21 ناۋرىز، 2012

اڭشى اتانىڭ اڭگىمەلەرى

559 رەت كورسەتىلدى

اڭشى اتانىڭ اڭگىمەلەرى

كوكپارشىنىڭ كوڭىلى

ءبىر جىلداردا… كوكپاردى كوپ دودانىڭ ءبىرى ەمەس، ونەر دەپ بىلگەن وسى وڭىردە قۇليدان وتكەن كوكپارشى بولىپ پا! داريعا-اي، و دا ءبىر داۋرەن دۇنيە ەكەن-اۋ! قاي ۋاقىتتا دا ۋىسىنا ىلىنگەن توقتى-تورىم، تەكە-تەرىم قۇليدىڭ قولىنان قايتىپ بوساپ پا اۋەلى… ونى ارعى-بەرگى اۋىل­داعى بارلىق كوكپارشى بىلەتىن ءارى مويىندايتىن. كوكپارعا قۇلي ارالاستى دەگەنشە الدارىنداعى نەسىبەسىنەن سول ساتتە-اق ءبىرجولا ايرىلعانداي بولىپ، ءبارى دە سابىلىسىپ، قاربالاسقا تۇسەتىن.

 

كوكپارشىنىڭ كوڭىلى

ءبىر جىلداردا… كوكپاردى كوپ دودانىڭ ءبىرى ەمەس، ونەر دەپ بىلگەن وسى وڭىردە قۇليدان وتكەن كوكپارشى بولىپ پا! داريعا-اي، و دا ءبىر داۋرەن دۇنيە ەكەن-اۋ! قاي ۋاقىتتا دا ۋىسىنا ىلىنگەن توقتى-تورىم، تەكە-تەرىم قۇليدىڭ قولىنان قايتىپ بوساپ پا اۋەلى… ونى ارعى-بەرگى اۋىل­داعى بارلىق كوكپارشى بىلەتىن ءارى مويىندايتىن. كوكپارعا قۇلي ارالاستى دەگەنشە الدارىنداعى نەسىبەسىنەن سول ساتتە-اق ءبىرجولا ايرىلعانداي بولىپ، ءبارى دە سابىلىسىپ، قاربالاسقا تۇسەتىن.

و، شىركىن، و دا ءبىر داۋرەن دۇنيە ەكەن…

***

قۇلي قارتايدى. بويدان قۋات كەتتى. قىران قۇس­تىڭ تىرناعىنداي تەمىر ساۋساقتار دا ءالسىز­دە­نىپ، ۇستاعان زاتى ۋىسىنان سىرعىپ كەتە بەرەتىن بولدى. بۇل كارىلىك! مويىنداساڭ دا، مويىن­دا­ما­ساڭ دا موينىڭا ءمىنىپ الار يت كارىلىك! باياعىدا… ويلايتىن. مەن قايراتىمنان قايتپايتىن شىعار­مىن. مەنى ەشكىم دە جەڭە الماس. مەن كوكپارعا ارالاس­قان­دا، ماعان تەڭ كەلەر كىسى بولماس. ءسويتىپ ات ءۇستى­نەن تۇسپەي ءجۇرىپ، دۇربەلەڭدى دودا-ءدۇ­نيە­دەن تىپ-تى­نىش و دۇنيەگە دە اتتانىپ كەتەرمىن دەپ… سويتسە…

كارىلىك دەگەن كارى دوس ول دا وزىنشە كوكپارشى ەكەن. ول دا ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. مويىنداساڭ دا، مويىنداماساڭ دا سەنى جەلكەلەپ الادى ەكەن. موينىڭا ءبىر مىنگەن سوڭ، ول ەندى قايتىپ وڭاي­لىق­پەن تۇسە قويمايدى ەكەن. بۇل كارىلىك سولاي ەكەن.

قاريا اسىرەسە ۇيدەن شىعا الماي، ۇيەلەپ وتىرىپ قالعالى بەرى وسى وي دەگەن ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق سەزىمدى عانا سەرىك ەتتى. ايتپەسە باياعىدا وي دەگەن پالەدەن مۇلدەم ادا ەدى. قيال دەگەن قىرتىڭىز بۇل اۋىلعا قىدىرمايتىن قوناق ەدى. ەندى مىناۋ… ءۇي كۇشىك.

كۇنى كەشە “قارتايدىم، ەندى كوكپارعا شاباتىن شاما جوق، بىراق بارىپ كورەمىن، ايقايشى بولىپ وتىرامىن”، دەپ ۇلكەن ۇلىنا قولقا سالعاندا بالاسى ول ءسوزىن قۇپ الىپ، قايدا توي-تومالاق بولسا، سوندا الىپ بارۋعا ۋادە ەتتى. جانە ول سوزىندە تۇردى دا. بۇل كوكپار باستالدى دەگەنشە، سول ءدۇر­مەك ىشىنە كىرىپ كەتەتىن. ء“اي، اناۋ دا ءبىر بولبىر نەمە ەكەن عوي، قولىنا ۇستاپ تۇرىپ جىبەرە سال­عانى نەسى” دەپ الىس­تان ايقاي ساپ، ىشتەي كىجىنىپ تۇراتىن. كەيبىر بۇنى جىعا تاني بەرمەيتىندەر “وي، مىنا ءبىر قاقپاس شالعا نە جوق” دەگەندەي ونى ومىراۋلاي ءوتىپ، قاعا-ماعا شەت­كە ىعىستىراتىن. قۇلي وندايدى ەلەپ جاتقان جوق. ونىڭ بار زەيىنى – كوكپاردا.

