اعا
اعا. 1. اعايىندى ادامداردىڭ جاسى ۇلكەنى…
3. …اقىلشى, جەتەكشى.
(قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى, الماتى, «عىلىم», 1974)
ال مەن بۇل تۇسىندىرمە سوزدىكتىڭ انىقتاماسىنا:
«…اكەدەن كەيىنگى جانى بولەك جاناشىر, قانى بىرگە قامقور جان», دەگەندى قوسقىم كەلەدى.
اعا. 1. اعايىندى ادامداردىڭ جاسى ۇلكەنى…
3. …اقىلشى, جەتەكشى.
(قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى, الماتى, «عىلىم», 1974)
ال مەن بۇل تۇسىندىرمە سوزدىكتىڭ انىقتاماسىنا:
«…اكەدەن كەيىنگى جانى بولەك جاناشىر, قانى بىرگە قامقور جان», دەگەندى قوسقىم كەلەدى.
اۆتور.
ءى
كولىگىمىز كەڭساي اۋىلىنان وتىسىمەن كىشكەنەتاۋدى بوكتەرلەي قويباس انامىزدىڭ ارىعىن جاعالاپ كەلىپ, قارابۇلاقتىڭ جەلكەسىندەگى قۇستىنى باسىپ, قالىڭ بىدىرىقتىڭ ساي-سايىن قۋالاي تارتىلعان تاس جولمەن ماڭىراقتىڭ باۋرايىنا سۇعىندى. بالا كەزىمىزدە قىزىلقىرقا, ايبالا قىستاقتارىنان اتپەن كەلىپ, دۇكەنىنەن قانت-شاي الىپ قايتاتىن سارىشي اۋىلى سول قاپتالدا قالىپ بارادى. ءۇش-ءتورت بەلەگىردى اسقان سوڭ جۇرگىنشىلەر «رەستوران» اتاندىرعان سازدىڭ سۋى – كاۋسار, قاسيەتتى تۇماسىنا تىزگىن تەجەدىك. ەس جيىپ, ەتەك جاپقالى جىل سايىن كەمىندە ءۇش-ءتورت دۇركىن وتەتىن, وتكەن سايىن تۇمانىڭ تۇنىعىنان ءىشىپ, بەتى-قولدى شايماي وتە المايتىن باستاۋ عوي بۇل.
– وسى تۇمانىڭ سوڭى بۇلاق بولىپ اعاتىن جاندەلى شاتقالى داۋىس جەتەر جەردە جاتىر, – دەيمىن ساپارلاستارىما. – تالاي تاريح وسىناۋ بوكتەرلەردىڭ استىندا ناعىز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ, بۇعىپ جاتىر عوي… كونە كوز, كارىقۇلاقتاردىڭ ءاپسانالارىنا قۇلاق تۇرسەك, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شىعىستاعى كورشى الىپ ەلدىڭ قىزىلاياق جاياۋ اسكەرى مىنا شۇرايلى ولكەنى باسىپ الماق بولىپ, وسى سايدى قۇلداي اعىلعان دەسەدى. سوندا ءبىزدىڭ ەلدەن شىققان ون سەگىز جاسار جاندەلى ەسىمدى باتىر قىز قول جيناپ, جاۋدى وسى شاتقالدىڭ ەكى جاق بيىگىنەن توسىپ الىپتى. سانى كوپ, قارۋ-جاراعى باسىم قىزىلاياقتاردى (ۇزاق جۇرىسكە شارشاماۋ ءۇشىن بالتىرلارىن ورايتىن تاڭعىشتارى قىزىل شۇبەرەكتەن جاسالعاندىقتان, وسىلاي اتانىپتى) تاۋدان دومالاتقان كەسەك تاستارمەن قىرىپ سالىپتى. ودان قالعاندارىن قىلىشپەن قيدالاپ, نايزامەن تۇيرەپتى. ءسويتىپ, قارۋسىز بەيقام جاتقان ەلدى باعىندىرا قويامىز دەپ كەلگەن قىتايلار مىڭداعان شەرىكتەرىنىڭ قانىمەن بۇلاق سۋىن بىلعاپ, قايتا ءتۇرىلىپتى… جاندەلى قىزدىڭ ءوزى دە سول شايقاستا شەيىت بولىپتى. شىركىن, بويكۇيەزدەۋ, بارىمىزدى دا, نارىمىزدى دا كورسەتۋگە اسىقپايمىز-اۋ. تاريحشى-عالىم جەرلەسىمىز احمەت توقتاباەۆ ءوز قارجىسىنا سول شايقاستىڭ 130 جىلدىعىنا وراي جاندەلى شاتقالىنا بەلگى قويىپ, تاسقا اڭداتپا جازىپ كەتتى… ودان كەيىن تىم-تىرىس بولاتىن. زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينولدين مىرزا باتىر قىزعا ەسكەرتكىش قويۋدى ويلاستىرعان ەكەن. ونىڭ ەر ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ۇلكەن ءىستى قولعا العالى جۇرگەنى قۋانتتى.
