇنيەدە داعدارىس بولىپ جاتقانى تۋرالى اڭگىمەلەردى كوپ ەستيسىڭ. داعدارىس كەلدى دەيدى, داعدارىس ءوتتى دەيدى. تەلەديداردان اناۋ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دۋىلداپ, شۋلاپ جاتقانىن كورەمىز. ولاردا سول داعدارىستىڭ داۋىلى شىنداپ سوعىپ جاتقانداي. ءيا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە داعدارىس تۋرالى ايتۋعا بولار. كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ قارەكەتسىزدىگىن اقتاپ الۋ ءۇشىن داعدارىستى سىلتاۋ ەتۋىنە بولار. بىراق, مەن ءوز باسىم بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا داعدارىس سونشالىقتى سەزىلىپ وتىرعان جوق دەپ ەسەپتەيمىن. داعدارىستىڭ بولاتىندىعى, ونىڭ اينالىپ سوققان تولقىنى قيىنداۋ سوعاتىنى تۋرالى ءتىپتى ۇكىمەت دەڭگەيىندە دە ايتىلىپ قالۋدا. جاھاندى جايلاعان الاپاتتىڭ ەكپىنىن ەۋروپا مەن امەريكا سەزىنىپ وتىرعانىن كورە تۇرا, ءبىر جاعىنان وعان ءمان بەرمەۋگە دە بولمايتىن سىڭايلى.
سوعان قاراماستان, سايىپ كەلگەندە, مەن قازاقستان داعدارىستان وتە تىنىش, قانداي دا ءبىر قيىندىق-كۇيزەلىسسىز وتە ءبىلدى دەپ پايىمدايمىن. بىزدە ايتا قالارلىقتاي داعدارىس دۇمپۋلەرى مەن احۋالدارىنا جول بەرىلمەدى. ناق وسى ماسەلەدە كاسىپكەرلەر تۇيتكىلدى جايلارعا ۇشىراي قويماعانى بەلگىلى. ءوز باسىم سونداي كىلتيپانداردى بايقاعان ەمەسپىن. ەگەر شاراپ جاساۋمەن اينالىساتىن ءبىزدىڭ سالامىزدى, جاقىندا عانا ىسكە قوسقان «ۆينەكس» دەپ اتالاتىن جاڭا زاۋىتتاعى ءوز جۇمىسىمدى الار بولساق, ازىرگە ءبارى تاماشا, بىرقالىپتى, تۇراقتى دەي الامىن. ءبىز تەڭگە ايماعىنا جۇمىس ىستەۋدەمىز. ەۋرومەن دە, دوللارمەن دە شاتاعىمىز جوق. وسىعان وراي ءبىر قىزىق ايتايىن, ءتىپتى, اشىعىنا كەلسەك, داعدارىس كۇشەيگەن سايىن, ونداعى باسەكە قاتاڭىراق بولعان سايىن, بىزگە جاقسىراق بولاتىن ءتۇرى بار. باسەكەدە شيراپ, شىنىعا تۇسەتىن سياقتىمىز. ونىڭ ۇستىنە ءارى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تەڭگە ايماعىندا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ەشتەڭەنى وزگەرتىپ, اۋىستىرمايمىز. شىمكەنتتىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىندە, سارىاعاش پەن تۇلكىباس توڭىرەگىندە 360 گەكتاردى الىپ جاتقان ءوزىمىزدىڭ ءجۇزىمدىگىمىز جانە ءجۇزىم وڭدەيتىن ەكى زاۋىتىمىز بار. بۇل زاۋىتتاردا جىلما-جىل 2,5-3 مىڭ توننا ءجۇزىم ءوڭدەلەدى. بۇعان قوسا اسسوتسياتسيا قۇرامىنداعى 257 فەرمەرمەن, جەكە قوجالىقتارمەن ىلكىمدى كەلىسىم-شارتقا وتىرعانبىز. ولارمەن 20 جىلدان بەرى قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىز. جۇزىمدەرىن قابىلداپ الامىن, اقشاسىن ۋاقىتىلى تولەيمىن, ورتاق مۇددە جولىندا ءبىر اعزاعا اينالىپ, تۇتاسىپ كەتكەندەيمىز. ءسويتىپ ءجۇزىمدى دە ءوزىمىز وسىرەمىز, ونى وڭدەپ, ءتاتتى شاراپتار جاسايمىز. شيشالارعا قازاقستاننىڭ ءوزىندە قۇيىپ, ساۋدا نۇكتەلەرىنە اتتاندىرامىز. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2004 جىلى اشىلعان «ۆينياك» زاۋىتىمىزدا اققايناردىڭ 4 ءتۇرى, شاراپتىڭ 22 ءتۇرى, كونياكتىڭ 5 ءتۇرى, چاچا اتتى ءجۇزىم اراعىنىڭ 3 ءتۇرى جانە الكوگولسىز ىشىمدىكتەردىڭ 4 ءتۇرى شىعارىلۋدا. اي سايىن 30 مىڭ شيشاعا جۋىق كونياك قۇيامىز. بۇل سياقتى بەرىك قورعانىسىم بولعاندىقتان, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ مەندە شارۋاسى قايسى؟
جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارىمىزدا 257 وتباسى بار دەدىك. وڭتۇستىك ءوڭىر بولعاسىن ءاربىر وتباسىندا 5-7 بالادان بولۋى دا تابيعي جاي. مىنە, وسى وتباسىلار ءبىزدىڭ ارقامىزدا وزدەرىن كۇنكورىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە. اۋىلدىق جەردەگى زاۋىتىمىزدىڭ وزىندە 200 ادام جۇمىس ىستەيدى. وعان الماتىداعى زاۋىتىمىزدى قوسايىق. سوندا ءبىز شامامەن جىل سايىن 500-700 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. باستى نارسە بۇل عانا ەمەس, ءبىز بۇگىنىمىزگە ىرزامىز, بولاشاعىمىزعا سەنىمدىمىز.
ەڭبەكاقى ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, ايتالىق, سايرام اۋدانىندا ونىڭ ورتاشا دەڭگەيى 30 مىڭنىڭ ۇستىندە, ال الماتىدا 60 مىڭ تەڭگەگە جۋىق. باسقا دا تابىس كوزدەرى جوق ەمەس. مەن وسىناۋ ادامدار ءۇشىن ءبىزدىڭ زاۋىتتارىمىزدا جۇمىس ىستەۋ ابىروي, مارتەبە ەكەندىگىن بايقايمىن. ويتكەنى ءبىز جالاقىنى ۋاقىتىندا تولەيمىز. سالىقتاردى كەيىنگە قالدىرمايمىز. وسى رەتتە ءبىر تۇيتكىلدى جايدى دا ايتا كەتەيىن. راس, قازىر كەيدە باعالار شارىقتاپ تا كەتەدى. ايتالىق, وسى جاڭا جىلدان باستاپ, ءبىزدىڭ سالىعىمىز كوتەرىلدى. انە, سونىڭ كەسەلى باعاعا تيەدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز اركەز جەرگىلىكتى وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشىلەرگە كومەكتەسۋ كەرەكتىگىن, ولاردىڭ نەعۇرلىم جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدى سەزىنۋى قاجەتتىگىن جالىقپاي ايتۋدا. دەمەك, جاڭاعىداي ءجونسىز سالىقتاردىڭ ءبىزدىڭ ديقان شارۋالارىمىزعا دا كەلەڭسىز اسەرى تيەتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ولار اۋىلدا تۇرادى. ولار قالاداعىداي يگىلىكتەردى پايدالانىپ وتىرعان جوق.