– ءاي، ولاي ەمەس، بۇلاي تارت. سىلكىلە، سىلكىپ تارت! – دەپ ايقايعا باسادى.

ءسوزى انالارعا جەتىپ جاتىر ما، جوق پا – وندا شارۋاسى شامالى. ارەدىك الگى كوكپارشى ءتاۋىر قي­مىل جاساپ قالسا، “وي، ءپالى، باعانادان بەرى ءوستى­مەي­مىسىڭ”، دەپ ريزا كوڭىلمەن شەك-سىلەسى قاتا كۇلەتىن.

ال، ەندى سوڭعى ايلاردا ونداي باقىتتان دا ايرىلدى. الاڭسىز جۇرۋدەن قالدى. اياعىن باسۋعا دارمەن جوق. ەندى كورشى جاتقان اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، كوكپار كورۋگە دە بارا المايدى. ۇلى “ەندى بولمايدى، اياق استى بولاسىز، ۇيدە وتىرىڭىز” دەپ تاستاپ كەتەدى. اكە وسىعان اجەپتاۋىر-اق ناليدى. ء“وي، ءيتتىڭ كۇشىگى… مەنى اياق استىندا قالاسىڭ دەپ… سەن… مەنى بىلمەي­دى ەكەنسىڭ. مەنى تابانىمەن تاپتاپ كەتەر پەندە بۇل ايماقتا ءالى تۋعان جوق” دەپ ۇلىنا كۇركىرەپ قوياتىن.

كەشە ۇلى كەلىپ:

– اكە، ەرتەڭ اۋىلدا، انا قىر ۇستىندە كوكپار بولادى. سوعان الىپ بارامىن، – دەگەنى.

بۇل بالاشا قۋاندى.

– قاشان، ەرتەڭ ەرتەمەن بە؟ – دەپ ەلپەكتەدى.

– جوق، تاڭ اتپاي ەمەس، ءتۇس اۋا…

– ە، جارايدى.

ءتۇس اۋا بالاسى اكەسىن اتقا مىنگەستىرىپ الىپ، اۋىل سىرتىنا الىپ كەلدى. ءوزى اتتان ءتۇستى دە، اكەسىن اناداي جەردەگى توبە باسىنا وتىرعىزدى.

– وسى جەردە وتىرىپ كورەسىز…

اكەسى ايتتى:

– بالام-اۋ، مىنا توبەدەن نە كورەم مەن. تىم الاسا ەكەن. سەن ونان دا اناۋ-ۋ بيىككە شىعار مەنى. سول جەردەن قاراپ وتىرايىن.

ۇلى اكە ءوتىنىشىن امالسىز ورىندادى. بيىك توبەگە كوتەرىپ شىعاردى. ول جەر راسىندا دا ەڭ­سەلى. ەندى سايداعى الاڭقاي الاقانعا سالعانداي بولا قالدى. تەك… تومەنگى جاعى ويپاڭ، تەرەڭ شۇڭقىر. اكەسىنە:

– ورنىڭىزدان قوزعالماڭىز، تومەنگە قۇلاپ كەتىپ جۇرمەڭىز، – دەپ ەسكەرتتى.

– ە، نەمەنە، مەن جاس بالا ما ەكەم، – دەپ اكەسى اجەپتاۋىر-اق رەنجىپ قالدى.

سالدەن سوڭ دەلەبە قوزدىرار كوكپار دا باستالىپ كەتتى. قۇليدىڭ ۇلى دا سول دۇرمەكتە. قارت كوكپارشى الىستان كوز سالىپ، كارى قىرانداي با­قى­لاپ وتىر.

– ءاي، سەن ولاي ەتپە، بىلاي… بىلاي قاراي سىلكى­لە. وي، جەتەسىز…، – دەپ توبە باسىنان ايقايلاپ قويادى.

ءبىر ۋاقىتتا ۇلىنىڭ قولىنا كوكپار تيگەنىن كورىپ، ايقايعا باستى.

– ەندى زاۋلا، باس قامشىنى! انانى… انانى تاقىمعا باسىپ ال. بوساڭسىما. وي، مىنانى-اي، ءا!.. قاپ-پ!..

شال كادىمگىدەي ەلىرىپ العان. ءوزى سول دودا ىشىندە جۇرگەندەي ەكپىندەيدى كەپ.

– ءاي-ي… كۇشىك-اۋ، بولساڭشى. اتتى… اتتى قامشىلا. ولاي ەمەس، مىنا جاعىنان. تۋھ-ھ!.. وسىن­داي دا بولبىر بالا بولادى ەكەن-اۋ… كوك­پاردى قور قىلىپ…

قۇلي كوكپار قىزىعىمەن ءيتىنىپ، ءيتىنىپ كەتىپ، العا جىلجىپ-جىلجىپ بارىپ، جار جاعاسىنا دا كەلىپ قالعانىن دا اڭعارماعان. ءبىر پاستە… كارى كوكپارشى بالاسىنىڭ كوكپاردان ايرىلىپ قالعانىن كورىپ، اشۋعا بۋلىعا ايقايلاپ جىبەردى.

