– ءنۇربيبى سەرىكقاجىقىزى, 20 جىلداعى جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىن قالاي باعالايسىز؟
– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن تالداۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى – الەۋمەتتىك تە, ينۆەستيتسيالىق تا بولاشاق قاجەت. ونىڭ ەرەكشەلىگى وسىدا. ادام جۇمىسقا شىققان بويدا جەكە زەينەتاقى شوتىن اشادى جانە ءوزىنىڭ ەڭبەك قىزمەتىندە زەينەتاقى جارنالارىن جاسايدى. بۇل ينۆەستيتسيالانادى, ينۆەستيتسيالىق كىرىس الىنادى, وسىلايشا زەينەتاقى جيناق اقشاسى قالىپتاستىرىلادى. قازىر جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن 20 جىل وتكەن سوڭ زەينەتاقى جارناسىن تۇراقتى تۇردە سالاتىن ادامداردا قوماقتى سوما جيناقتالدى. 20 جىل ىشىندە ادامدار جەتكىلىكتى تۇردە جيناقتاپ ۇلگەرگەن جوق دەگەن ءۋاجدى ءجيى ەستيمىز. راسىندا دا, ەگەر مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا جيناقتالعان ورتاشا سومانى الساق, 1 ميلليون تەڭگەدەن از. بىراق بۇل جۇيەگە 20 جىل بويى قاتىسقانداردىڭ دا, وعان تەك قاتىسىپ قويا سالعانداردىڭ, بۇكىل كەزەڭ بويى جارنالاردى تۇراقتى تۇردە سالىپ وتىرعانداردىڭ جانە ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ رەسمي جالاقىسىن كورسەتپەيتىندەردىڭ بارلىق شوتتارىنان الىنعان ورتاشا سوما ءدال وسىنداي. زەينەتكەرلىككە دەيىنگى جاستاعى جارنانى ۇنەمى (جىلىنا كەمىندە 9 رەت) سالىپ وتىراتىن سالىمشىلاردىڭ جيناقتاعان اقشاسى ەر ادامداردا 3 ميلليون تەڭگەدەن جانە ايەلدەردە 2 ميلليون تەڭگەدەن اسادى. بۇل سوما جارنالار سانى مەن سوماسىنا تەڭبە-تەڭ وسۋدە. بجزق-دان تولەمدەردىڭ تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتۋىنىڭ ءوزى جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەيتىندىگىن كورسەتەدى. 2018 جىلدان بەرى اي سايىنعى نەگىزدە تولەنەتىندىگى بەلگىلى, ول ادام ءتيىستى جاسقا جەتكەندە 1998 جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى (ورتاق قۇراۋىش), ەڭبەك ءوتىلى مەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسقان كەزەڭ (بازالىق تولەم) ءۇشىن مەملەكەتتەن جانە بجزق-داعى ءوز شوتىنان الاتىن جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ ءبىر بولىگى بولادى. قازىر جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ 80-85%-ىن ادامدار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الاتىندىعىن تالداۋ كورسەتىپ وتىر. 2018 جىلى بجزق-دان زەينەتاقى تولەمدەرىن رەسىمدەگەندەردىڭ كوپشىلىگى ازىرگە 15 مىڭنان 40 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى سوما الادى. بىراق بجزق-دان الاتىن تولەمدەرىنىڭ ءوزى 100 مىڭ تەڭگەدەن اساتىندار دا بار. قازىر مۇنداي الۋشىلار از, بىراق ولار جارنانى تۇراقتى تۇردە اۋدارا وتىرىپ, جاقسى زەينەتاقى جيناقتاۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ قازاقستاندىق جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن داعدارىسقا ءتوزىمدى دەپ اتاۋعا بولا ما؟
– ءبىزدىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى الەمدىك ەكى قارجى داعدارىسىن وتكەردى. ءبىرىنشى داعدارىستىڭ شارىقتاۋ شەگى حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ سوڭىندا بولدى. ەكىنشى قارجى داعدارىسى 2007-2008-جىلدارى بولدى جانە ول سالىمشىلاردىڭ شوتتارىنداعى ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى. بىراق ول سالىمشىلاردىڭ جيناق اقشالارىنا اسەر ەتكەن جوق, سەبەبى تولەم الۋعا قۇقىق العاندارعا قاتىستى زەينەتاقى جيناقتارىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان ساقتاۋ تەتىگى قولدانىلىپ, ادامدار جيناقتالعان كىرىستىلىك پەن ينفلياتسيا سوماسى اراسىنداعى ايىرمانى الا باستادى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ دامۋى, ونىڭ ءساتتى بولۋى كوبىنە ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى: ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ ءوسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ جانە حالىق كىرىسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى, باعالاردىڭ تۇراقتىلىعى زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ناقتى قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ۇلعايۋى حالىقتىڭ بولاشاقتاعى جيناقتارىنىڭ ەسەبىنە ءوز كىرىسىنەن تۇراقتى اۋدارىپ تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جارنالاردىڭ تۇراقتى تۇردە ءتۇسۋى ينۆەستيتسيالىق كىرىسكە دە اسەر ەتەدى, سەبەبى كوپ سوما ينۆەستيتسيالانعان سايىن, پايدا دا كوبىرەك بولادى. جالپى العاندا, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى جۇمىس ىستەگەن بۇكىل كەزەڭدە جيناقتالعان كىرىستىلىك دەڭگەيى 481,1%-دى قۇرادى, بۇل جيناقتالعان ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن (474,2%) اسىپ تۇسەدى. بجزق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا جيناقتالعان كىرىستىلىك 2014 جىلعى ساۋىردەن بەرگى كەزەڭدە (زەينەتاقى اكتيۆتەرى بجزق-عا شوعىرلاندىرۋ اياقتالعان كەز) 49,40%-دى قۇرادى, ال بۇل كەزەڭدە ينفلياتسيا 41,78% مولشەرىندە بولعان. 2018 جىلعى 1 قاراشادا زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ سوماسى 9 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 3,5 تريلليونى (38%-دان استامى) – سالىمشىلاردىڭ شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق كىرىس.
ەگەر جيناقتالعان اقشانىڭ ناقتى قۇنىنا قانداي دا ءبىر كەزەڭدەگى قارجى نارىقتارىنداعى احۋال اسەر ەتەتىن بولسا, وندا قالاي بولعاندا دا ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس كىرىستىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى. تاعى دا ەسكە تۇسىرەيىن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 5-بابىنا سايكەس مەملەكەت الۋشىلارعا بجزق-داعى مiندەتتi زەينەتاقى جارنالارىنىڭ جانە مiندەتتi كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنىڭ زەينەتاقى تولەمدەرىنە قۇقىق الۋ ساتىندەگى ينفلياتسيا دەڭگەيiن ەسكەرە وتىرىپ, جارنالارىنىڭ ناقتى ەنگiزiلگەن مولشەرiندە ساقتالۋىنا كەپiلدiك بەرەدi. باسقاشا ايتقاندا, ادام زەينەتكە شىققاندا ونىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى كىرىستىلىكتىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە بولعان بۇكىل كەزەڭدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ارا-قاتىناسىندا ەسەپتەلەدى. بۇل جۇيە جۇمىس ىستەيدى – ادامدار زەينەتكە شىققاندا, ءوز تولەمدەرىنەن باسقا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بويىنشا سومالار الادى, سەبەبى جەكەلەگەن كەزەڭدەردەگى كىرىستىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, وتكەن جىلى شامامەن 13 ميلليارد تەڭگە تولەنگەن. مۇنىڭ ءبارى جۇيەنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىنىن جانە سالىمشىلار جيناق اقشاسىنىڭ قورعالعاندىعىن بىلدىرەدى.