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ «ۆينياك» زاۋىتىمىز جاڭادان اشىلعان تابىستى كاسىپورىن. ءبىز ونى ەل پرەزيدەنتىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا سالىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرگەنىمىزدى ماقتانىشپەن ايتامىز. بۇل ارادا ءبىز كەز كەلگەن ەلدىڭ پرەمەرلەرىن, كانتسلەرلەرىن جوعارى دارەجەدە قابىلداي الامىز. ءسويتىپ, قازاقستاندا دا ەۋروپاداعىدان ءبىر كەم ەمەس وسىنداي زاۋىت بار ەكەندىگىن كورسەتە الامىز. وسى قۇرىلىستا فرانتسۋزداردىڭ جوباسى پايدالانىلدى. مۇنداعى وسى زامانعى يتاليالىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. بارلىق سپيرتتەر 80-100 جىلدىق ەمەن بوشكەلەر مەن ەمەن شەگەندەردە ساقتالادى. وسى زامانعى قۇيۋ تورابىنىڭ قۋاتتىلىعى ساعاتىنا 6 مىڭ شيشاعا دەيىن جەتەدى. ءبىز قازاقستاندا تۇڭعىش رەت چاچا دەپ اتالاتىن ءجۇزىم اراعىن شىعارا باستادىق. بۇل سپيرتتەن نەمەسە بيدايدان جاسالعان اراق ەمەس, بۇل دەگەنىڭىز ناعىز ءجۇزىم گليۋكوزاسى. ءجۇزىم تەك ءبىزدىڭ زاۋىتتا عانا يتاليالىق جابدىقتاردا وڭدەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەۋروپالىق ستاندارتتاعى عاجاپ ساپالى شاراپ الۋعا جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تۇرعىسىنان دا العى شەپتەن كورىنۋگە مۇمكىندىكتەر بەرۋدە. وسىنداي جاقسى شاراپتارىمىز بەن كونياكتارىمىز حالىقارالىق باسەكەلەردە 11 التىن جانە 7 كۇمىس مەدال جەڭىپ العانىن ايتۋعا ءتيىسپىن. ال بۇل مەدالدار ەڭ الدىمەن الەمگە قازاقستان اتىن تانىتۋدا.
تالاپقا ساي تەحنولوگيانى يگەرگەن ماماندار جايىنا كەلەر بولساق, بۇل ورايدا مەنىڭ تاجىريبەم ۇلكەن. سەبەبى, وسى كاسىپپەن ءوزىم دە 40 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. سوندىقتان, مەنى شاراپ جاساۋشىلار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, ءجۇزىم وسىرۋشىلەردىڭ حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەتىپ سايلاۋى دا تەگىن ەمەس بولار. ءبىزدىڭ شاراپ جاساۋ ءىسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىمىز قازاقستاننان تىسقارى جەرلەرگە دە ءمالىم ەكەندىگىن ايتسام, اسىرا ماقتاندى دەپ ويلاماسسىزدار. 1999 جىلى قىرىم شاراپ جاساۋشىلار وداعى «ل.س.گوليتسىن التىن مەدالىمەن», باسەكەلەس رىنوكتاعى ستراتەگيالىق باعدارلاما ءۇشىن 2001 جىلى فرانتسيا ۇلتتىق ونەركاسىبىنە جاردەمدەسۋ اسسوتسياتسياسى «التىن مەدالمەن», ال 2003 جىلى «ناپولەون مەدالى» قۇرمەتتى سىيلىعىمەن ماراپاتتاۋى ەلىمىزدىڭ مەرەيىن اسىرعانى انىق. ەندىگى جەردە ءوز ءتاجىريبەمدى كەيىنگى جاستارعا ۇيرەتۋدەمىن.
مەنىڭشە, قازاقستاندا وسىنداي ەكولوگيالىق تۇرعىداعى تازا ءوندىرىستى ودان ءارى كەڭىنەن ورىستەتىپ جولعا قويۋعا ءمۇمكىندىك جەتكىلىكتى. ەلباسىمىز ايتىپ ءجۇرگەندەي, جەرگىلىكتى, وتاندىق ءوندىرۋشىگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سايىپ كەلگەندە, قازاقستاندا بۇل ءۇشىن بارلىق العىشارتتار بار. شيكىزات ايماقتارى جەتىپ ارتىلادى, كادر ماسەلەسى شەشىلگەن, رەسۋرستار, باسقا ماسەلەلەر دە شەشىمىن تاپقان. دەمەك, ءبىزدىڭ زاۋىتتاعىداي جاقسى ساپالى ءونىمدى شىعارۋعا بولادى.