– ءاي، سەنى دە ۇل تاپتىم دەپ… ءاي، سەنى دە ۇرپاعىم دەپ… بوركەمىك… جاسىق تۋعان نەمە…

وسىلاي دەپ بۋلىعا سويلەپ، ورنىنان تۇرىپ كەتەر­دەي بوپ، ۇمتىلىپ قالدى دا، سول ساتتە شۇڭ­قىر سايعا قالاي قۇلاپ بارا جاتقانىن دا بايقا­مادى. قۇلديلاپ كەلە جاتسا دا الگى اسەردەن ايىعا الماي: “سەنى دە ۇلىم دەپ، ءۇمىت ارتىپ…” دەپ كۇ­بىر­لەگەن كۇيى تەرەڭ سايعا گۇرس ەتتى. وسى ساتتە مىنا جارىق الەم قارت كوكپارشىنىڭ كوزىنىڭ الدىندا جارق ەتتى دە، شىر اينالىپ بارا جاتتى.

شىر اينالعان دۇنيە اراسىندا ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ جاتىپ، شال ءوزىنىڭ بايقاۋسىزدا بيىكتەن قۇلاعانىنا ەمەس، ۇلىنىڭ كوكپاردى وپ-وڭاي قولدان بەرگەنىنە نالىدى. سونى قاتتى قينالا ەسىنەن شىعارا الماي جاتىر. ۇلى ەمەس، كوكپاردان جەڭىلگەن تاپ مىنا ءوزى سەكىلدەندى. سول جەڭىلىس… تۇلا بويىن مۇزداتىپ، بۇكىل جان-جۇيە­سىن سىرقىراتا، جانىنا باتا اۋىرتتى. قۇلاپ قالعانىنان ەمەس بىراق. ءبارى دە ۇياتتان…

ات ۇستىندە قىرىق جىل كوكپار تارتىپ ءجۇرىپ ءومىرى جەڭىلىپ، نە اتتان قۇلاپ كورمەگەن كوكپارشى ۇياتتان ورتەنە جازداپ، تۇلا بويى قالشىلداپ جاتتى دا… كوزىن اقىرىن جۇما بەردى.

ال، انا جاقتا كوكپار-دۇنيە قىزىپ جاتتى.

 

بوزتورعايلار جوعالعان جىل

اتايدىڭ الا سيىرى ۇشتى-كۇيلى جوق بولىپ كەتتى دە، سونى ىزدەۋگە شىقتىق.

ەكەۋمىز دە ات ۇستىندەمىز. اتاي – الدا، مەن – ارتتا.

– ءاي، بالا! – دەدى اتاي. – سەن نەگە مەنەن قا­لىپ قويا بەرەسىڭ؟ قاتار ءجۇرىپ وتىرساڭ بولماي ما؟

– بولادى عوي.

– ەندەشە، استىڭداعى اتىڭدى قامشىلاپ قوي.

مەن سولاي ەتتىم. ەندى ەكەۋمىزدىڭ دە اتىمىز قاتارلاسا بەردى.

وسى كەزدە زەڭگىر اسپان كوگىندە ءبىر بوزتورعاي سىزىلتا ءان سالدى. اتاي اتتى توقتاتىپ، الگى ءانشى قۇسقا كوزىن كۇننەن كولەگەيلەپ، ۇزاق-ق قارادى.

– نەگە توقتاپ قالدىق؟ – دەيمىن مەن ەشتەڭەگە تۇسىنە الماي.

– انا شىناشاقتاي تورعايدى ايتام دا، – دەدى قالەكەڭ. – قاراشى، الاڭسىز شىرقاپ، ءان سالىپ جاتىر. ال، ءبىر جىلدارى…

ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتتى.

ىشىمنەن تاعى ءبىر اڭگىمە باستالارىن سەزە قويدىم. سوسىن دا اتايدى سۇراق بەرىپ مازالاماي، ءۇنسىز كۇتتىم.

***

– باياعىدا-ا… – دەدى اتاي ءسوزىن باستاي بەرىپ، – وسى بوزتورعايلار دا ىننەن-ىنگە تىعىلىپ، جوق بولىپ كەتكەن كەزدەر بولعان.

– ول قاي كەز؟

– ول ما؟ ول-باياعى اشارشىلىق جىلدارى… كىتاپتاردان وقىپ جۇرگەن شىعارسىڭدار؟

– ءيا، وقىدىق. 1932 جىل…

– دۇرىس ايتاسىڭ. سول ءبىر جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدە سۇمدىق اشارشىلىق بولىپتى. مەن جاس بالا ەدىم، ەپتەپ ەسىمدى بىلەم.

ءبىر جولى ۇيدە تالشىق ەتەر تۇك قالماعان. ءوزىم­نەن كىشى قارىنداسىم «قارنىم اشتى» دەپ زار ەڭىرەدى. مەن دە جەتىسىپ جاتقان جوق ەدىم. الاي­دا ءۇنسىز شىداپ باقتىم. جىلاۋدى نامىس كوردىم.

اكەي ءۇن-ءتۇنسىز ۇيدەن شىعىپ كەتكەن.

ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە، اكەي قايتا ورالدى دا، شەشەمە:

– مىنانى تەز ءپىسىر، – دەپ ءبىر قالتانى الدىنا لاقتىرىپ تاستادى.

ونىڭ نە زات ەكەنىندە شارۋامىز جوق، «تەز ءپىسىر» دەگەنىنە قۋانىپ، دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ جاتىر­­مىز. شەشەم الگىنى تەز-تەز وتقا قاقتادى دا، الدىمىزعا توستى.

ەت ەكەن. وتە كىشكەنتاي قۇستىڭ ەتى. جەپ كورسەك، ءدامى جامان ەمەس. اشقۇرساق بولعان سوڭ، ويلانىپ جاتار نە بار، قارىنداسىم ەكەۋمىز سۇيسىنە جەپ الدىق.

