ال ەۋرازيالىق جوبانى كوزدەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسى سول كەزدە سانگە اينالعان «وركەنيەتتى اجىراسۋدى» ەمەس, ينتەگراتسيالانۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن, ءسويتىپ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعان ەدى. دەمەك, ول ۋاقىتتا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قانداي دا بولماسىن ءبىر يتەگراتسيالاندىرۋ تەتىكتەرى, ينتەگراتسيالىق احۋال بولعان جوق جانە ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەۋرازيالىق يدەيانىڭ ءوزى جابۋلى قازان كۇيىندە جاتقان.
ال ەندى وسى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنا, بۇرىنعى وداق مۇسىلماندارىنا, ءتىپتى بارلىق مۇسىلمان الەمىنە قارسى «سلاۆياندىق وداق» تۋرالى تەزيستى ناسيحاتتاۋ ۇردىسىنە ۇلاستى. سول كۇندەرى اشحابادتا ورتالىق ازيا مەن قازاقستان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوتىپ جاتتى. مىنە, وسى كەڭەستە نازارباەۆقا ورتالىق ازيا ايماعىندا تۇركىلىك وداق قۇرۋعا قاجەتتىلىك جوق ەكەنى تۋرالى دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. پرەزيدەنت سول ۋاقىتتاعى جاعدايدى «عاسىر توعىسىندا» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «مەن بۇرىنعى كسرو ايماعىندا تۇركىلەر جانە سلاۆياندار وداقتارىن قۇرۋ ستسەناريىنە جول بەرمەۋگە بار كۇشىمدى سالدىم. ەگەر ول كەزدە مۇندايعا جول بەرسەك, ارادا كوپ جىل وتكەن سوڭ, ءبىزدىڭ قانداي كەپكە تاپ بولاتىنىمىزدى كىم بىلگەن؟!». اقىر اياعىندا ورتالىق ازيا ەلدەرى «بارلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ تەڭقۇقىلى بىرلەسكەن قۇرىلتايشىلارى بولۋعا» شەشىم قابىلدادى. تمد-نى تۇپكىلىكتى قۇرۋ ءتۇيىنى الماتىلىق كەزدەسۋ بولدى. ءسويتىپ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلىسىمەن, بۇرىنعى الىپ ەلدىڭ قۇراما بولىكتەرىن «وركەنيەتتى» ءبولىسۋ جايى دا بەكىتىلدى.
سودان كسرو تارالۋىنا ءدوپ كەلگەن وسى ءبىر الماعايىپ كەزەڭدە, ياعني 1994 جىلى كۇتپەگەن جەردەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق وداق» تۇجىرىمداماسىن جاريالادى. بىراق بۇل جۇرتقا اشىق اسپان استىنداعى نايزاعاي جارقىلىنداي اسەر ەتتى. الەم دەمىن تارتقانداي بولدى.
الايدا اۋەلگىدە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ساياساتكەرلەرى مەن عالىمدارى تاراپىنان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق يدەياسى جەتكىلىكتى تۇردە قولداۋ تاپپادى. رەسمي ماسكەۋ ەشقانداي پىكىر بىلدىرمەستەن, ءۇنسىز قالدى. بىراق سول كەزدە نەبىر قارسى پىكىرلەر ايتىلماي دا قالمادى. ق.توقاەۆ جازعانىنداي, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇجىرىمداماسىنا كۇيە جاعۋشىلار دا تابىلدى. ولار رەسەيلىك قوعام الدىندا تۇجىرىمدامانىڭ ءوڭىن اينالدىرا قارالاپ, پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە كۇش سالدى. بۇل بىزگە قارسى ناعىز جوسپارلانعان, الدىن الا ابدەن ويلاستىرىلىپ ۇيىمداستىرىلعان اقپاراتتىق ناۋقان ەكەنىن تۇسىندىك, دەيدى ول.