مەنەن وسىنداي اتاق-ابىرويعا, تابىسقا قالاي جەتكەنىمدى سۇراپ جاتادى. سونىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ ارقاسى, قازاق جەرىنىڭ شاپاعاتى دەپ ايتار ەدىم. مەن ەڭ الدىمەن قازاقستانعا قىزمەت ەتەمىن. ءبىزدىڭ اۋلەت قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىنە تامىر تارتىپ قوسىلىپ كەتتى. مەنىڭ اتام, اكەم وسىندا جەرلەندى. ءوزىم وسىندامىن. ۇلىم وسىندا. نەمەرەم جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى. دەمەك, التى اتادان بەرى تۋىستاسىپ, باۋىرلاسىپ كەلەمىز. ءوزىم قازاق جەرىندە تۋعاندىقتان دا, قازاقستاندى بارلىق جان-تانىممەن شىنايى تۇردە تۋعان وتانىم دەپ ەسەپتەيمىن. بالالارىما دا وسىنى وسيەت ەتۋدەمىن. ويتكەنى, قازاق حالقى ناعىز سابىرلى, ساليقالى, اڭقىلداعان ادال حالىق. ءوز باسىم سونشالىقتى قۇرمەتتەيمىن.
ارينە, كەمشىلىك پەن كەلەڭسىزدىكتەر ءاربىر ۇلت وكىلدەرىندە كەزدەسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى سارابدال ينستيتۋت قۇرىپ, ونى زاڭداستىرىپ بەرگەنى ءۇشىن مىڭ راحمەت. ەلباسىمىزدىڭ «ەڭ الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەيتىن تاماشا قاعيداسى بار. وتە دۇرىس. ءتىپتى كەز كەلگەن وتباسىن الايىقشى. وندا دا ەڭ الدىمەن تاماق توق, كويلەك كوك بولۋى كەرەك قوي. قارىم-قاتىناس سودان كەيىن. اقشا بولماسا, جۇيكە دە جۇقارادى, ۇرىس-كەرىس تە شىعىپ كەتەتىن جاعدايلار بولادى. سوندىقتان, بۇكىل ەلدىڭ ساياساتىندا دا پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكانى العى شەپكە شىعارۋى كورەگەندىك دەر ەدىم. ءبىر عانا مىسال. ارمياندار قازاقستاندا بۇرىن 25 مىڭ بولاتىن, قازىر 43 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ دەمەك, مۇندا تۇرمىس جاقسى. بەرەكە مەن بىرلىك بار. سونىمەن بىرگە ارمياندار دا, قازاقتار سياقتى, ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋگە ءازىر تۇراتىن حالىق. توقشىلىق مەكەنىنە الىستان ءبىر-ءبىرىن تارتادى. كوپشىلىگى ماماندىق يگەرىپ كەلەدى. بارلىعى دەرلىك جاقسى قۇرىلىسشىلار. قازاقتارمەن شۇيىركەلەسىپ, ءتىل تابىسۋعا دا شەبەر. جاسىراتىنى جوق, مەن وسىنداعى باس ارميانمىن. ءارتۇرلى جاعداي بولىپ تۇرادى, كورە الماۋشىلار, قىزعانشاقتار ءبىزدىڭ ارامىزدا دا بار. ارمياندار اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ, كەيبىر ىشكى تۇيتكىلدەر بار ەكەنىن دە بىلەمىن. ءبىر ايتارلىعى, وسىنداي تۇيتكىل تۋدىراتىنداردىڭ كوبى ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ارمياندارى ەمەس, ارمەنيانىڭ ارمياندارى. ءوزىمىز وسىندا تۇرىپ, تاريحي وتانىمىزعا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي سەپتىگىمىزدى تيگىزە الساق, ول دا قازاقستاننىڭ جاقسىلىعىنان, ەلباسىمىزدىڭ شاراپاتىنان دەپ بىلەمىن.
نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن, ءبىز, بيزنەسمەندەر, جىلىنا ءبىر, كەيدە ەكى مارتە كەزدەسىپ تۇرامىز. سول كەزدە ءوزىمىزدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىمىزدى, شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەرىمىزدى ايتىپ قالامىز. ءبىر جولى ءبىزدىڭ سالالارعا اقشا نەگە سالىنباي جاتقاندىعى, كەيبىر سالالاردىڭ نەلىكتەن باياۋ جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. قاتاڭ تالاپ قويىلدى. ءتىپتى سۇراقتىڭ ءبىرى تىكەلەي ماعان باعىتتالدى. پرەزيدەنت: «سەن نەگە كولحوزدار مەن سوۆحوزداردى قايتا قۇرىپ جاتىرسىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلار قۇرماعانىمدى, ونىڭ ەسىنە بارلىق جەكە شارۋا قوجالىقتارىن, فەرمەرلەر شارۋاشىلىقتارىن اسسوتسياتسياعا بىرىكتىرگەنىمدى ايتتىم. وسى جاعدايدا بۇگىندە ءجۇزىمدى 20 كۇن ءىشىندە عانا جيناپ الامىز. ال كەڭەس كەزىندە ستۋدەنتتەردى جاۋىپ جىبەرىپ, 4 اي بويى جينايتىنبىز. سونىمەن قاتار ولارعا تەحنيكا, تىڭايتقىش بەرىپ كومەكتەسەمىز. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا قۇرعاق شاراپ ماتەريالدارى بويىنشا فرانتسيانىڭ ءوزىندە ءتورتىنشى ورىنعا شىقتىق. كەڭەستىك ۋاقىتتا قازاقستان وسىنداي مارتەبەلى تۇعىردان قاشان كورىنىپ ەدى؟
پرەزيدەنت بۇل ءسوزىمدى ۇناتىپ قالدى, ءتىپتى مەنى ماقتاپ تا جىبەردى. كاراپەتيان بارلىق جۇمىسىن ءبىر مينۋتتىڭ ىشىنە سىيعىزىپ ايتتى, دەدى. مەنىڭ مەرەيىمدى وسىرگەن وسىنداي وقيعالار بولىپ تا تۇرادى. ءيا, ەلباسىمىز ادال كاسىپكەرلەردى قولدايدى. بىراق, وكىنىشكە وراي, كەيبىرەۋلەر جالپىعا بىردەي زاڭدى بۇزادى, كۇماندى جولمەن اقشا تابادى, ءسويتىپ, رەسەيدە, تاعى ءبىر جەرلەردە تىزبەكتەلگەن ۆيللالار, تۇتاس قالالار سالادى. ناق وسىنى, ەندى, دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىن.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XIX سەسسياسى بولىپ, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءسوز ەتپەكشى. بۇدان بىلاي توراعانىڭ تاعى دا ەكى ورىنباسارى سايلانىپ تۇرماقشى. بۇل دۇرىس ءارى ءادىل شەشىم بولادى دەپ پايىمدايمىن. اسسامبلەيادا ءار ەتنوس تولىققاندى كورىنىس تابادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتارىمىزعا بۇدان بىلاي ءبىزدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمىز بارىنشا كەڭ تۇردە جەتكىزىلىپ تۇرماق. اسسامبلەيانىڭ وزىنەن سايلانعان 9 دەپۋتات تا ۇلكەن كۇش. ال ەندى دەپۋتاتتىق توبىمىز قۇرىلماق. بۇل توپقا بارلىق پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرەتىن بولادى.
ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, اسسامبلەيا ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىن شىن مانىندە بىرىكتىرىپ وتىرعان جۇمىلدىرۋشى ينستيتۋت بولىپ تابىلادى. حالقىمىز قانشاما جىلداردان بەرى تاتۋ-ءتاتتى دوستىقپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. باسقا ەلدەردى الايىقشى. جاقىن كورشىلەرىمىز وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا, كاۆكاز ەلدەرىنە زەر سالىپ كورىڭىزشى. نە ايتاتىنى بار؟ سالىستىرىپ بايقاساڭىز, قاي تۇرعىدان دا ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا. تىنىشتىق تا, تاتۋلىق تا, دوستىق تا, بىرلىك پەن بەرەكە دە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تا, ساياسي سارابدالدىق تا – ءبارى ءبىزدىڭ قازاقستاندا. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ قۇرمەتتى ەلباسىنىڭ, ونىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىرعاندىعى جانە بەلگىلى. ەڭ باستىسى, سول اقىلمان ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى مەكەندەگەن بارلىق حالىقتار, ەتنوستار مەن دياسپورالار ءبىر جۇدىرىققا تاس ءتۇيىن بولىپ بىرىككەن.