وسى جاعداي ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت قايتالاندى.

ءبىز كىشكەنتاي قۇستىڭ ەتىمەن جان ساقتادىق.

ءبىر جولى مەن اكەم مەن شەشەمنىڭ وڭاشا ءسوي­لەسىپ وتىرعان ساتىندەگى اڭگىمەسىن ەستىدىم. اكەم ايتتى:

– بالالارعا تام-تۇمداپ تالشىق ەتىپ ءجۇر ەدىم، قازىر سول بوزتورعايلار دا ۇشتى-كۇيلى جوعالدى.

– ولار قايدا كەتىپ قالىپتى؟

– بىلە المادىم. بەيشارالار وسى كۇنى ادام كورسە، زارە-قۇتى قالماي قاشاتىن بولار.

– وي، زامان-اي!– دەپ كۇرسىندى انام. – اش­تىققا ۇرىندىرىپ، پەندەنى قۇيتاقانداي تورعاي ەتىنە دە زار ەتكەن زامان-اي!…

– كىسى اشىقسا، نە جەمەيدى،– دەدى اكەم. باياعى بابالارىمىز ايتىپتى عوي: «توقتىق نە دەگىزبەيدى، اشتىق نە جەگىزبەيدى».

مەن ولاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن كوپ نارسەنى تۇسىنە العام جوق. تەك بىلگەنىم – تورعاي ەتىن دە جەۋگە بولاتىندىعى…

ارادا تالاي جىلدار ءوتتى. اكەي قارتايىپ، ۇزىلەر شاعىندا ماعان:

– بالام، مىنا جاقسى زاماننىڭ قادىرىن ءبىل. توق­­شىلىقتى دا كوتەرە ءبىلۋ ءلازىم، – دەپ سىر ايتتى.

ءسوز ىڭعايىنا قاراي مەن دە كەۋدەمدەگى ساۋالدى بەردىم.

– اكە، باياعى اشارشىلىقتا ءسىز ءبىزدى كىشكەنتاي قۇستىڭ ەتىمەن امان الىپ قالىپ ەدىڭىز، سول قانداي قۇس؟ – دەپ سۇرادىم.

اكەي كۇلدى.

– ءالى ەسىڭدە ەكەن عوي، – دەدى سوسىن. – ول ءبىر قيىن كەز بولدى عوي. باسقا امالىمىز قالمادى ەمەس پە!

– سوندا-ا ول قۇس…

– ءيا، بوزتورعايلاردىڭ ەتى بولاتىن. كادىمگى قۇيتاقانداي دالا تورعايى…

مەن نە ايتارىمدى بىلمەي، ءۇنسىز وتىرىپ قالدىم.

– انە، بالام، – دەدى اكەي. – سونداي دا كەزدەر باس­تان ءوتتى. مىنا توق زاماندى نانتەپكى ەتە كور­مەڭ­دەر. بۇل – باستارىڭا قونعان باق..

وسىنى ايتتى دا، ۇزىلە بەردى…

اكەم ومىردەن وتكەن سوڭ، دالادا جۇرگەن كەز­دەرىمدە وسى ءبىر كىشكەنتاي قۇستى كورسەم، ىشىمنەن قان جىلاپ، ولاردان كەشىرىم سۇرايتىنىم بار.

«ءبىزدىڭ جازىعىمىز نە!» دەيمىن ىشىمنەن… «اش بولعان سوڭ كىسىدە امال قالا ما! ءبارى دە سول اشارشىلىقتىڭ كەسىرى. كىسى توق بولسا، سەندەر سەكىلدى قۇيتاقانداي قۇستى ولتىرۋگە قيار ما…»

***

اتاي اتتى تەبىنىپ قالدى. ەكەۋمىز شابا جونەلدىك. ول وسى جولى مەنەن وزىپ كەتۋگە بەيىلدى ەدى. كوڭىلى بوساپ كەتكەنىن دە اڭعاردىم. ۇلكەن كىسى بولسا دا، جانى نازىك جان عوي…

ات ۇستىندە كەلە جاتىپ، كوكتە شىرقاعان بوزتورعايعا قاراپ، ويعا باتتىم.

 

جىلقىنىڭ جىلاۋى

قالابەك اتاي كەشە كەشكىسىن ماعان تاعى ءبىر وتە قىزىق اڭگىمە ايتىپ بەردى. مەن سول اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن ءتۇنى بويى ۇيىقتاي الماي شىقتىم.

بۇل وقيعا بىلاي بولعان ەكەن.

ءبىر جىلدارى وسى قالەكەڭنىڭ كورشىسى – پازىلبەك دەگەن كىسى ءومىر ءسۇرىپتى. جارىقتىق جاس­تاۋ كۇنىندە اتاقتى كوكپارشى بولعان دەيدى. ءوزى قارتايا كەلە، بويدان ءالى كەتە باستاعان سوڭ، اق­قاس­قا اتىن جۇك تاسۋعا جەگىپتى.

ايتپاقشى، سول اققاسقا اتى ءبىر زامانداردا بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن جۇيرىك تۇلپار بولىپتى. ەڭ اۋەلى بايگەگە قوسىپ، ودان اياعى مەرتىككەن سوڭ، كوكپارعا سالىپ، ەڭ اقىر سوڭىندا، مىنە، اۋىل-ءۇيدىڭ جۇگىن تاسۋعا جەككەن جاعدايى بار.