– بىراق قازىرگى كەزدە كەيبىر ساراپشىلار جاقىن ۋاقىتتا, 5-10 جىلدان كەيىن بجزق اقشاسى تاۋسىلىپ, زەينەتاقى تولەۋگە اقشاسى قالمايدى دەپ حالىقتى قورقىتۋدا. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟
– مۇنداي بولجامدى جوققا شىعاراتىن نەگىزگى دايەكتەن باستايىن. تولەمدەر مەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە تۇسەتىن قاراجاتتى سالىستىرۋ شىن مانىندە دۇرىس ەمەس. الەمدىك پراكتيكادا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ ەكى ۇلگىسى قولدانىلادى: بولەتىن زەينەتاقى جۇيەسى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى. كوپتەگەن ەلدە بەلگىلى ءبىر ەرەكشەلىكتەرىمەن وسى جۇيەلەردىڭ بىرقاتار كومبيناتسيالارى قولدانىلادى, بىراق ونىڭ ءوزى بار-جوعى ەكەۋ. ءبىرىنشى جاعدايدا دا, ەكىنشى جاعدايدا دا اقشانى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار اۋدارادى. تەك بولەتىن جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ سالىقتار تۇرىندەگى ەسەپتەۋلەرى بولاشاقتاعى زەينەتكەرلەرگە زەينەتاقى تولەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. جۇيەنىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى وسىدان بارىپ «بولەتىن» دەپ اتالدى, ياعني اقشا جۇيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا قايتا بولىنەدى. جۇيەنىڭ باسقاشا اتاۋى – ورتاق دەپ اتالادى, ۇرپاقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن بىلدىرەدى: حالىقتىڭ جۇمىسقا قابىلەتتى بولىگى زەينەتكەرلەرگە تولەيدى. ال جيناقتاۋشى جۇيە بولسا, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ دەربەس شوتتارىنا بۇكىل ەڭبەك جولىندا اقشا اۋدارۋىن بولجايدى. ناقتى ءبىر سالىمشىنىڭ تولەم الۋ قۇقىعى باستالعان كەزدە ول جۇيەنىڭ باسقا قاتىسۋشىلارىنان ەمەس, ونىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنان تاۋسىلعانشا تولەنەدى. وسىلايشا ءبولۋ جۇيەسىندە كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن بەرىلەتىن اقشا اراقاتىناسى نەگىزگى ءرول اتقارادى, سەبەبى بۇل اراقاتىناسقا دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. كەزىندە ءدال وسى بالانستىڭ بۇزىلۋى زەينەتاقى رەفورماسىنا جانە جيناقتاۋشى قۇراۋىشتى ەنگىزۋگە دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋىنداتتى. قازاقستاندا 1998 جىلدان بەرى ىستەپ كەلە جاتقان جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە ءاربىر ادام بۇكىل ەڭبەك جولىندا جيناقتاعان ءوزىنىڭ جەكە زەينەتاقى جيناقتارىنا قاراي الادى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كەلىپ تۇسكەن اقشا مەن تولەمدەر اراقاتىناسىنىڭ ناقتى ءبىر ازاماتتىڭ تولەمدەرىنە ەشقانداي ىقپالى جوق. الىناتىن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ سوماسىنا مەنشىكتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ جيىلىگى, تۇراقتىلىعى مەن مولشەرى جانە ولارعا ەسەپتەلەتىن ينۆەستيتسيالىق كىرىس قانا اسەر ەتەدى. وسىلايشا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن اقشانى سالىستىرۋ ادىسنامالىق تۇرعىدان قاتە بولماق.
ەگەر تسيفرلارعا جۇگىنەتىن بولساق, وندا الۋشىلاردىڭ سانىنا, تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق كىرىسكە, تۇسىمدەردىڭ كولەمىنە قاراي كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن اقشا اراسىنداعى قاتىناستىڭ جىلدان- جىلعا وزگەرگەنىن كورۋگە بولادى. سوڭعى جىلدارى كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن تولەمدەردىڭ اراقاتىناسى 4-كە 1 دەڭگەيىندە بايقالادى. بجزق-نىڭ اكتۋارلىق ەسەپتەۋلەرى بويىنشا مۇنداي اراقاتىناس بولاشاقتا دا ساقتالادى, ياعني كەلىپ تۇسەتىن اقشا بۇرىنعىسىنشا تولەنەتىن تولەمنەن ارتىق بولادى. مىسالى, 2019 جىلدان باستاپ 2023 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە تولەمدەردىڭ جيىنتىق كولەمى 1,3 ترلن تەڭگە بولعاندا جارنالاردىڭ جيىنتىق كولەمى شامامەن 5 ترلن تەڭگە بولادى دەپ بولجانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ەسەپتەگەندەگى جيناق اقشا سوماسى 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي شامامەن 15,3 ترلن تەڭگە بولادى. دەمەك, بجزق-دا كاسسالىق ايىرماشىلىق بولادى دەگەن پىكىرلەر شىندىققا جاناسپايدى.