بىردە مەن رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ىستەيتىن كرەمل ساراپشىسىمەن اڭگىمەلەستىم. ودان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا ماسكەۋ نەلىكتەن وسىنشاما كۇمانمەن قارايتىنىن سۇرادىم. سويتسەك, ونىڭ سىرى ساياسي قىزعانىشتا جاتىر ەكەن. كرەمل نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەۋرازيالىق يدەياسىمەن اسىعىستىق جاساعان دەپ ەسەپتەپتى, ويتكەنى اۋەلى ونى جاريالاماس بۇرىن ب.ەلتسينمەن جانە ونىڭ اينالاسىنداعىلارمەن اقىلداسۋى كەرەك ەكەن. سولاي ىستەگەندە, دەيدى الگى مەنىڭ اڭگىمەلەسۋشىم, ەۋرازيالىق تۇجىرىمدامانىڭ باعى جاناتىن ەدى, ايتپەسە, ءبارىبىر ونى اقپاراتتىق قولداۋعا قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى جەتپەيدى عوي. ارينە, سول كەزدە ونىڭ ءبىزدىڭ اقپاراتتىق الەۋەتىمىزدىڭ السىزدىگى تۋرالى ايتقانىمەن كەلىسپەسكە امال بولمادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باعىتتا ەشكىممەن اشىق ايتىسقا ءتۇسىپ, پىكىر تالاستىرعان جوق. ءوزىنىڭ ايماق بويىنشا ارىپتەستەرىمەن بەرىك بايلانىستى نىعايتا بەردى. ول قازاقستاندا وزگە ەل باسشىلارىن جىلى قابىلداپ, ولارمەن كوپتەگەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءوزى دە كورشىلەس مەملەكەتتەرگە شاقىرۋمەن ءجيى شىعىپ تۇردى. «ون ءبىر جىل ىشىندە مەن نەبىر كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەردىڭ كۋاسى بولدىم. ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا حاتتامالىق-دوستىق شارالار دا ءوتتى, بىراق كەيدە وتە تەرەڭ ماسەلەلەر قوزعالعان اششى دا, وتكىر, قاتتى سوزدەر قولدانىلعان كەلىسسوزدەر دە بولدى», دەپ جازادى ق.توقاەۆ.
بىردە مەن ءوزىمنىڭ شاعىن مۇراعاتتارىمدى اقتارۋ ۇستىندە 1998 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا استانا قالاسىندا ن.نازارباەۆ, ي.كارىموۆ جانە ا.اقاەۆپەن بىرگە وتكەن كەزدەسۋدىڭ جازباسىن تاپتىم. بۇل كەزدەسۋ جاڭادان تۇرعىزىلعان سىرتى ءساندى, ءىشى ادەمى پرەزيدەنتتىك رەزيدەنتسيادا ءوتتى. سوعان قاراپ, وسى جايناعان جاڭا اپارتامەنتتەر اسەرى كەزدەسۋدى جوعارى ديپلوماتيالىق كۇيگە بولەۋى كەرەك ەدى دەيمىز عوي. الايدا كەزدەسۋ بارىسى وتە قاتاڭ ەكپىنمەن باستالدى. ونى وزبەكستان پرەزيدەنتى بولعان مارقۇم يسلام كارىموۆ تۋعىزدى. اۋەلى ايتىس وزبەك ەكسپورت شارابىنىڭ قازاقستان ايماعىندا تاسىمالدانۋىن شەكتەۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا ساي تۋىندادى. ودان كەيىن وزبەكستان پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆتى قىرعىز-وزبەك ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسى جاعدايىن جەتىك بىلمەيدى دەپ كەيىستىك ءبىلدىردى. سول كەزدە شارانىڭ تورەشىسى رەتىندە اراعا ن.نازارباەۆ ءتۇسىپ, سىن وزەگىن وزىنە قاراتىپ, دالەلدى دەرەكتەرمەن تىگىسىن جاتقىزىپ جىبەردى.
ي.كارىموۆ مۇلدە كەلىسپەگەن قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورماعا بايلانىستى تۋىنداعان پىكىرتالاس تا ەستە قالىپتى. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, سوعان ساي سالالىق رەفورمالارعا جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن, ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا التىن-ۆاليۋتا قورىن شىعىنداماي, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباستالىمى مەن جەكەشەلەندىرۋگە قورىقپاي قادام جاساۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. پىكىرتالاس ۇزاققا سوزىلىپ, وتە قاتتى ءوتتى. سونىڭ سالدارىنان ءداستۇرلى سالتاناتتى كەشكى اس تا ءبىر ساعاتقا شەگەرىلدى.