جىلقىنىڭ قادىرىن بىلەتىن كىسىلەر پازىلبەكتىڭ بۇل ءىسىن اسا قۇپ كورمەپتى. وزىمەن تۇستاس كىسىلەر:

– ءاي، بۇنىڭ نە!– دەپ وعان ەسكەرتۋ دە جاساپتى. – بۇل قاسيەتتى تۇلپار ەمەس پە ەدى.

– بولسا قايتەدى ەكەن! – دەپ پازىلبەك تارس-تۇرس جاۋاپ قاتىپتى. – باسقا اتىم جوق، ەندەشە وسىمەن جۇك تاسىماعاندا قايتپەكپىن!

سودان نە كەرەك، اققاسقا بايعۇس امالسىز اۋىر جۇك تيەلگەن اربانى سۇيرەپ، تاڭ اتقاننان قارا كەشكە دەيىن دامىل كورمەيدى. كورشىلەر ءپازىل­بەك­تىڭ ءبارىبىر ايتقانعا كونبەسىن سەزىپ، ەندى ءسوز ايتۋدى دا قويادى. سورلى اققاسقا ازاپتى كۇندەردى باس­تان وتكەرىپ جاتادى.

– ءبىر كۇنى، – دەيدى وسى جەرگە كەلگەندە قالابەك اتاي قىزىنا سويلەپ. – كوشە بويلاپ كەلە جاتىر ەدىم. الدىمنان اربا سۇيرەتكەن اققاسقا شىقتى. سو­ڭىندا – پازىلبەك. اققاسقا ات ابدەن ارىپتى. ءۇس­تى-باسى قارا تەرگە مالشىنعان. ءوزى اياعىن ازەر باسىپ، اۋىر اربانى قينالا سۇيرەيتىنى كورىنىپ-اق تۇر.

سورلى اققاسقا ات مەنى كورە سالا ەڭ بولماسا ءبىر اۋىز جىلى ءسوز كۇتتى مە ەكەن، توقتاپ قالدى. مەن دە كىدىردىم. پازىلبەك باسىن كوتەرىپ:

– ءاي، سەن نەگە توقتادىڭ! – دەپ اققاسقانى جون ارقادان سالىپ-سالىپ قالدى. مەنىڭ جانىم شىعىپ كەتە جازداپ:

– ءوي، پازەكە، مۇنىڭ نە! – دەدىم. – وبال ەمەس پە!

– سەنىڭ شارۋاڭ قانشا! – دەدى ول ماعان كوزىن الارتا قاراپ. – جونىڭمەن كەتە بەرمەيسىڭ بە! ات مەنىكى، سەنىڭ قانداي اقىڭ بار، ا؟

– ەندى-ءى… اياۋشىلىق دەگەن بولماي ما!

– كەت جونىڭە! – ول بار داۋىسىمەن ايقايلاپ ءجى­بەردى دە، ەندى باس سالىپ اققاسقانى دۇرەنىڭ اس­تىنا الدى. سورلى ات سول ساتتە ارتقى قۇي­رىعىمەن شوكەلەي كەتتى دە، الدىڭعى اياعىن اسپانعا كوتەرىپ الىپ، بار داۋىسىمەن كىسىنەپ جىبەردى. كوزىنەن سورعالاپ جاس اققانىن بايقاپ، قورقىپ كەتتىم.

مەنىڭ شىن زارەم ۇشتى. ومىرىمدە جىلقىنىڭ جىلاعانىن تۇڭعىش رەت كوردىم. بەتىمدى باستىم دا، تۇرا قاشتىم.

* * *

ۇيگە كەلگەن سوڭ وسى وقيعا جايلى كورشى شالعا ايتىپ بەردىم. شال ايتتى:

– وي، اتتەگەن-اي! – دەدى. – جىلقى جىلاسا، ءبىر جامانشىلىق بولادى دەۋشى ەدى. دەرەۋ زىتىپ وتىرعانىڭ دۇرىس بولعان…

مەن تۇككە تۇسىنبەدىم. شال نە ايتقىسى كەلدى ەكەن؟

ارادا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق، ءبىر كۇنى اۋىلدى سۋىت حابار ارالاپ جۇرە بەردى. پازىلبەك اياق استىنان و دۇنيەلىك بولىپ كەتىپتى. ەش اۋىرماعان. كەشكە توسەگىنە جاتقان دا، تاڭەرتەڭ ويانباعان.

سول كەزدە كورشى شال ايتتى:

– انە، جىلقىنىڭ نالاسى دەگەن وسى، – دەدى. – ول جىلاسا، قاي كىسىگە دە وتە اۋىر سوعادى.

* * *

قالابەك اتاي وسى اڭگىمەنى ايتىپ بولدى دا:

– جىلقىنى جىلاتۋ وڭاي ەمەس، – دەدى. – ال، ەندى جىلايتىن بولسا، وندا جامانشىلىق بولاتىنى راس-اق ەكەن. وعان تالاي رەت كوزىم جەتتى، – دەپ تاقياسىن شەشىپ، باسىن قايتا-قايتا سيپالادى.

مەنىڭ كوز الدىمدا الدىڭعى ەكى اياعىن اسپانعا كوتەرىپ، جانۇشىرا كىسىنەگەن جىلقى بەينەسى تۇرىپ الدى.

 

كەكىلىكتىڭ قۋلىعى

تاۋدىڭ ەتەگىنە كەلدىك. ەكەۋمىز دە اتتىلى ەدىك، ەندى اتتان تۇستىك.

– ءارى قاراي جاياۋ ءجۇرۋ كەرەك، – دەدى قالابەك اتاي. – اتقا وبال بولادى.

