اتاجۇرت

ەگەمەندiكتi ەلiمiز ەندi ەنشiلەگەن كەزدە قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ادام اياعى باسپاعان, توپىراعىنا كۇرەك ءجۇزi تيمەگەن ات شاپتىرىم جازىقتارىندا قوس بiردەي اۋىل ءسان تۇزەدi. ەكi ەلدi مەكەننiڭ “قىزىلسەڭگiر” دەگەن اتتى يەمدەنگەنiن تاجiكستاننىڭ قورعانتوبە وبلىسىنداعى ۆاحش جانە كولحوزابات اۋداندارىنان ات ارىلتىپ كەلگەن اعايىندار ۇجىمداستىرىپ ەدi. ال, قازاقستان كارتاسىنا “زاڭعار” دەپ ەنگiزiلگەن ەكiنشiسiن ءوز­بەك­ستان­نىڭ تاشكەنت وبلىسى بوكە اۋدا­­نىنان شەكارا اسقان قان­­داس­تارى­مىز كوتەردi.

ەگەمەندiكتi ەلiمiز ەندi ەنشiلەگەن كەزدە قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ادام اياعى باسپاعان, توپىراعىنا كۇرەك ءجۇزi تيمەگەن ات شاپتىرىم جازىقتارىندا قوس بiردەي اۋىل ءسان تۇزەدi. ەكi ەلدi مەكەننiڭ “قىزىلسەڭگiر” دەگەن اتتى يەمدەنگەنiن تاجiكستاننىڭ قورعانتوبە وبلىسىنداعى ۆاحش جانە كولحوزابات اۋداندارىنان ات ارىلتىپ كەلگەن اعايىندار ۇجىمداستىرىپ ەدi. ال, قازاقستان كارتاسىنا “زاڭعار” دەپ ەنگiزiلگەن ەكiنشiسiن ءوز­بەك­ستان­نىڭ تاشكەنت وبلىسى بوكە اۋدا­­نىنان شەكارا اسقان قان­­داس­تارى­مىز كوتەردi.
تاۋەلسiزدiگiمiز جاھانعا جا­ريالانىسىمەن-اق قورعان­تو­بە­دەن اتاجۇرتقا قوپارىلا قوز­عال­عان كوشتiڭ باسى كيەلi قا­زىعۇرتتىڭ قۇنارلى باۋرايىنا تابانى تيگەندە ءجۇز شاقتى وتباسى ەدi. جيىرما جىلدا وتاۋ سانى 270-تەن اسىپ, قازiر ايدارلى اۋىل بولدى.
قىزىلسەڭگiردiڭ ۋىعىن شانشىپ, كەرەگەسiن كەرiپ, شاڭى­را­عىن قۇرعان كوشتiڭ باس بۇي­دا­سىن ۇستاپ, تاريحي وتانىنا قا­راي بۇرعان قادiرمەندi قاريا­لار­دىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولاردىڭ بابالارى قورعان­تو­بەگە 1860 جىلى وتارشىلدار اتاقونىسىن وزبىرلىقپەن تارتىپ العاننان كەيiن جان­ساۋ­عا­لاپ قاشۋعا ءماجبۇر بولىپتى.
– اتاجۇرتىمىز – قازاق ەلi الەمگە ءوز تاۋەلسiزدiگiن پاش ەتكەندە قورعانتوبەدەگi بۇكiل باۋىرلارىمىز بوركiمiزدi اسپانعا اتىپ شاتتاندىق. كوپ ويلانىپ-تولعانىپ جاتپاستان تۋعان ەلگە ءدۇر كوتەرiلۋگە بەلدi بەكەم بۋ­دىق. الدىمەن اتاجۇرتتىڭ قاي اۋماعىنا بەت تۇزەيتiنiمiزدi اقىل­داسىپ الدىق تا, جولعا شى­عۋعا جينالدىق, – دەپ ەسكە الادى سول مارە-سارە كۇندەردi ۇلاعاتتى ارداگەر ۇستاز تاعاي شاكiباەۆ.
– ورالماندار كوشiنiڭ تۋعان ەلدiڭ قازىعۇرت توسكەيiنە بiر­جولا بەت بۇرۋىنا سەپتiگi تيگەن سەبەپتi دە ايتا كەتكەن ءجون, – دەپ اڭگiمەنi جالعادى اۋىل بيi قالمانتاي بايمولداەۆ. – ەرتەرەكتە دۋشانبەدەگi ينستيتۋتتى بiتiرگەننەن سوڭ, وڭتۇستiك قا­زاق­ستان ءوڭiرiنiڭ قازىعۇرت اي­ماعىندا قىزمەت iستەپ, وسىندا تۇراقتاپ قالعان داۋرەنبەك اۋدانوۆ دەگەن جەرلەسiمiز بار ەدi. ونىڭ اكەسi ابساماتپەن ۆاحشتا بiرگە تۇردىق. سونىڭ جاڭاعى ۇلىمەن حابارلاستىق. سول جۇ­را­عاتىمىزدىڭ دا شاقىرۋى ءدا­تiمiزگە قۋات بولدى. اتاجۇرتقا قوزعالعان كوشتiڭ باسى-قاسىندا تاجiكستاندا دا قازاق قاۋىمى اراسىندا حالىقشىلدىعىمەن تا­نىلعان اعالارىمىز ءابسامات اۋدانوۆ, ابدiشۇكiر Iلەسباەۆ, ءابسالام ابدiقالىپ, قالاباي اليەۆ, ناعىمەت ماشاقوۆ بەل شەشiپ ءجۇردi. كيەلi قازى­عۇرت­تىڭ بۇل كەزدەگi باسقارۋ تiزگiنiن ۇستاعاندار بويلارىنا ۇلتجان­دىلىق, قانداستارعا قايىرىمى مول قاسيەت دارىعان ازاماتتار بولىپ شىقتى. سول كەزدەگi اۋدان باسشىسى مولداباي Iلياسوۆ بiزدi ميداي تەگiس تەپسەڭگە, قا­راي­عان ءۇيسiز قازiرگi وسى قى­زىلسەڭگiر القابىنا كەرۋە­نi­مiز­دiڭ ارقانىن تارقاتىسىپ, جۇگiن ءتۇسiرiستi.
ءاربiر شاڭىراققا 20 سوتىق­تان جەر تەلiمi ءبولiندi. قولداعى قارجىمىزعا ارزان باعاعا قۇ­رىلىس زاتتارى بەرiلدi. الدىن الا جوباسى دايىندالعان كوشە­لەردە اسارلاتىپ ءۇي تۇرعى­زىلدى. اينالاسى 3-4 ايدا جوق جەردەن جاڭا بiر اۋىل جۇمىرت­قاداي جۇ­تىنىپ شىعا كەلدi. جات جاقتان اعايىن دەپ جەتكەن بiزگە مول­دە­كەڭ باستاعان ەلجاندى ازامات­تاردىڭ قولدان كەلگەن كومەگiن, قامقورلىعىن, جىلى ءسوزiن اياما­عانىنا العىسىمىز شەكسiز.
قىزىلقيا اۋىل وكرۋگiنە قا­راس­تى قىزىلسەڭگiردەن كەيiن كە­لەسi ورالماندار اۋىلى زاڭ­عارعا دا جولىمىز ءتۇستi. بۇل ەلدi مەكەن قاقپاق اۋىل وكرۋ­گiنە قارايدى. تاشكەنت وبلى­سى­نىڭ بوكە اۋدانىنان 1993 جىلى كوكتەمگi كوكوزەك شاقتا كو­شiپ كەلگەن 5 وتباسىنا بەرiلگەن جەر تەلiمدەرi دە ايدالادا ەدi. ولار­عا دا ۇيلەرiن سالۋعا مەملەكەت تاراپىنان كومەك قولى ۇسىنىل­دى. وزدەرi اسارلاتىپ باس­پانا تۇرعىزدى. بۇلاردىڭ جاقسى جايعاسقاندارىنا كوز جەتكiزگەن جەرلەستەرi دە كوپ ۇزاماي وسىلاي قاراي قونىس اۋداردى. قازiر بۇل اۋىلدا 130 وتباسىن قۇراي­تىن مىڭعا جۋىق تۇرعىن بار.
– بiز تاشكەنت ماڭىنداعى شاعىن قالا iسپەتتەس تويتوبەدە تۇردىق. ءونiپ-وسكەن, ورنىققان جەرiمiز ەجەلدەن قازاقتىڭ باسىبايلى اتامەكەنi ەدi. امال نەشiك, ول بوگدەنiڭ بودانىنا بايلانىپ كەتتi – دەيدi وسىن­داعى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ iسi جونiندەگi ورىنباسارى ءمۇ­نيرا قوڭىراتباەۆا. – بiز كۆو­تاعا الاڭداپ جاتپادىق, ءوز ىر­قى­مىزبەن ۇلتىمىزدىڭ بiرەگەي وتانى – تاۋەلسiز قازاقستانعا جەدەل كوشۋدi عانا مۇرات ەتتiك. ەرىم وكتەم وسىندا كەلگەن بەتتە ءوز قارجىسىنا مەكتەپ قۇرى­لىسىن قولعا الىپ ەدi, بiلiم وشاعىنىڭ وقۋ جىلىنا دەيiن بiتۋiنە اۋدان اكiمدiگi تاعى دا قولۇشىن بەردi. قازiرگi جالپى ورتا مەكتەبiمiزدiڭ عيماراتى مەملەكەت قارجىسىنا سالىندى. پوشتا بولiمشەسi, فەلدشەر­لiك-اكۋشەرلiك بەكەت, ەلەكتر ستان­ساسى, دۇكەن حالىق سۇرا­نى­سىنا لايىق قىزمەت ەتiپ جاتىر. اۋەلگiدە قيىندىقتى باستان وتكەرگەنiمiزدi نەسiنە جاسىرامىز, باستىسى, اعايىندار اراسىنا كەلدiك. ەندi مiنە, تاۋەلسiز ەلiمiزدiڭ بiر بۇتاعى بولىپ ورنىققانىمىزعا قۋانىشتى­مىز. بالالارىمىز دا شادىمان. قازiر بiز ورالمان ەمەسپiز. ءوزiمiزدi ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇپكiلiكتi تۇرعىنى, ازاماتى رەتiندە سەزiنەمiز.
دەسە دەگەندەي-اق, الدى ەل تاۋەلسiزدiگiمەن تۇيدەي قۇرداس, سوڭعىسى دا سوعان جەتەقابىل قوس اۋىلدىڭ ءتۇزۋ كوشەلەرi, جاسىل جەلەككە كومكەرiلگەن كەلiس­تi ۇيلەرi سۇيسiندiرەدi. اۋىل ما­ڭىنداعى جوتالى جايلاۋ ءتورت تۇلiك مالعا تولدى. ۇيلەرiنiڭ iرگەسiندەگi جەردەن وتباسىنان ارتىلاتىن كوكونiس جينالادى. ەلدi مەكەن اينالاسىنان ءبولi­نiپ بەرiلگەن سۋارمالى قۇنارلى تاناپتاردان كول-كوسiر ىرزىق الىنادى. ەڭبەككە جارامدى بiر دە بiرەۋi قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمايدى. ازاماتتارىنىڭ ەتi تiر­لiگi­نiڭ, اۋىزبiرلiگiنiڭ ارقا­سىندا تۇرمىستارىن الدەقاشان تۇزەپ الدى. باسقالارعا ەندi وزدەرi دە جاردەمدەسەتiن دارە­جەگە جەتتi.
قازىعۇرتتىقتار قاتارلارى­نا قوسىلعان قانداستارىنىڭ تى­نىم تاپپايتىن اسا ەڭبەك­قورلىعىنا, بiر جەڭنەن قول, بiر جاعادان باس شىعارۋداعى وتە ۇي­ىمشىلدىعىنا, ەلدi بiرiك­تi­رە­تiن iسكە جانىن سالا كiرiسە­تi­نiنە, قانداي دا قيىندىققا ءتو­زiمدiلiگiنە, بالدى بارماق, بەس اسپاپ شەبەرلiكتەرiنە تاڭداي قا­عىسادى. ولاردىڭ ەرiنبەي ەڭ­بەك ەتۋiن وزدەرiنە ۇلگi تۇ­تا­دى جانە دە وسى ەكi اۋىلدا كەز كەلگەن تويدىڭ iشiمدiكسiز وتەتiنiنە تاڭعالادى. اۋداندا قازiر مال ۇرلىعى ءورشiپ تۇرسا دا بۇل اۋىل­داردىڭ ورiسiنەن دە, قورا­سىنان دا بiر اشاتۇياق جوعا­لىپ­تى دەگەن اڭگiمەنi ءالi كۇنگە ەش­كiم ەستiمەپتi. قازاقى ومiرشەڭ ادەت-عۇرىپتىڭ, سالت-ءداستۇردiڭ قاز-قالپىندا ساقتالىپ وتىر­عا­نىن تامسانا اڭگiمەلەيدi. كور­شi اۋىلدارمەن ەرسiلi-قارسىلى قىز الىسىپ, قىز بەرiسiپ, قۇ­داندالى بولىپ تاتۋ تiرشiلiك جاساپ جاتىر.
ايتپاقشى, قازىعۇرت اۋدانىندا ەكi جىل بولدى, الماتى-تاشكەنت كۇرە جولىنىڭ بويىندا وزبەكستاننان ورالعان, ەرتەڭ كەلەتiن قانداستارىمىزعا جەرگi­لiكتi اكiمدىكتiڭ قاۋلىسىمەن بەل­گiلەنگەن, ازiرگە شارتتى ءتۇر­دە جاڭبىرشى دەپ اتالاتىن جاڭا اۋىلدىڭ iرگەسi قالانىپ جاتىر. كەلەس وزەنiنiڭ شۇرايلى جاعاسىنان بولiنگەن 50 گەكتار اۋماقتا بiرەر جىلدا تاعى بiر اۋىل بوي كوتەرمەك. كورشiلەس ەلدەن مۇندا 250 وتباسى كوشiپ كەلمەك. ولاردىڭ جۇزدەن استامىنا جەر تەلiمiن بەرۋ جونiندە شەشiم دە بەرiلiپ قويىلىپتى. قازiر 20 ءۇيدiڭ قۇرىلىسى اياقتا­لىپ, ادامدارى قونىستانىپ تا ۇلگەرىپتى.
تاۋەلسiزدiكپەن باستالعان ۇلى كوشتiڭ الىستاعى قانداس­تا­رى­مىزدى ەلدەگi اعايىندارمەن قاۋىشتىرعان شاراپاتتى جولى وسىلاي جاراستى جالعاسىن تابا بەرمەك.
جەڭiس ءباھادۇر.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىعۇرت اۋدانى.