– قازاقستان زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ كوپقۇرامدىلىعىنا قايتا ورالساق: تاعى دا جيىرما جىل وتەدى جانە 1998 جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولماعان ادام دا زەينەتكەرلىك جاسقا جەتەدى. ولار ورتاق زەينەتاقىنى المايدى. بۇل مەملەكەتتىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرى قىسقارادى دەگەندى بىلدىرە مە؟
– مەملەكەت بۇرىنعىشا ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا قاتىسادى. ورتاق قۇراۋىشتى تولەۋ ءىس جۇزىندە جىل سايىن تومەندەيدى, بىراق بازالىق زەينەتاقى تولەۋ جالعاسا بەرەدى. 2018 جىلدان باستاپ وسى زەينەتاقىنىڭ مولشەرى ەڭبەك وتىلىنە جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ كەزەڭىنە قاتىستى بولادى. ياعني, وسىنىڭ بارلىعى ادامداردىڭ رەسمي تۇردە ەڭبەك ەتۋگە نەمەسە ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارتتار بويىنشا جۇمىس ىستەپ, قىزمەت كورسەتۋگە جانە بجزق-داعى جەكە زەينەتاقى شوتىنا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋعا, جۇمىس بەرۋشىدەن العان دەرەكتەردى شوتتان العان ءۇزىندى-كوشىرمەمەن سالىستىرىپ تەكسەرە وتىرىپ, ونىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا اۋدارىمداردى جاساعانىن نە جاساماعانىن جۇيەلى تۇردە باقىلاپ وتىرۋعا ءتيىس ەكەنىنە الىپ كەلەدى.
زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ 2014 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ءبىز قازىر جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە (بۇل 2016-2020 جىلدار) جوسپارلانعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرامىز. ءدال وسى ۋاقىتتا قۇقىقتىق نەگىزدەر جاسالۋدا جانە جۇيەنى قايتا قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارى ورىندالۋدا. وتكەن ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىتتا كوپ نارسە جاسالدى. مىسالى, كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدى رەفورمالاۋ جۇرگىزىلدى, 2016 جىلدان باستاپ ولار تولىق مەملەكەتتىك زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا ءوتتى. بۇل مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى تۋرالى ماسەلەگە وراي.
زەينەتاقىنىڭ جيىنتىق مولشەرىن, ياعني مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جانە بجزق-دان زەينەتاقىنىڭ مولشەرىن كوتەرۋ ءۇشىن 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ەسەبىنەن تولەمدەر الۋدىڭ اي سايىنعى كەستەسى ەنگىزىلدى. وسى كەزەڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – حالىقتى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قىزمەتتەرىمەن قامتۋ. ءبىز بۇل مىندەتتى قازىرگى كەزدە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن, مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىمەن, اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ شەشۋدەمىز.
2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ شارتتى-جيناقتاۋشى قۇراۋىشتى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر, وندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قىزمەتكەردىڭ پايداسىنا جالاقىنىڭ 5%-ى مولشەرىندەگى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى كوزدەلەدى. بجزق-دا جۇمىس بەرۋشى ءوزىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5% مولشەرىندە جبمزج اۋداراتىن ءاربىر قىزمەتكەرگە شارتتى زەينەتاقى شوتى اشىلادى. العاشقى تولەمدەر زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان الۋشىلارعا, سونداي-اق ەگەر مۇگەدەكتىگى مەرزىمسىز بەلگىلەنگەن بولسا, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا 2025 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلادى. تولەمدەردىڭ مىندەتتى تالاپتارى قاتارىنان كۇنتىزبەلىك 60 ايدان كەم ەمەس كەزەڭ ءۇشىن جبمزج شوتىنا اۋدارۋ بولىپ تابىلادى.