– ولاي بولسا سويتەيىك، – دەپ مەن دە اتتان ءتۇستىم.

ەندى ەكەۋمىز قاراتاۋدىڭ بەرگى سىلەمدەرىنە تىرمىسا ورلەدىك. يىعىمىزدا – مىلتىق.

بۇگىنگى جولعا شىعۋىمىزدىڭ ءوز سىرى بار. كەشە كەشكىسىن اتاي ءسوز اراسىندا:

– كوپتەن بەرى تاۋعا بارماپپىز-اۋ، – دەگەن. – ءوزىن ساعىنا باستاپپىن.

– وندا ەرتەڭ قول بوس، قوس ات دايىندايىن، – دەدىم مەن.

اتاي جاس بالاشا قۋانىپ قالدى.

مىنە، ەندى تاۋ بوكتەرىنە كوتەرىلىپ بارا جاتقان بەتىمىز. اتايدىڭ اياعى تايىپ كەتىپ، قۇلاپ قالار ما ەكەن دەپ الاڭداپ قويام. جوق، ونداي وسال شال كورىنبەيدى. قايتا ماعان جەتكىزە قويار ءتۇرى جوق. وق­تا-تەكتە ءوزىمنىڭ اياعىم تايعاناپ-تايعاناپ كەتەدى.

– تاۋ بوكتەرىندە نە بار؟ – دەپ سۇراپ قويامىن.

– مۇندا كەكىلىك كوپ.

– ول قانداي قۇس؟

– ءسال كىشىلەۋ دەمەسەڭ، قۇددى تاۋىق. ولار دا جۇمىرتقالايدى، ولار دا بالاپانىن سوڭىنان ەرتەدى.

كەنەت اتاي وتىرا قالدى. مەن دە سولاي ەتتىم.

– كەكىلىك پە؟ – دەيمىن سىبىرلاي سويلەپ.

– ءيا، كەكىلىكتەر جايىلىپ ءجۇر.

– ەندى نە ىستەيمىز؟

– مەن كىشكەنە جاقىنداپ كورەيىن. سوسىن اتامىن.

– جارايدى.

اتاي بۇقپانتايلاپ، اۋدەم جەرگە دەيىن باردى. سوسىن ورنىنان اتىپ تۇرىپ، مىلتىقتىڭ ءشۇرىپ­پە­سىن باستى. تاۋ ءىشى جاڭعىرىپ قويا بەردى.

– ءتيدى مە؟ ورنىندا قالعانى بار ما؟ – دەپ مەن دە جەتىپ كەلدىم.

شال انا جاقتان كوز الماي تۇر. كەكىلىكتەر ۇشىپ-ۇشىپ بارا جاتىر. تەك بىرەۋى عانا سەكەك-سەكەك ەتىپ، تاستان تاسقا ىرعيدى.

– انە، – دەدى اتاي. – اناعان وق تيگەن…

– ونى قالاي ۇستايمىز؟

– سوڭىنان قۋ كەرەك.

ەكەۋمىز ەنتەلەپ، كەكىلىكتى قۋا جونەلدىك. ول بولسا اقساڭداعان كۇيى ءبىر تاستان ەكىنشى تاسقا سەكىرىپ تۇسەدى. ءتىپتى جاقىنداتار ەمەس.

وسىلايشا ونى قۋا-قۋا، ءبىراز جەرگە كەتىپ قالىپپىز. مىنە، وسى كەزدە الگى كەكىلىك كەنەت قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ، ۇشا جونەلسىن. اتاي ەكەۋمىز اڭ-تاڭبىز.

– بۇل، ءسىرا جارالانباعان بولدى عوي، – دەيمىن مەن وزىمشە بىلگىشسىنىپ.

اتاي ويلانىپ تۇر ەكەن.

– نە ويلاپ كەتتىڭىز؟

– ءبىزدى الداپ سوققانىن كورمەيمىسىڭ، – دەپ اتاي ىنتا-شىنتىسىمەن كۇلە سويلەدى. – جاڭاعى جەردە بۇل كەكىلىكتىڭ ۇياسى بولۋى عاجاپ ەمەس. سول جەردەن ءبىزدى الىس اكەتۋ ءۇشىن جاساعان ايلاسى بۇل.

سودان سوڭ ءبىز الگى جەرگە قايتا ورالدىق. اتاي تاس-تاستىڭ اراسىن ءتىنتىپ ءجۇرىپ، كەكىلىكتىڭ ۇياسىن تاۋىپ الدى. ىشىندە ءتورت-بەس جۇمىرتقا بار ەكەن.

– مىنە، ونىڭ ۇياسى، – دەدى قالەكەڭ.

مەن جۇمىرتقالارعا قول سوزا بەرىپ ەم، اتاي:

– وعان تيمە! – دەدى. – ءوز ءومىرىن تاۋەكەلگە تىكتى عوي الگىندە. بالاسى ءۇشىن ءتىرى جاندىك نە ىستەمەيدى دەيسىڭ!

سونى ايتتى دا، اتاي مىلتىعىن ارقاسىنا ءىلىپ، تومەن قاراي ءتۇسىپ بارا جاتتى. مەن دە سوڭىنان ىلەستىم.

 

ورماننىڭ ويانۋى

– سەن اعاشتاردىڭ اراسىنداعى تاتۋلىقتى بىلەسىڭ بە؟

– تۇسىنبەدىم…

– ورمان اعاشتارى ءبىر-بىرىنە باۋىرمال بولىپ كەلەدى.

– ونى قالاي بايقاۋعا بولادى؟

– مەن ونى ءوز كوزىممەن كورگەم.