…تۇمانىڭ سۋىنان ءىشىپ, سۇپ-سۋىق مولدىرىنە بەتىمدى شايدىم. «عۇمىر بولسا, سەنىڭ تۇنىعىڭا تالاي رەت ارنايى سوعارمىن-اۋ. بىراق, بۇرىنعىداي بولار ما؟!» مۇزداي سۋىق سۋ بەتىمنەن جىپ-جىلى بولىپ اقتى. سۋىق سۋدى جىلىتقان قوس جاناردىڭ ىستىق جاسى ەكەن, وسىدان ءبىر جارىم جىل عانا بۇرىن ناۋقاستى بولىپ جاتقان ءوزىم كوكە دەپ اتايتىن, سودان مەن عانا ەمەس, بۇكىل جۇرت سولاي اتاندىرعان قىدىربەك اعاتايىمنىڭ كوڭىلىن سۇراي كەلگەنىمدە ءوزى جارتى عۇمىرىندا مەكەن ەتكەن شاعىن عانا الشىنتالدى اۋىلىنىڭ بەلەگىرىندەگى ساندىق تاسقا ۇلى ايدارعا ارقالاتقانداي عىپ شىعارىپ, قارسى العانى. ۇستىندە قاشانداعى قارا ت ۇلىبى. قارا تاس, قارا ت ۇلىپ تۇتاس دەنە بولىپ كورىنەتىن. قاشاننان سولاي. مەنىڭ زايسانعا جەتكەنىمدى ەستىگەن سوڭ-اق دەگبىرى كەتىپ, «انە كەلە جاتىر, مىنە كەلە جاتىر» دەۋمەن قارا تاسقا وتىرىپ الىپ, قارا جولدىڭ بويىنا كورمەسە دە ءۇڭىلىپ, قۇلاق تۇرەر ەدى. تەك سوڭعى جولى كەلگەنىمدە, الدىڭعى جىلدىڭ الاپات قىسىندا اۆتوكولىگىمىزدى تراكتورعا جەتەلەتىپ جەتكەنىمدە قارا تاس يەسىنسىز قارسى الىپ ەدى. بۇرىنعى كوزگە ىستىق, كوڭىلگە حوش سۋرەتتىڭ ەندى قايتالانباسىن قۋ ءىشىم سەزىپ ەدى-اۋ.
ءيا, ول قازىر باقيلىق. بۇل ساپار وسى ولكەگە ارنايى كەلگەن ءبىراز جولداستارمەن بىرگە جول تۇسكەن سوڭ اعانىڭ ورنىنا كەلە جاتقان بەتىمىز. اتامەكەنىمە, اكەمنىڭ قۇت قونىسىنا, كوكەمنىڭ كۇل توككەن جەرىنە كەلەرمىن-اۋ, بىراق ەت جاقىنعا دەگەن ساعىنىش بولماس, سەبەبى جەڭگەم ازىكەن, ءىنىم ايدار مەن كەلىن سارا دا بالا-شاعاسىمەن ەل ىشىنە قاراي قونىس اۋدارماق. تەك, تۋىپ-وسكەن جەرگە, اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىش جىلىنا ءبىر-ەكى دۇركىن كەلىپ-كەتۋگە جەتكىلىكتى سەبەپ بولا الار ما؟! سۋىق سۋدى جىلىتقان جاناردىڭ ىستىق جاسى باس يەسىندەي ادامىنان ايرىلعانداي جارتىلاي يەن اۋىلدى, ۇستىندە مەنى ساعىنا توسىپ وتىرعان ادامى جوق سۇپ-سۋىق ساندىق تاستى كوزگە ەلەستەتكەندىكتەن, سىرتقا لىقسىعان كوڭىل تولقىنى عوي. مەنىڭ جان-دۇنيەمدى تۇسىنگەن كوكەمنىڭ كەلىنى عايشا دا كوزىن ءبىر سىعىمداپ الدى.
– اناۋ كورىنگەن بيىك قىزىل شاعىلدى «وكەي تاۋى» دەپ اتايدى, – دەيمىن ساپارلاستارىما مەكەنىمنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقانىن بىلدىرگىم كەلىپ. – بۇكىل تاۋ بەتكەيىندەگى جارتاستاردى نەوليت داۋىرىنەن بەرمەن كەلە جاتقان پەتروگليفتەر – تاسقا سالىنعان سۋرەتتەر مەن جازۋلاردىڭ گالەرەياسى دەۋگە بولادى. وعان دا زەرتتەۋشى-تاريحشىلاردىڭ نازارى اۋاتىن كەز كەلەر…
تالدىنىڭ جەلكەسىندەگى بەلەگىر كولدەنەڭدەدى. تالاي-تالاي بالالارىن توسقان اكە-شەشەلەرگە, ءىنى-قارىنداستارىن كۇتكەن اعالارعا «ورىندىق» بولعان ساندىقتاي قارا تاستىڭ عانا جاتىسى تاعى دا جۇرەكتى ءبىر اۋناتىپ الدى.