ەكىنشى كەزەڭدە (2020-2030 جىلدار) زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە شارالار قابىلدانادى. مۇندا بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىنەن مەملەكەتتەن ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىعا ءوتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنەن زەينەتاقى اننۋيتەتتەرى ارقىلى ومىرلىك تولەم تولەۋگە كوشۋ بولجانادى.
تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ماقساتى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ بۇرىن العان كىرىستەرگە جانە ەلدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە سايكەس كەلۋ, زەينەتكەرلىككە شىعۋعا بايلانىستى جوعالتقان جالاقىسىنىڭ ورنىن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ەسەبىنەن كەمىندە 40% دەڭگەيدە جابۋ كوەففيتسيەنتىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق حالىقتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ.
– زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – وعان حالىقتى تارتۋ. بۇل باعىتتا قانداي قادامدار جاسالادى؟
– ەڭ الدىمەن, ارقايسىمىز زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ سالىق ەمەس, قانداي دا ءبىر بەلگىسىز ماقساتتار ءۇشىن اقشانى ماجبۇرلەپ الۋ ەمەس, ەڭبەك قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوز كاپيتالىڭدى قالىپتاستىرۋ ەكەنىن ناقتى بىلۋگە ءتيىسپىز, ونىڭ نەگىزىندە قانشا تابىس تاپتىڭ, سونشا الاسىڭ دەگەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىك قاعيداتى بار. بجزق حالىق اراسىندا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جيناقتاۋشى جۇيەگە قاتىسۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى اۋقىمدى اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىسىن جۇرگىزەدى. سونىمەن قاتار ءبىز ەرەسەك ادامدارمەن قاتار ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقپەن – ستۋدەنتتەرمەن جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن جۇمىس ىستەي باستادىق. ولاردان تۇسىنىستىك پەن قىزىعۋشىلىقتى كوردىك, ولار ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى دەپ سەنەمىز. بيىل اقپان ايىنان باستاپ ءبىز ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدارمەن – شوتتارىنا بىرنەشە جىل بويى زەينەتاقى جارنالارى تۇسپەگەن ءاربىر سالىمشىمەن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. قازىردىڭ وزىندە 496 مىڭنان استام اداممەن بايلانىس ورناتىلدى, ولاردىڭ 96 مىڭعا جۋىعى زەينەتاقى اۋدارىمدارىن اۋدارا باستادى. ولاردىڭ شوتتارىنا 9 ايدىڭ وزىندە 1,5 ملرد تەڭگەگە جۋىق اقشا ءتۇستى.
تۇسىندىرمە جۇمىسىمەن قاتار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باسقا دا ىنتالاندىرۋ شارالارى قابىلدانۋدا. مىسالى, 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار ءۇشىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ كوپشىلىگى زەينەتاقى, الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىنەن تىس قالۋدا. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى (بجت) ەنگىزۋگە باستاما جاسادى. بجت ماسەلەلەرى جونىندەگى ءتيىستى زاڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالۋدا. بجت مولشەرىن ەڭ تومەنگى – قالا حالقى ءۇشىن ءبىر اەك جانە اۋىل حالقى ءۇشىن 0,5 اەك مولشەرىندە بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى. وسى سومانى ءبىر ايدا تولەۋ كەزىندە ازامات بىردەن ءتورت باعىت بويىنشا – جەكە تابىس سالىعىن, بجزق-عا زەينەتاقى اۋدارىمدارىن, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا جانە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارىمداردى اۋدارادى. بجت تولەۋ ادامعا مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولۋىنا, سالىقتار بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋىنا جانە تىم از بولسا دا, بىراق ءوزىنىڭ زەينەتاقى كاپيتالىن تولىقتىرۋىنا جانە وسىلايشا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل جزج-عا قاتىسۋ ءوتىلىن راستاۋ جانە بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