اتاي ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزداعى جاۋاپتاسۋ وسىلاي باستالىپ كەتىپ ەدى.

* * *

– باياعىدا-ا، – دەدى اتاي ءسوز باستاپ. – مەنىڭ جاس كۇنىمدە بولعان ءبىر قىزىق ءجايت ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى.

ءبىر جولى ەسىك الدىنا جاڭادان قورا سالاتىن بولدىق. اكەي ءۇي جانىندا جاتقان ەسكى-قۇسقى اعاشتارمەن بىتىرە سالماقشى ەدى، مەن وعان كونبەدىم. ورمانعا بارىپ، جاڭا اعاش كەسىپ اكەلەم دەدىم.

– وبال بولادى عوي، ق ۇلىنىم، – دەدى اكەم. – قورا ءۇشىن وسى ۇيدەگىلەر دە جاراپ جاتىر.

– جوق، مەن بارىپ كەلەم.

ءسويتتىم دە، بالتانى وتكىرلەپ، ءبىر دوسىمدى ەرتىپ، اۋىلدان الىستاۋ ورمانعا كەتتىك. ارينە، ورمان ىشىندە نە كوپ، اعاش كوپ. جۋانى كەرەك پە، جىڭىشكەسى كەرەك پە – ءبارى بار. تەك تاڭدا دا، كەسىپ الا بەر. دوسىم ايتتى:

– وسى شەتىنەن الايىق تا قايتايىق، – دەدى.

– جوق، ورتاسىندا تۇزۋلەرى كوپ بولادى، سولاردى كەسەيىك، – دەدىم مەن.

قىسقاسى، نە كەرەك، ورمان ىشىنە كىرىپ كەتىپ، ءار اعاشقا بالتا ۇرىپ، ارالاپ ءجۇرمىز. بىرەۋىنىڭ ۇزىندىعى ۇنامايدى، ەكىنشىسىنىڭ جۋاندىعى كەلىڭكىرەمەيدى. ازەر دەگەندە ءتۇپ-ءتۇزۋ ءوسىپ تۇرعان قايىڭ اعاشىن تاڭداپ، سونى قىرقۋعا كىرىستىك. ەكەۋىمىز ەكى اعاشقا بالتا ۇرا باستادىق.

كەنەت ورمان ىشىندە جەل كوتەرىلگەندەي بولدى. اينالا سۋىلداپ، ىسقىرىپ، الاي-دۇلەي بولا باس­تادى.

– مەن قورقايىن دەدىم، قايتساق قايتەدى، ا؟ – دەپ، دوسىم ۇرەيلەنە سويلەدى. مەن العان بەتىمنەن قايتپادىم. اعاشتى قۇلاشتاي ۇرىپ، كەسىپ جاتىرمىن. ءبىر كەزدە… اينالاداعى اعاشتاردىڭ بۇتاق­تارى تومەن سالبىراپ، بەتىمنەن سابالاي باستادى.

«بۇنىسى نەسى!» دەپ ويلاپ قويام ىشىمنەن. «اعاشتار دا ءوستۋشى مە ەدى…»

سالدەن سوڭ اينالامىزداعى بۇكىل اعاش قوز­عا­لىپ، تەڭسەلىپ-تەڭسەلىپ كەتتى، ءبىزدىڭ ۇستىمىزگە قۇ­لاپ كەتەردەي بوپ تەربەلە باستاعانىن بايقادىم.

ەندى ءوزىم دە قورقا باستادىم. شىنىمەن-اق مىنا دولى جەلدەن اينالاداعى اعاشتار سىنىپ كەتىپ، باسىمىزعا قۇلاسا، وسى جەردە سەسپەي قاتىپ قالارمىز ءالى…

– سەن ءوزىڭ ءبىل، مەن كەتتىم، – دەپ دوسىم قۇرال-سايمانىن جيناستىرا باستادى.

بۇل كەزدە ورمان ءىشى الاي-دۇلەي كۇيگە ۇلاسىپ كەتىپ ەدى…

الدى-ارتىمىزعا قاراماي، تەزىرەك جازىققا شىعۋعا اسىقتىق.

ەڭ قىزىعى – ءبىز جازىق جەرگە شىققاندا جەل ءۋى­لىن ەستىمەدىك. اينالا تىپ-تىنىش. تۇك بول­ماعانداي.

* * *

اۋىلعا ورالعاندا وسى وقيعانى اكەيگە ايتىپ بەرىپ ەم، ول كىسى:

– ورمان ويانىپ كەتكەن عوي، – دەدى.

– ونى قالاي تۇسىنەمىز؟

– ە، قاراعىم، ورمان دا ءتىرى تىرشىلىك يەسى. ولار ويانسا، وتە قيىن جاعداي بولادى. قايتا امان-ەسەن شىعىپ كەتكەن ەكەنسىڭدەر. ايتپەسە، ءتىرى ورالۋ­لارىڭ دا قيىن بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.

* * *

– مىنە، – دەدى اتاي ك ۇلىمسىرەپ. – مەن وسىلايشا ورماننىڭ اشۋىنا قالا جازداعانمىن. سودان بەرى قاراي ورمانعا بارىپ، اعاش قىرقىپ كورگەن ەمەسپىن.