ءىى
«جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلۋگە» شاق تۇرعان كوكتەمنىڭ كوكوزەك شاعى بولاتىن. الايدا, قىس ىزعارى قايتىپ, كۇن شۋاعى مولايعان تۇستاعى تەبىندەپ شىققان كوك جاڭا ءومىردىڭ حابارشىسىنداي. زەرلى قانات كوبەلەكتەر ۇشادى, بوزتورعاي ءۇنى, مەكتەپتىڭ توقال توبەسىن جاپقان سىرعاۋىلدارىنىڭ جابىقتان شىعىپ تۇرعان ۇشتارىنىڭ تۇبىنە بالشىقتان ۇيا سوعىپ جۇرگەن قارلىعاشتاردىڭ شيقىلى – ءبارى-ءبارى قوسىلىپ, ساباقتا وتىرعان شاكىرتتەردى تىسقا شاقىرىپ, توزىمدەرىن تاۋىسقانداي. سول كەزدە كلاسس تەرەزەسىن الدەبىرەۋ قامشىسىنىڭ سابىمەن تىقىلداتىپ ەدى, بارشا شاكىرت سولاي قاراي مويىن بۇرعان. قاۋەن مۇعالىم تەرەزەنى اشقان كەزدە قىدىربەك تە نەمەرەلەس فايزوللا اعاسىنىڭ جەلقاقتى قاراتورى ءجۇزىن بىردەن تانىعان. جۇرەگى الدەنەنى سەزگەندەي بۇلك ەتە قالدى.
– قاۋەنجان, ساباعىڭدى بولگەنىمدى عافۋ ەتەرسىڭ. اناۋ قىدىربەك ءىنىمدى قۋانتايىن دەپ ادەيى بۇرىلدىم, – دەپ, ول سىنىپتا وتىرعان جيىرما شاقتى كوگەنكوزدەردى جانارىمەن شولا قارادى. – ءا, قىدىكەن, ءسۇيىنشى, ءىنىلى بولدىڭ! شەشەڭ بۇگىن تاڭەرتەڭ امان-ەسەن قول-اياعىن باۋىرىنا الىپ, ۇلدى بولىپ جاتىر. سول تاۋ جاقتان كەلە جاتقان بەتىم. سەنى قۋانتايىن دەپ ادەيى بۇرىلدىم.
ول استىنداعى كەرتوبەلىن سيپاي قامشىلاپ, مەكتەپتەن ۇزاي بەرگەن.
– اعاي, تاۋ جاققا قاشان جۇرەسىز؟ – دەپ, جۇگىرىپ تەرەزەگە جەتكەن بالا ايعايلاعان.
– اسىقپا, ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ ءوزىم اپارىپ كەلەمىن…
ەسى شىققانداي قۋانعان شاكىرت بالا ساباقتىڭ سوڭىنا دەيىن ارەڭ شىداعان. مۇعالىمىنىڭ: «ال باۋىرىڭنىڭ باۋى بەرىك بولسىن. ارتىڭنان ەرەتىن جاقسى جىگىت بولىپ ءوسسىن!» دەگەن تىلەگىن دە ارەڭ ۇقتى. ەشتەڭەنى تىڭداپ, ەشتەڭەنى ۇعا الاتىن حالدە ەمەس ەدى. ەسىل-دەرتى كىشكەنەتاۋدىڭ ءبىر قويناۋىندا جاتقان شۇرىق قىستاۋى. وندا كولحوزدىڭ ءبىر قورا قويىن باعىپ جاتقان اكە-شەشەگە… ودان كەيىن ءوزى ءالى كورمەگەن, ءتىپتى كوزىنە ەلەستەتە الماي تۇرعان ىنىسىنە قالايدا جەتۋ.
– اعاي, ەكى كۇننەن سوڭ مەيرام عوي… مەن ۇيىمە بۇگىن كەتەيىن, بوساتىڭىزشى, – دەگەن ول قوڭىراۋ ءۇنى ەستىلىسىمەن-اق مۇعالىمىنىڭ قاسىنا كەلىپ.
– جوق, اينالايىن, جىبەرە المايمىن. ساباقتان قالاتىنىڭ ءۇشىن ەمەس, ەكى كوشتىك جەردە جاتقان شۇرىققا جالعىز, كولىكسىز جەتە المايتىنىڭ ءۇشىن بوساتا المايمىن. قورقامىن. ەگەر سولاي قاراي بارا جاتقان بىرەۋدى تاپساڭ, ونى ماعان ەرتىپ كەل. سوندا عانا بوساتامىن.
ول سول كۇنى قوي فەرماسىنا قاتىسى بار-اۋ دەگەن كىسىلەردىڭ بارىنە جولىقسا دا «بارامىن, الا كەتەيىن» دەگەن ەشكىمدى جولىقتىرا الماعان. ال فايزوللا اعاسى ايتقان ەكى-ءۇش كۇن وعان جىلداي ۇزاق ۋاقىت بولىپ كورىنگەن. ول ءبىر شەشىمگە بەل بايلاعان. وزىمەن بىرگە وقيتىن مامىربەكتىڭ ءۇيى دە سول شۇرىقتى قىستايتىن. وعان ۇسىنىسىن ايتىپ ەدى, ول جانىپ كەتتى.