بۇل كەزدە ورتالىق ازيا ىشىندە جالپى ينتەگراتسيالىق شىعىنعا ساي ۇلتتىق مۇددە باسىمدىلىعى قاعيداتى قاتاڭ ساقتالدى. الايدا ۇلتتىق ارتىقشىلىقتى ءوزارا كەلىسۋ جۇيەسى ءالسىز ياكي ول مۇلدە جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن ارادا قايشىلىقتار ۇنەمى تۋىنداپ وتىردى. بۇل, ماسەلەن, ومىرلىك ماڭىزى بار فاكتورلار – جەر مەن سۋدى ءبولىسۋ مەن پايدالانۋدا انىق كورىندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزبەكستانمەن اراداعى قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى «تۇراقسىزدىق الەۋەتى جانە وعان تامىزدىق تا بار. جانە قانداي دەسەڭىزشى! وزبەكتەر مەن قازاقتار شەكارالاس ايماقتاردا ارالاس تۇرادى, باۋ-باقشانى سۋعارۋدا سۋ ءۇشىن ۇنەمى داۋ شىعادى. بولماشى كەتپەن ۇرىسىنىڭ ارتى ۇلكەن داۋعا اينالماسىنا كىم كەپىل» دەپ كەلىسىم جايىن العا تارتتى. ويتكەنى ەتنيكالىق جولاقتار الەۋەتتى پىكىرتالاستار تۋعىزادى, بۇل جاعدايدا ايماقتىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ىسىنە ارالاسۋى دا مۇمكىن. بۇل جونىندە پرەزيدەنت كارىموۆ تىپتەن اشىق ايتتى: «كوممۋنيكاتسيا – وزبەكستاننىڭ ەڭ وسال تۇسى. بىزگە تەك ازىرگە سولتۇستىككە عانا شىعار جول بار. قۇداي ساقتاسىن, بۇل جولدى تەك بىرەۋ-مىرەۋ جابا كورمەسىن!» ال سولتۇستىك – بۇل قازاقستان.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناسىنا شەكارالىق ماسەلەلەر كولەڭكەسىن تۇسىرمەي قويمادى. ماسەلەن, قىرعىز-تاجىك شەكاراسى 630 كيلومەترگە سوزىلىپ جاتىر جانە قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندە 40 داۋلى ۋچاسكەنى قۇرايدى. ال داۋدىڭ نەگىزى, ساراپشىلار پىكىرىنشە, كەزىندە كسرو ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىنداعى شەكارانى بولگەندە, الدىمەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ەسكەرىپ, تەك سوسىن عانا ەتنيكالىق جانە ۇلتتىق فاكتورلاردى قاپەرگە الىپ ءاتۇستى بەلگىلەۋىنىڭ سالدارى كورىنەدى.
شەكارانى مەجەلەۋ ماسەلەسى بويىنشا وزبەك-قىرعىز كەلىسسوزى وتە كۇردەلى جانە قاراما-قايشىلىققا تولى بولدى. بۇگىندە ەندى ەكى تۋىسقان حالىقتىڭ باقىتىنا وراي وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆ بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدە قيسىندى دا, سىندارلى باعىت ۇستانىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى ەۋرازيالىق يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگى ءومىردىڭ وزىمەن, ساياسي تاجىريبەمەن دالەلدەنىپ كەلەدى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى ءبىر ولشەمى رەتىندە كەدەندىك وداق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارت ۇيىمى قۇرىلىپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك كەلىسىمىنە قول قويىلعاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇلار قازىرگى كەزدە ناقتى جۇزەگە اسىرىلعان بار دۇنيەلەر, بولاشاقتىڭ جارقىن ۇلگىلەرى, ولار ءىس جۇزىندە بولاشاق ەۋرازيالىق وداقتىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىر. بۇل وداقتى قۇرۋ بارىسىندا تمد ەلدەرىنىڭ جوعارى دارەجەلى ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ دە ەڭبەگى بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس, ايتسە دە عالىمدار ن.