 

مولداتورعاي

مەن توبەسىندە شوشاعى بار مولداتورعايدى بالا كەزىمنەن دالادا كوپ كەزدەستىرگەن بولاتىنمىن. ءوزى وزگە قۇستارعا ۇقسامايدى. ەڭ الدىمەن – ادامدارعا جاقىن جۇرەدى. ۇشا جونەلسە دە، تىم الىسقا ۇزامايدى. بالا كەزىمدە سول مولداتور­عاي­دى تاسپەن اتقىلاپ جاتقانىمدى اكەم كورىپ:

– ونىڭ نە! – دەپ ماعان دۇرسە قويا بەرەتىن. – ونى نەگە تاسپەن اتقىلايسىڭ. ول – قاسيەتتى قۇس ەكەنىن بىلمەۋشى مە ەڭ؟

– ونىڭ قاسيەتى نە؟

– ە، ول ەندى ۇزاق اڭگىمە.

* * *

قالابەك اتايدان سول مولداتورعاي جايلى تالاي رەت سۇرادىم.

– ول قاسيەتتى قۇس. ونى ولتىرگەن كىسى ومىردە باقىتتى بولا المايدى.

– نەگە؟ – دەيمىن مەن سەنە الماي. – ول سونشالىق قانداي قاسيەتكە يە؟

– اڭىز بار، – دەيدى اتاي. – ەرتەدەن كەلە جاتقان اڭىز بۇل.

ادام-اتا جۇماقتان قۋىلعان كەزدە وسى ءشول دالادان ورىن ازىرلەپ، جاعداي جاساعان وسى مولداتورعاي دەسەدى. ءولىم پەرىشتەسى – ازىرەيىل ءوزىن دە، كولەڭكەسىن دە كورسەتپەي، جەر بەتىنە كەلىپ، جان الماقشى بولعاندا ونى تەز بايقايتىن دا مولداتورعاي ەكەن. ادامعا حابارشى بولادى دەيدى.

مولداتورعايدىڭ كىرشىكسىز تازا كوڭىلىنە ريزا بولعان ادام-اتا وعان اللاتاعالانىڭ مىڭ ءبىر ەسىمىن جەكە-جەكە ءتۇپ-تۇگەل ۇيرەتىپتى. سولايشا، مولداتورعاي اللانىڭ بارلىق اتىن جاتتاپ الىپ، ءبىلىمپاز قۇسقا اينالىپتى. بۇدان سوڭ ول زەڭگىر كوككە كوتەرىلىپ، شىرقاي ءان سالىپ، اللانىڭ ەسىمدەرىن الەمگە ايگىلەي باستاپتى. ەگەر دە ول سول اللاتاعالانىڭ مىڭ ءبىر ەسىمىن ەش مۇدىرمەي ايتىپ شىقسا، جۇماققا بارماقشى ەكەن.

وكىنىشكە وراي، سول اقنيەت قۇس اللاتاعالانىڭ مىڭ ەسىمىن ايتىپ، ەڭ سوڭعىسىنا كەلگەندە قاتە­لە­سىپتى. ونىڭ سەبەبى بىلاي: ول سايراپ تۇرىپ، ەڭ سوڭعى ەسىمدى ايتار ساتتە، جەرگە قارايدى. تومەن­دەگى ءوز كولەڭكەسىن كورەدى; كورەدى دە قورقىپ كەتە­دى; جەرگە جاقسىلىق جاساۋ ورنىنا، كولەڭ­كەمىزدى تۇسىرەدى ەكەنبىز-اۋ دەپ ويلايدى; سونى ويلاپ تۇرعاندا اللانىڭ مىڭ ءبىرىنشى ەسىمىن ۇمىتىپ قالادى…

ءسويتىپ، قايتادان قارا جەرگە ورالىپتى دەسەدى…

– بۇل اڭىز عوي، – دەيمىن مەن.

– اڭىز ەكەنى راس، – دەيدى اتاي. – الايدا اڭىز اڭگىمە تەكتەن-تەك تۋمايدى. ول حالىقتىڭ جۇرەگىنەن شىعادى. سوسىن دا ۇمىتىلمايدى.

وسىنى ايتادى دا از-كەم ويلانىپ وتىرادى دا:

– ءبىز دە بالا بولدىق. سول بالا كۇنىمىزدە شە­شە­مىز: «ەگەر مولداتورعايدى ءولتىرىپ قويساڭ­دار، با­قىت­سىز بولاسىڭدار»، – دەپ ءجيى ايتۋشى ەدى دەيدى ول.

– نەگە؟ – دەيمىز ءبىز.

– ويتكەنى، ول قاسيەتى بار قۇس. ونىڭ مىناداي ولەڭى دە بار.

مولداتورعاي اتىم بار،

قاناتىمدا حاتىم بار.

مەنى ولتىرگەن جۇگەرمەك،

جاستايىڭنان جەتىم قال!.

اتاي وسىنى ايتتى دا، قاتتى-قاتتى جوتكىرىندى.

– ءوزى اقىن ەكەن عوي، مولداتورعاي! – دەيمىن مەن ازىلگە شاپتىرىپ.

– قۇستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىلىمدىسى بولسا، بويىندا قاسيەتى بار بولسا، وعان ولەڭ شىعارۋ دا قيىن شارۋا بولىپ پا!

قالابەك اتايدى تىڭداپ تۇرىپ، مەن دە ويشا بالا كۇنىمدى ەسكە الدىم. توبەسىندە شوشاعى بار مولداتورعايدىڭ ءدال جانىمدا سەكەك-سەكەك ەتىپ جۇرەتىنى كەلدى كوز الدىما…

ول شىنىمەن-اق ادامداردى وزىنە جاقىن ساناي ما ەكەن، ا؟

جولتاي الماش ۇلى.

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار