• 27 اقپان, 2010

دۇبىرگە تولى دۇنيە

846 رەت

كورسەتىلدى

10 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ادەتكە اينالعان اسكەري توڭكەرىس الەم جۇرتشىلىعى وسىدان شامالى بۇرىن باتىس افريكاداعى نيگەر رەسپۋبليكاسىندا بولعان مەملەكەتتىك توڭكەرىسكە ونشالىقتى تاڭدانا قويماعانداي. كوپ ادامعا بۇل باسقا جەرلەردەگى سايلاۋ ءوتىپ, بيلىكتىڭ ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا كوشكەنىندەي اسەر قالدىرعان سياقتى. جاڭا توڭكەرىستى دە اسكەريلەر جاسادى.جالپى, 1960 جىلى ازاتتىق العان نيگەر رەسپۋبليكاسى ءتوڭكەرىستەن كوز اشپاي كەلەدى. سوڭعى ءتوڭكەرىس 1999 جىلى بولعان ەدى. مايور داۋدا ماللام ۋانكە باستاعان كوتەرىلىسشىلەر اسكەري ديكتاتور يبراگيم بارە مايناسسارانى تاعىنان تايدىرعان. اتاپ وتەرلىك ءبىر جاي: اسكەريلەر بيلىكتى وزدەرى يەمدەنبەي, ەركىن سايلاۋ وتكىزىپ, زاڭدى پرەزيدەنت سايلانعان. قالاي دەگەندە دە, تاندجا مامادۋ ءوزىنىڭ بيلىككە جەتكەنى اسكەريلەردىڭ ارقاسى ەكەنىن ۇمىتپاۋى ءتيىس ەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن سايلاۋدا قايتا جەڭىپ شىققاننان كەيىن, ول اسكەريلەردىڭ دەموكراتيالىق تالابىن ۇمىتقانداي بولدى. ول ءوزىنىڭ بيلىگىن ۇزارتۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزگىسى كەلدى. ءوز ويىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پارلامەنتتى دە تاراتىپ جىبەرىپ, بار بيلىكتى ءوز قولىنا الدى. پرەزيدەنت تاندجا مامادۋدىڭ ويىن اسكەريلەر جۇزەگە اسىرتپادى. ونى بيلىككە وتىرعىزعان دا, ەندى سول بيلىكتەن تايدىرعان دا اسكەريلەر بولىپ وتىر. ولار پرەزيدەنتتى ۇكىمەت وتىرىسىن باسقارىپ وتىرعان كەزىندە بۇكىل مينيسترلەرىمەن بىرگە تۇتقىنداپ, ءبىر اسكەري بولىمگە الىپ كەتكەن كورىنەدى. مامادۋدىڭ كۇزەتشىلەرى دە, قولداۋشىلارى دا قارسىلىق كورسەتىپ ۇلگەرمەگەن سياقتى. مىلتىق تا اتىلعان كورىنەدى, بىراق ونىڭ كىمدى جاقتاپ اتىلعانى دا بەلگىسىز. ءبىر انىعى – توڭكەرىس قانتوگىسسىز بولعان. سونداي-اق, العاشىندا توڭكەرىستىڭ ناقتى ۇيىمداستىرۋشىسى كىم ەكەنى جايىندا دا ءارتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. ءبىر اقپارات كوزى توڭكەرىستى جۇزەگە اسىرعان پولكوۆنيك ابدۋللايە ادامۋ حارۋن دەسە, ەكىنشىلەرى پولكوۆنيك جيبريل ادامۋ حارۋن دەدى. ال ودان كەيىن اسكەري حۋنتانىڭ باسشىسى رەتىندە مايور سالۋ دجيبونىڭ اتى اتالدى. اقىرى سوڭعى قاۋەسەت شىنعا اينالىپ, مايور سالۋ دجيبونىڭ ۋاقىتشا پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالعانى جاريالاندى. سول حاباردا دجيبونىڭ دەموكراتيانى قالپىنا كەلتىرۋ كەڭەسىن باسقاراتىنى, ءوز كەزەگىندە بۇل كەڭەس وتپەلى كەزەڭدە دەموكراتيالىق سايلاۋ وتكەنشە عانا بيلىك تىزگىنىن ۇستايتىنى ايتىلعان. بىراق سول ۋاقىتتا بۇل كەڭەس, ونىڭ باسشىسى ءبىراز باعدارلامالىق ماسەلەلەردى شەشىپ تاستاماق. ەڭ الدىمەن ۋاقىتشا پرەزيدەنتكە ايرىقشا قۇقىق بەرىلگەن. ول ۇكىمەتتىڭ باسشىسىن دا, مينيسترلەردى دە ءوزى تاعايىندايدى. سونىمەن بىرگە, ول جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەيتىن كوميتەتتى دە باسقارادى. ال بۇل كونستيتۋتسيا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا داۋىسقا سالىنباق. سوعان قاراعاندا, ۋاقىتشا پرەزيدەنتتىڭ بيلىك مەرزىمى بىرازعا سوزىلسا كەرەك. بۇرىنعى پرەزيدەنت مامادۋدى جاقتاپ, قارسىلىق كورسەتكەندەر تۋرالى اقپارات جوق. ال كوتەرىلىسشىلەردى جاقتاعان ءبىراز توپ ەل استاناسى نيامەيدە كوشەگە شىعىپ, بوي كورسەتكەنگە ۇقسايدى. ونى قولدان ۇيىمداستىرۋ دا ءابدەن مۇمكىن. ارينە, حالىقتىڭ ءاركىمدى جاقتاپ ەكى توپقا ءبولىنىپ, اتىسپاعانى جاقسى. سويتسە دە بۇرىنعى بيلىكتىڭ حالىق قيمايتىنداي ىستەرى بولا قويماعان سىڭايلى. نيگەر – نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىقتى كەدەي ەل. اۋاسى ىستىق, نيگەردەي وزەنى بولعان سوڭ, وندا ەگىنشىلىك ءبىراز دامىعان, كوشپەلى حالىق مال وسىرەدى. جەرىندە ءبىراز بايلىعى بار, اسىرەسە, جۇرتتى وندا ۋراننىڭ ايتارلىقتاي قورى بارى قىزىقتىرادى. شارۋاشىلىعىن ايتپاعاندا, بۇل ەلدىڭ 85 پايىزى مۇسىلمان سانالاتىن حالقى جىلدام ءوسىپ كەلەدى. 1995 جىلدان كەيىن ون جىلدا ءبىر جارىم ەسە ءوسىپ, 13,5 ميلليون بولعان ەكەن, ءدال قازىر قانشاعا جەتكەنى بەلگىسىز. جاڭا بيلىك سول حالىقتى قايدا باستايدى دەگەن وي كوڭىلگە ورالادى. اپاتتىڭ ايتىپ كەلمەيتىنى بار پورتۋگاليا ۇكىمەتى مادەيرا ارالىنداعى تابيعات اپاتىنان قۇربان بولعاندارعا ارناپ, ءۇش كۇندىك بۇكىلۇلتتىق ازا جاريالادى. بۇل اپاتتان ەلۋ شاقتى ادام قازا تاۋىپ, 120 ادام جاراقات الىپتى. ال تولىق انىقتالعان كەزدە قۇرباندار قاتارىنىڭ كوبەيە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. اقپارات قۇرالدارى, ەڭ الدىمەن تەلەارنالار مۇنداي وقيعالاردى ادامعا جاقىنداتا ءتۇسەدى. جۇرت دەمالىس كۇندەرى بۋىرقانعان وزەنگە اينالعان قالا كوشەلەرىن, قيراعان كوپىرلەر مەن الىپ ەلەكتر باعانالارىن, وپىرىلعان عيماراتتاردى كورىپ, اپاتتىڭ الاپاتتىعىن اڭعاردى. وسىناۋ اپاتتىڭ سالدارى جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. مۇنداي اپاتتى كۇتپەگەن حالىقتىڭ قاسىرەتىن تۇسىنەسىڭ. بۇل ارال قۇرىلىقتاعى پورتۋگاليادان مىڭ شاقىرىمداي ەكەن. اپاتتىڭ جايىن بىلمەك بولىپ ەل پرەمەر-ءمينيسترى جوزە سوكراتەش وعان بىرنەشە رەت بارىپ تا قايتتى. كومەك جان-جاقتى كورسەتىلە باستادى. كورشى ەل يسپانيا دا كومەك قولىن ۇسىندى. پورتۋگاليا ەۋرووداقتان قارجىلاي شۇعىل كومەك ءوتىندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شالعايدا جاتقان بۇل ارال حالقى اپاتتان كەيىن قامقورسىز قالمايدى. قامقورلىق دەگەندە, مادەيرا بۇرىن دا قامقورسىز قالعان جەر ەمەس. تابيعاتىنا, قولايلى اۋا رايىنا قاراپ, ۇزىندىعى 57 شاقىرىم, ەنى 22 شاقىرىم بۇل ارالدى جۇماق دەسە بولار ەدى. وندا ءتۋريزمنىڭ ايتارلىقتاي جۇيەسى بار. ارالدىڭ 250 مىڭ تۇرعىنى ءبىر جاعى سول ءتۋريزمنىڭ شاپاعاتىن دا كورەدى. كەشەگى سويقان نوسەرلى جاۋىن ءبىراز جەردى بۇلدىرگەنمەن, جان-جاقتى كومەك ونىڭ ورنىن تولتىراتىنىنا جۇرت كۇماندانبايدى. اڭگىمە ءدال وسىندايدا قول ۇشىن بەرەتىندەردىڭ تابىلۋ-تابىلماۋىنا, سول كومەكتى ۇقساتا بىلۋگە بارىپ تىرەلەدى. اپات ايتپاي كەلەدى دەپ, كەيدە جۇرت اقتالعانداي بولاتىنى بار. وسى جەردە گايتيدەگى جەر سىلكىنۋ كوڭىلگە ورالا بەرەدى. راس, سول جەر سىلكىنۋدەن ۇيلەر كوپ قيرادى, قۇربان بولعاندار دا كوپ بولدى. سول ءزىلزالادان بەرى ءبىر جارىم ايداي ۋاقىت وتسە دە, ونداعى حالىقتىڭ اش-جالاڭاش كۇيلەرى تەلەارنالاردان كوپ كورسەتىلەدى. سوندا, وۋ, بۇل ەلدە ۇكىمەت بار ەمەس پە, سىرتتان قانشاما كومەك كەلىپ جاتىر, ول قايدا كەتىپ جاتىر دەگەن وي مازالايدى. ەلدىڭ ءبىر ايماعىندا ءزىلزالا بولسا, ەكىنشى ايماعىندا ەل بار ەمەس پە, ولار نەگە كومەككە كەلمەيدى, مىناۋ اش-جالاڭاش حالىقتى ۋاقىتشا بولسا دا, سول جاققا اپارىپ ورنالاستىرىپ, جۇرت بارىمەن بولىسپەي مە دەيسىڭ. مۇندايدى ءوز ەلىڭ دە باستان كەشكەن سوڭ ايتاسىڭ. ازىن-اۋلاق ءزىلزالا بىزدە دە بولدى. زايساندا, مەركى جاقتا سول جەر سىلكىنىسىنەن, ايتپەسە وڭتۇستىك وڭىردە كوكتەمگى نوسەر جاڭبىردان ءبىراز ۇيلەر قيراعاندا, ەل بولىپ شابىلدىق. ۇيلەر جوندەلدى, استان تارىققان, دالادا قالعان ەشكىم بولعان جوق. ايتپەسە, سوناۋ سوعىستىڭ سۇراپىل جىلدارىندا حالقىمىز ازىق-ت ۇلىكتەن قينالدى. سوندا دا سىرتتان, جاۋ جايلاعان جاقتان كەلگەندەردى, قۋعىن-سۇرگىنمەن كەلگەندەردى اراسىنا ءسىڭىرىپ, قولىنداعىسىن ءبولىپ بەرگەنى بەلگىلى. مىنا جۇرت نەگە سولاي ەتپەيدى دەيسىڭ. ال گايتيدە, تەلەارنادان كورىپ جاتىرمىز, اشپىز, نەگە كومەكتەسپەيدى دەگەن ايقاي ءجيى ەستىلەدى. ءۇيدىڭ قيراعانى راس, قيىندىق تۋعانى راس, بىراق وسى جۇرت بۇرىن قالاي ءومىر سۇرگەن؟ ولاردىڭ ازىن-اۋلاق بولسا دا جيعان-تەرگەنى جوق پا, سونىڭ ءبارى قيراعان ءۇيدىڭ استىندا قالسا دا, ونى ارشىپ الاتىن مۇمكىندىك بار ەمەس پە؟ ال ولاردىڭ اۋزىنان شىعاتىن ءبىر عانا ءسوز – بەر! سول گايتيدەگى جاعداي تۋرالى رەپورتاجداردى كورگەندە, تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك كورىنىس كوڭىلدەن كەتپەيدى. ول سىرتتان كەلگەن كومەككە جۇرتتىڭ تالاسۋى. بۇل جەردە سول كومەكتى تاراتۋدى ءجوندەپ ۇيىمداستىرا الماي وتىرعان جەرگىلىكتى وكىمەتكە سىن ايتقان ءجون-اۋ. سول كومەكتى ءالى جەتكەن تارتىپ الىپ جاتىر. كىشىرەك بالانىڭ ءبىر كومەككە كەزەگى جەتىپ, قولىنا ءبىر نارسە تيسە, ودان ءۇلكەنىرەگى ونى تارتىپ الادى. ولاردى بالا دەسەك, ءبىر قاپ ازىقتى كوتەرىپ بارا جاتقان ءبىر ادامدى ودان كۇشتىرەك ەكى ادام كەلىپ, زورلىقپەن تارتىپ العانىن دا سول تەلەارنادان تالاي كوردىك. ءسىرا, اپاتتىڭ ۇلكەنى وسى شىعار دەگەن وي كەلەدى. مۇنداي حالىقتى تويىندىرۋ دا قيىن بولار. قۇداي مۇنداي اپاتتان ساقتاسىن. ماماديار جاقىپ.