ناق وسى ارادا ءبىزدىڭ ەل ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق داعدارىستان نەلىكتەن كۇيزەلىسسىز جەلە-جورتىپ مايپاڭداپ وتە شىققانىن ۇققاندايمىز. داعدارىستان دەرتسىز وتكەن سەبەبىمىز سول, ويتكەنى بارلىق رەسۋرستار ءبىر ورتالىقتا, مەملەكەتتىڭ قولىندا شوعىرلانعان. قاي سالادا, قانداي دا ءبىر كۇيزەلىس تۋىنداسا, قاراجات تا, رەسۋرس تا رەتىنە قاراي سوعان بولىنەدى. جەر سىلكىنىستەرى, سۋ تاسقىندارى سياقتى تابيعي اپاتتار كەزىندە سونداي قورلانۋدىڭ ەسەبىنەن ەلدىك كومەگىمىزدى تانىتا بىلدىك. قۇرىلىستا ۇلەسكەرلەر داعدارىسى ورىن العان كەزدە دە, وسىنداي كومەكتىڭ ارقاسىندا بۇل پروبلەما دا قالپىنا كەلدى, ءىس-جۇزىندە بارلىق ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپتى. ۇلەسكەرلەردىڭ دە مەملەكەت تاراپىنا وكپە-نازى قالمادى. بانكتەرىمىز تاقىرعا وتىرا جازداعاندا دا, مەملەكەتتىك ساياسات, مەملەكەتتىك قازىنالى قور قول ۇشىن بەردى. ءسويتىپ, حالىقتىڭ قانشاما جينالىمدارىن ساقتاپ قالدى. بۇل جايلار جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى. سوندىقتان مەن ورتالىق بيلىك, ورتالىق قارجى جۇيەسى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
كەڭەس وداعى قۇلاپ, تاراعاننان كەيىن, مۇراعا قالعان بارلىق قيىنشىلىقتار مەن پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قازاقستاندا قازىر تولىقتاي شەشىمىن تاپتى دەپ مالىمدەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ماسكەۋ دە بىردەن سالىنا قويماعان عوي. توڭىرەگىمىزگە كوزىمىزدى اشىپ قارايىقشى. ەلىمىز ءوز اۆتوموبيلدەرىن, ءوز تەپلوۆوزدارىن شىعارا باستادى. مۇنى قاشان كورىپ ەدىك؟ وسىلاي بولادى دەپ قايسىمىز ويلار ەدىك؟ اۋىل, سەلولارىمىزعا گاز كەلىپ جاتىر. الماتىنىڭ توڭىرەگى, الماتى وبلىسىنىڭ اۋىلدارى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورىپ, شۋاعىنا بولەنگەن. ءسولتۇستىكتەن كەلە جاتقان قىتايعا وتەتىن ماگيسترال ارقىلى الماتى اتىرابى, بۇكىل وڭتۇستىك ءوڭىرى وزبەكستانعا يەك ارتپاي, ءوز گازىمىزبەن قامتاماسىز ەتىلمەك. ەگەر كەڭەس ۋاقىتى بولسا, مۇنداي بولار ما ەدى, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالا بەرەر ەدى عوي. سوندىقتان, ازىراق وتكەنىمىزدى شولىپ, ومىرگە كوزىمىزدى اشىڭقىراپ قاراۋىمىز كەرەك. بۇگىن تاڭدا ەلىمىزدە جاھاندىق ەكونوميكالىق ماسەلەلەر ەمىن-ەركىن شەشىمىن تابۋدا. سول سەبەپتەن دە مەن بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندى مەكەندەگەن حالىقتىڭ ماڭدايىنىڭ باعى بار دەپ بىلەمىن. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ەلىمىز ىنتىماعى جاراسقان قۇتتى مەكەنگە, ىرىس-بەرەكەسى شالقىعان باقىت ورداسىنا اينالعان. ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز باقۋاتتى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىمىزدى كورۋدەمىز. نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سەنىمدىمىز. ادامعا ودان ارتىق نە كەرەك؟ الداعى ۋاقىتتا دا ىرىسىمىزدىڭ ورداسىن ەلباسىمىز سومداعان ىنتىماق-بىرلىگىمىز قولداي بەرسىن.
ارتۋش كاراپەتيان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «نايري» ارميان مادەني ورتالىقتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى, قحا مۇشەسى, «ۆينياك» جشس ديرەكتورى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