نازارباەۆتىڭ سالعان جولى بارلىق جەردەن ايقىن بايقالاتىنىن ايتادى. ونىڭ بۇل تىنىمسىز ينتەگراتسيالىق ۇستانىمى ءبىزدىڭ تۋىسقان ەلدەردىڭ كۇشىن – بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ورلەۋ, ءدىني جانە مادەني بىرىگۋ سەكىلدى ءبىرتۇتاس دوستىق الاڭدى قۇرۋعا جيناقتايدى. ويتكەنى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە تالداۋ جاساۋ بارىسى بۇل سالادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولى زور ەكەنىن كورسەتەدى. ەۋرازيالىق قۇرىلىستىڭ ۇشار باسىندا ونىڭ جىگەرى, شەبەرلىگى, وزىنە ءتان جولى ايقىن بايقالادى, ونى وزگەمەن شاتىستىرۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى الدىمەن كەدەندىك وداقتىڭ, سوسىن 2012 جىلدىڭ قاڭتارىندا تۇساۋى كەسىلگەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە بارىنشا كۇش سالدى. اقپان ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىسىنا كىرىستى. مۇنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەمىردەي ۇستانىمى تاراپتاردىڭ ء«بىر ەل – ءبىر داۋىس» قاعيداتى مەن ءبىر دەڭگەيدە پاتۋاعا كەلۋى بويىنشا تەڭ وكىلدىك ەتۋ مىندەتى.
ءسويتىپ ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتكەندەي, ەۋرازيالىق تۇجىرىمداما قازىرگى تاڭداعى قوعامدىق سانانىڭ اسا قاجەت ەتەتىن جانە ءتيىمدى باعىتىن تاپ باسىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جۇيەلى دە دايەكتى كۇش-جىگەرى ارقاسىندا «ەۋرازيالىق ناقتىلىق» ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ دامۋىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ودان ءارى جاڭا دامۋ مۇمكىندىكتەرىن قالىپتاستىرۋدا.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەگەمەندى قازاقستان الەمگە جاھاندىق قاۋىمداستىقتىڭ الدەقايدا ۇيلەسىمدى دە ءادىل دامۋىنىڭ ويلاستىرىلعان شەشىمدەرىن بىرنەشە رەت ۇسىندى. سونىڭ ءبىرى, ماسەلەن, 2012 جىلى نەگىزدەلگەن G-GLOBAL جوباسى.
جوبانىڭ العاشقى قاعيداتتارى 2012 جىلدىڭ 23 مامىرىندا وتكەن V استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا جاريالاندى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم ىسكەرلەرىنىڭ الدىنا شىعىپ سويلەگەن سوزىندە, ءادىل الەمدىك قۇرىلىم نەگىزدەرىن جىكتەپ بەردى. ءبىرىنشى – «ەۆوليۋتسيا, توڭكەرىس ەمەس». ادامزات وتكەن عاسىردا-اق, ساياسي رەۆوليۋتسيا شەگىن تاۋىسقان. سوندىقتان رەفورما جولى – بۇل ءححى عاسىرداعى جالعىز جول. ەكىنشى – «ادىلدىك, تەڭدىك جانە كەلىسىم». ءححى عاسىردا ەلدەردى ۇلى جانە ەكىنشى, كوشباستاۋشى جانە جەتەكشى دەپ ءبولۋ ەسكىرگەن. مەملەكەتتەردىڭ تەڭدىگىنە نەگىزدەلگەن الەمدىك ءادىل ساياسات پەن ەكونوميكا قاجەت. ءۇشىنشى – «جاھاندىق توزىمدىلىك پەن سەنىمدىلىك». مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىس گەوساياسي سالماققا قاراماستان توزىمدىلىككە نەگىزدەلگەن بولۋعا ءتيىس. ءتورتىنشى – «جاھاندىق ترانسپارەنتتىلىك». الەم G-GLOBAL – بۇل اشىق قوعام, وندا ەشقانداي قوسارلانعان قالىپتار بولۋى ءتيىس ەمەس. بەسىنشى – «سىندارلى كوپپوليارلىلىق». مىنە, وسى جانجالدان كەيىنگى كوپپوليارلىلىق جاھاندىق شاقىرتۋلاردى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ءححى عاسىردا ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان سەنىم مول.
جۋماگۋل ساادانبەكوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, قوعام قايراتكەرى (قىرعىزستان)