– بجزق-نىڭ الدا تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋ جانە زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ اياسىنداعى ءرولى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن, زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە بجزق ۇزدىكسىز جۇمىستى, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن, زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن, حالىقتىڭ مىندەتتى جانە سول سياقتى ەرىكتى قۇراۋىشتارىمەن قامتىلۋىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستان ۇلتتىق بانكىمەن بىرلەسىپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, ال بولاشاقتا سالىمشىلاردى وزدەرىنىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشى كومپانيالار ارقىلى ينۆەستيتسيالاۋعا بىرتىندەپ تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
وتكەن جىلى بجزق-نى دامىتۋدىڭ 2021 جىلعا دەيىنگى كورپوراتيۆتىك ستراتەگياسى قابىلداندى. ستراتەگيادا قويىلعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بۇل ادامنىڭ قاي جەردە تۇرعانىنا قاراماستان, زەينەتاقى قىزمەتتەرىنە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە الەمدىك وزىق پراكتيكالاردىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس ساپالى قىزمەت كورسەتۋ. بۇل ءۇشىن بجزق قازىرگى كەزدە زەينەتاقى قىزمەتتەرىن تىكەلەي جانە سول سياقتى قاشىقتان الۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىن ارنالاردى قامتاماسىز ەتكەن. قوردىڭ ماماندارى تسيفرلى سەرۆيستەردىڭ تولىق جەلىسىن ازىرلەپ, ەنگىزدى. سالىمشىلار ونىڭ كومەگىمەن ۇيدەن نەمەسە كەڭسەدەن شىقپاي-اق, ينتەرنەتكە جانە ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭباعا قولجەتىمدىلىگى بولا وتىرىپ, جەكە زەينەتاقى شوتىن اشىپ, ءوزىنىڭ ءۇزىندى-كوشىرمەسىن قاراپ, دەرەكتەمەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ءوزىنىڭ زەينەتاقىسىنا بولجامدىق ەسەپ جاساي الادى. ەگەر ادامدا ەتسق بولماسا, وندا بجزق وفيسىنە ءبىر رەت كىرسە بولادى جانە قوسىمشا كەلىسىم جاساي وتىرىپ, بجزق سايتىنداعى جەكە كابينەتكە قولجەتىمدىلىك الادى. كولل-ورتالىقتان باستاپ, زاماناۋي مەسسەندجەرلەرگە دەيىن كونسۋلتاتسيا بەرۋدىڭ ءارتۇرلى ارنالارى كوزدەلدى. شالعايداعى, ينتەرنەتكە قاتىستى پروبلەمالارى بار ەلدى مەكەندەر ءۇشىن تۇرعىندار بارلىق زەينەتاقى قىزمەتتەرىن تولىق كولەمدە الاتىنداي تەحنيكامەن, ونىڭ ىشىندە سپۋتنيكتىك انتەننامەن جابدىقتالعان كوشپەلى موبيلدىك وفيس كوزدەلگەن. بجزق-نىڭ بولىمشەلەرى جوق شاعىن كەنتتەردە تۇراتىن حالىقتىڭ بجزق قىزمەتتەرىنىڭ بۇكىل كەشەنىن الۋى ءۇشىن «قازپوشتا» اق-پەن مەموراندۋم جاسالدى.
زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى زاڭنامالىق دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ, مىسالى شارتتى-جيناقتاۋشى قۇراۋىشتى ەنگىزۋ ءۇشىن تەحنيكالىق بازاسىن دايىنداۋ شەڭبەرىندە قورعا بىرقاتار مىندەتتەردى شەشۋ قاجەت.
حالىقتىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن حالىقتىڭ وعان دەگەن نەگىزگى سەنىمى بولۋعا ءتيىس. ال دايەكتى اقپارات نەگىزىندە ءبىز سالىمشىلارمەن بىرگە, ونىڭ ىشىندە ەرىكتى زەينەتاقى ونىمدەرىن دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, دەربەس زەينەتاقى جوسپارلارىن قۇرۋ مادەنيەتىنە قول جەتكىزەمىز.
قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى 20 جىل جۇمىس ىستەۋدە جانە ونىڭ دامۋى ءۇشىن ۇلكەن الەۋەت بار. ال بجزق قازىرگى كەزدە ونىڭ قارجىلىق جانە اقپاراتتىق اعىندارىنىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى جانە اكىمشىسى. قوردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلدىڭ ءار ازاماتى ءوزىنىڭ زەينەتاقى كاپيتالىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ كەزىندەگى سەنىمدى كەڭەسشىسى جانە كومەكشىسى بولۋعا تىرىسادى.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