– قورقاتىن نە بار؟ ەرتەڭ تاڭ اتا ءجۇرىپ كەتسەك, مىنا تۇرعان شۇرىق ەمەس پە. جۇگىرە باسىپ ءجۇرىپ كەتسەك, كەش باتپاي جەتىپ بارامىز. تەك تۇرعان ۇيىمىزدەن وزەك جالعايتىن ەكى-ءۇش ءتۇيىر قۇرت الا شىق. قاۋەن مۇعالىم ءبىر ۇرسار دا قويار, – دەپ, ول اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنىن وڭاي شەشىپ بەردى.
شاكىرت بالا تۇرىپ جاتقان ۇيىنە ءوزىنىڭ ءىنىلى بولعان قۋانىشىن جەتكىزىپ, مامىربەك ەكەۋىن مۇعالىمدەرىنىڭ بوساتقانى تۋرالى وتىرىك ايتىپ جىبەرگەن.
…ەكى بالا ءتالتۇستىڭ ۋاعىندا كەڭسايدىڭ ءبىرىنشى اسۋىنان اسىپ, سوقىرباستاۋدىڭ باسىنا كەلگەندە عانا ءبىر-اق اياق سۋىتىستى. باستاۋ سۋىنا شولدەرىن قاندىرىپ, قالتالارىنداعى قۋىرىلعان بىرەر ۋىس بيداي مەن ەكى-ءۇش ءتۇيىر مالتامەن جۇرەكتەرىن جالعاعان بولدى. قانشا دەگەنمەن, ۇزاق جول قالجىراتىپ-اق تاستاپتى. اياقتارى باسقىزباي, تۇلا بويلارى تىنىشتىق تىلەيدى. ەكەۋى يەندەگى باستاۋ باسىنداعى كوگالعا اۋناي-اۋناي كەتىسكەن. يەكتەگەن ۇيقى-دۇشپان «قازىر تۇرىپ, ءجۇرىپ كەتەمىز» دەپ جاتقاندا تىنىشتىق تىلەگەن بالاڭ دەنەلەردى ءوزىنىڭ قۇشاعىنا بايقاتپاي الا قويىپتى. الدە ءبىر قۇستىڭ بەيمازا شاڭقىلىنان كوزىن اشىپ السا, تاس توبەدە تۇرعان كۇن ەڭكەيىپ, قارا شاعىلدى جوتانىڭ شوقىسىنا بارىپ قوناقتاپ ۇلگىرىپتى. سىلەكەيى شۇبىرىپ, ۇيقىنى سوعىپ جاتقان جولداسىن وياتىپ ەدى, ەكى كوزى قىپ-قىزىل بولىپ ورنىنان اتىپ تۇردى دا, ءوزىنىڭ قايدا بارا جاتقانىن ۇمىتسا كەرەك: «نە بولدى, نە بولدى؟» دەپ بۇعان تاڭدانا قارايدى.
ەكەۋى ورگە قاراي جۇگىرە جونەلگەن. قانشالىقتى تەز جۇردىك دەسە دە كەڭسايدىڭ ەكىنشى اسۋىن ارتتا قالدىرعان كەزدە ىمىرت ءۇيىرىلىپ, كوز بايلانا باستاعان. تالاي-تالاي قىستاۋلاردى باسىپ, ۇلى جايلاۋدىڭ قارلى بيىكتەرىنە دەيىن سوزىلىپ جاتار كوش جولىنان بۇرىلىپ, شۇرىققا باستايتىن جالعىز اياق سوقپاققا تۇسكەن كەزدە قاراڭعىلىق قويۋلانا باستاعان. بۇك ءتۇسىپ جاتقان توقال توبەلەر دە ارەڭ-ارەڭ قاراۋىتادى. بىرتە-بىرتە سوقپاق تا كورىنبەيتىن كۇيگە جەتتى. ايتەۋىر وسى باعىتتا بولار دەيتىن نوبايمەن عانا ءجۇرىپ كەلەدى. اياقتارىنا قاراعان-بۇتانىڭ تىكەنى كىرىپ, بالتىرلارىن دا بۇرگەن تىرناي بەرگەن سوڭ اۋىلدان شىعا شەشىپ العان ەسكى اياق كيىمدەرىن كيىستى:
– قاسقىر كەلسە, قايتەمىز؟ – مامىربەكتىڭ سىبىرلاعان ۇنىندە ۇرەي بار ەدى.
– «قاسقىر ادامعا شاۋىپتى», دەگەندى ەستىسەم كەرەڭ بولايىن. – بىراق ءوزىنىڭ دە سول اتى جامان قۇرعىردان قورقىپ كەلە جاتقانى دا راس ەدى. باعانا جولدان تاۋىپ العان ەكەۋارا جالعىز تاياق يت-قۇس شاپسا, قارۋ بولىپ جارىتار ما.
ەكەۋى تاعى دا ءسۇت پىسىرىمدەي جۇرگەن سوڭ, ەسكى قورا سياقتى تاستان قالانعان قابىرعاعا كەلىپ تىرەلگەن. جاعالاپ ءجۇرىپ, ەسىكتىڭ ورنىن تاۋىپ, ىشكە كىرگەن.
– اداستىق, – دەدى قىدىربەك. – نە بولسا دا وسى قورانى پانالاپ, تۇنەپ شىعايىق.
– باعانا بەكەر-اق ۇيىقتاعان ەكەنبىز. ەندى ءبىزدى قاسقىر جەپ قويسا, سۇيەگىمىزدى دە تاپپايدى… – مامىربەكتىڭ ءسوزىنىڭ سوڭى بۇزىلىپ, ىقىلىق اتىپ, وكسي باستاعان.
– قوي, جىلاعانمەن كوز جاسىنان كومەك جوق. نە بولسا دا ءۇنىمىزدى شىعارماي, ىشتەي ءبىر اللاعا سىيىنا بەرەيىك.
ءبىر جاقتان بايعىز سۇڭقىلداپ قويا بەرىپ ەدى, ەندى ءبىر جاقتان ۇكىنىڭ اۋپىلدەگەن بەيبىت ءۇنى قۇلاققا ەستىلدى. ەڭ سۇمدىعى بورىلەردىڭ ۇلىعان ءۇنى الىستان تالىپ ەستىلەدى. الدە قورىققاننان, الدە ءتۇن ىزعارىنان تىستەرى تىستەرىنە تيمەيدى. قانشا ۋاقىت دىردەكتەپ وتىرعاندارىن بىلمەيدى, تاعى دا ۇيقى-دوس ۇرەيدەن قۇتقاردى. ءبىر كەزدە دوڭگەلەك ساقالى مەن شالعىلى مۇرتىن ساندەپ قويعان ءبىر قارت كەلىپ: «تۇرا عوي, بالام» دەپ ءتۇرتىپ وياتقان كەزدە قىدىربەك كوزىن اشىپ السا, اينالا جاپ-جارىق بولىپ قالىپتى. قاسىندا ءبىر قىرىنداعان كۇيى ءتاتتى ۇيقىنى سوعىپ جاتقان مامىربەكتەن باسقا جان جوق.
– مىناۋ ەسكى قورا ەمەس, ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ كونە قورىمى عوي! – دەگەن دوسىنىڭ جان داۋسى شىققان كەزدە قابىردىڭ تومپەشىكتەنگەن توپىراعىن قۇشاقتاپ جاتقان مامىربەكتىڭ ۇيقىسى شايداي اشىلىپ, قۇيرىعىن وتقا قارىپ العانداي تىسقا اتىپ شىققان.
– ءبىسمىللا-ءبىسمىللا, – دەپ ەكەۋى دە جايشىلىقتا ەرەكشە ىزعارلى كورىنەتىن زيراتتان ۇزاڭقىراپ بارىپ, سوڭدارىنا قاراعان.
– مىرقان اتام, ءشامشي بابام ءبارى وسىندا جاتىر, – دەپ جەجەم كەلىپ, قۇران باعىشتايتىن. ءبىز تۇنەپ شىققان بەيىت اكەمنىڭ نەمەرە اعاسى داۋلەتجار اتامنىڭ ءتورت قۇلاقتى زيراتى ەكەنىن تانىدىم.
– قاسقىرلاردى بىزگە جىبەرمەگەن سول اتا-بابالارىڭنىڭ ارۋاقتارى شىعار, ا؟ – ەندى عانا ەسىن جيناعان مامىربەك تىلگە كەلگەن.
– ول راس. مەنى ءتۇرتىپ وياتقان دا سولاردىڭ بىرەۋى ەكەنى دە راس.
ءوزى دە, اپكەسى ماليعا دا «جەجە» اتاندىرعان سوڭ قوي فەرماسىنىڭ بار ۇلكەن-كىشىسى سولاي اتاندىرىپ كەتكەن اكەسى وتارىن ەندى ورگىزگەلى جاتقاندا جوتادان اسىپ تۇسكەن ەكەۋدىڭ بىرەۋى ءوزىنىڭ ون ءبىر جاسار ۇلى ەكەنىن كورگەندە قۋانعاننان گورى ەرەكشە تاڭدانىسپەن:
– ق ۇلىندارىم-اۋ, ەكەۋىڭ تاڭ اتار-اتپاستا اسپاننان تۇستىڭدەر مە؟ – اتىنان دومالاي تۇسكەن.
اكەسىنىڭ قولىنان بوساي بەرىپ: «ءىنىمدى كورەيىنشى», دەپ ۇيگە قاراي جۇگىرە جونەلگەن. مامىربەك مۇنىڭ اكەسىنە تۇندە اداسىپ كەتكەندەرىن, سونان سوڭ زيراتتىڭ ىشىندە قونىپ شىققاندارىن ءسوز ەتىپ تۇردى. شاماسى, ەكەۋىنىڭ باتىرلىقتارى تۋرالى كەشەۋىلدەتپەي ايتۋعا اسىققان بولسا كەرەك.
ول ۇيگە كىرگەن بەتتە شەشەسىنە بەتىنەن سۇيگىزەر-سۇيگىزبەستەن توسەكتىڭ ۇستىندە وراۋلى جاتقان قىزىل شاقانى قۇشاعىنا العان. جاس ىرىمشىكتىڭ يىسىندەي ءسابيدىڭ حوش ءيىسىن قۇشىرلانا يىسكەپ: «باۋىرىم سول!» دەدى بار اعالىق ىقىلاس-پەيىلىن, سۇيىسپەنشىلىگىن وسى ەكى سوزگە سىيعىزىپ.
* * *
ماعان دەيىن ەكى بىردەي ءىنىسى شەتىنەپ كەتكەندىكتەن, وزىنەن كەيىن ون ءبىر جىلدان سوڭ جالعىزدىقتان قۇتىلعانداي بولىپ قۋانعان ول – سەن ەدىڭ, كوكە. بۇل قاندى قىرعىن ورىس-نەمىس سوعىسى باستالار جىلدىڭ مامىرى ەرتەڭ تۋادى دەگەن كۇن بولاتىن.
ءىىى
«بالام, قانە تەز ويانا عوي». – الدىڭعى جىلى زيرات ىشىندە ۇيىقتاپ جاتقاندا وياتاتىن قاريا. وسى دوڭگەلەك ساقال مەن ساندەپ قويعان شالعى مۇرت, سول ءبىر جاعىمدى ءۇن. ورنىنان اتىپ تۇردى. اينالا جىم-جىرت, تەك كەلەسى قىردىڭ استىنان كورشىلەرى ءاتيما شەشەيدىڭ باجىلداپ جىلاعان ءۇنىن ەستىگەن.
بالا نە بولىپ, نە قويعانىن تۇسىنە الماي, اڭ-تاڭ بولىپ وتىرىپ, وزدەرىنىڭ جايلاۋدان بۇگىن ءتۇس اۋا شارشاپ-شالدىعىپ كوشىپ كەلگەندەرىن ەسكە ءتۇسىردى. شەشەسى ەكەۋى شاعىن كيىز ءۇيدى كوتەرە سالىپ, ءۇيدىڭ ىشىندەگى زاتتاردى جيناۋعا شامالارى كەلمەي, جەرگە سىرماق توسەپ قيسايا-قيسايا كەتىسكەن. ورتالارىنا جاتقىزعان كىشكەنتاي ءىنىسى دە بەيعام, پىس-پىس دەم الىپ ۇيىقتاپ جاتىر. مۇرنىنا ءتۇتىن ءيسى كەلگەندەي. سويتكەنشە كيىز ءۇيدىڭ ءتۇرۋلى ەسىگىنەن قارسى بەتكەيگە كوزى ءتۇسىپ ەدى… قارا ءتۇتىنى بۋداقتاعان وت-شىمىلدىق بۇلارعا قاراي جىلجىپ كەلەدى ەكەن.
– ءباتي-اۋ, ءورت-ءورت, – دەگەن ءاتيما شەشەيدىڭ اششى داۋسى تىم جاقىننان ەستىلدى. شەشەسى دە جالاڭاياق, جالاڭباس تىسقا جۇگىرىپ شىعىپ, الدەنە دەپ بىجىلداپ ءجۇر.
بالا ەسىن تەز جيناپ, جەردە جاتقان اكەسىنىڭ تونىنا ءىنىسىن وراي سالىپ, اششىلى بۇلاعىنىڭ ارعى جاعىنا الا جونەلدى.
– تاتە, وڭايداعى كيىمدەردى الىپ, سۋدىڭ ارعى جاعىنا ءجۇر, – دەپ ايعايلادى قولىنا ءبىر تۋلاقتى الا سالىپ, جولىنداعىنى جالماپ كەلە جاتقان قىزىل جالىندى سابالاپ جۇرگەن شەشەسىنە. جايشىلىقتا-اق جىلاۋىق دەيتىن اتى شىعىپ قالعان ءىنىسىن ءتاتتى ۇيقىسىنان وياتقان سوڭ نە سورىم, بۇلاق بويىن باقىرا باسىنا كوتەرىپ, قالقايىپ ورنىنان تۇرعان.
– ورنىڭنان قوزعالما! – دەپ, ىنىسىنە زەكىگەن بالا ۇيگە قاراي زىر جۇگىرگەن. بۇل كەزدە كيىزدەي بولىپ بىتىك وسكەن بەتەگەنى قۋالاي جىلجىعان وت بۇلاردىڭ ۇيلەرىنە تاياق تاستام جەر قالىپتى. شەشەسى كوك تۇتىنگە تۇنشىعا ءجۇرىپ, وت-شىمىلدىقتىڭ ءبىر-ەكى قۇلاشتاي جەرىن كىدىرتكەنمەن, ءورت ونى اينالىپ ءوتىپ, ۇيلەرىنە قاراي زاۋلاي بەردى.
– تاتە, سۋدىڭ ارعى جاعىنا قاراي قاش! – دەپ, جۇگىرىپ ۇيگە كىردى دە, بىرەر بۋىنشىق-تۇيىنشەكتى الا شىقتى. شامالاۋىنشا ءىنىسىنىڭ كيىمدەرى. بۇل كەزدە شەشەسى دە وتپەن مايدانىن توقتاتىپ, سىرتتا جايراپ جاتقان جۇكتەن ەكى-ءۇش كورپەنى سۇيرەپ, سۋدىڭ ارعى جاعىندا ءالى باقىرۋمەن تۇرعان بالاسىنا قاراي جۇگىرىپ بارادى ەكەن.
بالا قولىنداعىلارىن سۋدىڭ ارعى جاعىنا لاقتىرىپ, قايتادان ۇيگە قاراي بەتتەگەندە ەسىك الدىنداعى شاشىلىپ جاتقان جۇكتەرگە وتتىڭ جەتكەنىن كوردى. سول كەزدە بەلدەۋدە تۇرعان اكەسىنىڭ تورى اتىنا كوزى ءتۇستى. جانۋار ءدىر-ءدىر ەتىپ, ورنىندا تۇرىپ تىپىرشيدى. بوساعادان ىلىنگەن وت تىگۋلى تۇرعان كيىز ءۇيدى جەرماي شاشقانداي لاپ ەتكىزدى. اتتىڭ شىلبىرىن شەشۋ مۇمكىن بولماعان سوڭ, بەتىن شارپىعان جالىنعا قاراماي جەردە جاتقان باقانمەن اتتى ساۋىردان سالىپ ءوتتى. ءۇيدىڭ بەلدەۋى ءۇزىلدى مە, الدە ەسكى شىلبىر ءۇزىلدى مە, جانۋار ەرتوقىمىمەن ويناپ شىعا بەردى.
بۇلار ەس جيناپ ۇلگىرگەنشە ءورت ۇيلەرىنىڭ قالدىعىن شوق پەن قاراۋىتقان كۇلگە اينالدىرىپ, بەل-بەلەسكە جايىلىپ, جولىنداعىسىن جالماپ بارا جاتتى. وسى كەزدە جايلاۋدان وزدەرىمەن بىرگە كوشىپ كەلىپ, كەلەسى ءبىر توبەنىڭ استىنا كورشى قونىپ, ۇيلەرىن تىككەن عالىمجان قويشىنىڭ زايىبى ءاتيما دا ەرەسەك بولىپ قالعان ۇل-قىزىن جەتەلەپ جەتكەن. باعانا عانا تايلاقتىڭ شۋداسىنداي جەلكىلدەپ تۇرعان كيىزدەي بەتەگەنىڭ ورنىنداعى قاپ-قارا كۇل ۇشەۋىنىڭ اياقتارىنىڭ استىندا بۇرق-بۇرق ەتەدى.
– ءباتي-اۋ, كىشكەنەلەرىڭ امان با؟! مەن جازعان ءوزىمىزدى سورلاتقانمەن قويماي, سەندەردى دە سورلاتتىم-اۋ, ويباي! – كۇيەلەش-كۇيەلەش بولعان بەتىن تەر مەن كوز جاسى جۋىپ, ايعىزداپ تاستاپتى.
بالانىڭ ۇققانى – ول دا جاياۋ-جالپى جۇرگەن كوشتەن شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەن سوڭ كيىز ۇيلەرىن تىگۋگە شامالارى كەلمەي قوس كەرەگەدەن يتارقا كوتەرىپتى دە, وتتىڭ بۇرىنعى ورنىنا موسىعا شاۋگىم اسىپ, وت جاعىپتى. ءوزى قالعىپ كەتكەن ەكەن, وتتى قاراپ وتىرۋدى بالالارىنا تاپسىرسا كەرەك, ويىن بالالارى الدەنەگە اينالىپ كەتە مە, سول كەزدە قۋراپ تۇرعان شوپكە تيگەن وت لاپ ەتە قالعان.
* * *
وكىندىڭ نە, وكىنبەدىڭ نە, كورشىگە رەنجىگەنمەن دە ءتىلسىز جاۋ انە-مىنە دەگەنشە جايلاۋدان جۇرتتىڭ الدى بولىپ تۇسكەن قوس كورشى وسىلايشا ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا باسپاناسىز, ازىق-ت ۇلىكسىز, كولحوزدىڭ ەكى وتار قويىن ءيىرىپ قالا بەرگەن.
اعايىن, ەل-جۇرتتىڭ ارقاسىندا كەدەي ۇيلەردىڭ از مۇلكى ورنىنا كەلگەن.
بىراق…
بىراق, بىراق… سول كۇنگى ءورت بالا قىدىربەكتىڭ دە بۇكىل ءومىرىن وكسىتىپ كەتەرىن ول كەزدە ەشقايسىسى دا بىلمەگەن.
IV
پاناسىز قالعان بۇلاردى اكەسىنىڭ جاماعايىن قارىنداسى جۇپاردىڭ كۇيەۋى نۇرعالي ۇيلەرىنە شاقىرعان. تاي شاپتىرىم جەردەگى كونە جۇرتتارىنا سول كۇنى تۇستەن كەيىن كەلىپ, ءۇي تىككەن سوڭ قايىناعاسىنىڭ وتباسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بىلگەن بويدا نۇرعاليدىڭ ءوزى تىزگىن ۇشىمەن جەتكەن. بۇل كەزدە كولحوزدىڭ ءبىراز ادامدارى جابىلسا دا شىلىكتى جازىعىنا قاراي جىلجىعان قالىڭ ورتكە ەشكىم توسقاۋىل بولا الماي, تەك قانا كەشكە تامان قۇيىپ وتكەن نوسەر جاۋىن ءوشىرىپتى. سۋدان ءوتىپ, جايباراقات جايىلىپ جۇرگەن تورى ات تا تابىلعان ەدى.
– سەكە, ەڭ باستىسى بالا-شاعاڭ امان. سوعان دا تاۋبە دەيىك. ەستۋىمشە, مىنا قىدىكەن ەتەگىنە وت تيە باستاعان ۇيدەن ءىنىسىن الىپ شىعىپتى. ەر دەپ وسىنى ايت! ازامات دەگەن وسى, – دەپ, بالانى ءبىر ماقتاپ قويدى. – كەيىن ءىنىڭ ۇلكەن جىگىت بولعاندا: «سەنى وتتان دا ءوزىم الىپ شىققانمىن», دەپ باعاڭدى ارتتىرىپ وتىراتىن بولاسىڭ. ءجا, باسشىلار كەلىپ, باسپانالارىڭدى قالقايتىپ بەرگەنشە ءبىزدىڭ ۇيگە جۇرىڭدەر. قوي قوس قورا بولىپ جاتا تۇرار…
كەسەلدىڭ ءبارى دە وسى قوس قورا دەگەننەن باستالعان. ۇلكەندەر جۇپار اپكەسىنىڭ بار ءمازىرىن سالىپ ازىرلەگەن كەشكى شايىن ىشۋگە وتىرعان كەزدە بالاعا ەكى وتار قويدىڭ ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ كەتپەۋى تاپسىرىلعان.
كەشكە دەيىن كوش جولىنىڭ شۇيگىنىنە جايىلا وتتاپ كەلسە دە ابدەن جۋساعانشا تويىپ بەرمەيتىن, ءالى كوڭ توگىپ ۇلگىرمەگەن جاڭا جۇرتقا بايىرقالاي الماي جۇرگەن تويىمسىز جانۋارلار شوپەك قاعىپ, بەتەگەنى بىرت-بىرت ۇزەدى. ەكى وتاردىڭ اراسى ارقان بويى جەردە تۇرسا دا, ءبىر-بىرىنە قاراي جايىلىپ توقتار ەمەس.
بالا: «ءشايت بىلاي!» دەپ ەكى ورتاعا جۇگىرۋمەن شارشاعان. وعان دا شىدار ەدى, تەك قانا ءتورت قۇلاعى قالقايىپ, ەكى ورتادا قاراۋىتىپ تۇرعان جالعىز بەيىتتەن سەسكەنەدى. «ەگەر كەبىنىن سۇيرەتىپ ارۋاق شىعا كەلسە قايتپەك؟». بار بىلەرى زيرات جانىنان وتكەن سايىن «ءبىسمىللاسىن» قايتالاي بەرەدى.
كەلەسى ءبىر ءوتىپ بارا جاتقان كەزدە زيراتتىڭ ابدەن مۇجىلگەن قابىرعاسىنا ىشىندەگى اۋزى ۇڭىرەيىپ اشىق جاتقان قابىردان اپپاق كەبىن كيگەن ارۋاق سەكىرىپ شىققان ەدى. جۇرەك اۋىزعا كەلىپ تىعىلدى. الا بۇلت استىنان جاڭا كورىنگەن اي دا سەلك ەتە قالعان, اسپان اۋناپ, جەر توڭكەرىلىپ بارا جاتتى. «جەجە!» دەپ ءبىر ايقايلاۋعا شاماسى ارەڭ كەلگەن بالا جەرگە سۇلاپ تۇسكەن.
سول تۇندە ەكى وتار قوي ميشا بىلىعىپ كەتكەن; سول تۇندە ەكى ءۇيلى جاننىڭ ەرەسەك ءتورت كىسىسى ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ جاتقان جەتكىنشەكتىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ, كورەر تاڭدى كوزدەرىمەن اتقىزعان. كەسەلدىڭ نەدەن بولعانىنا ءجىپ تاعا الماي, وزدەرىنشە ۇشىقتاعان بولعان.
– جەجە, بۇگىن مەكتەپتە ساباق باستالدى عوي.تاعى كەشىگىپ بارسام, قاۋەن مۇعالىم رەنجيتىن بولدى-اۋ, – دەگەن بالا ەسىن ءبىر جيناعاندا.
– ەرتەڭ اپارامىن, ق ۇلىنىم, مەكتەبىڭە, – دەگەن اكەسى دە. بىراق كەلەسى بەسىنشى سىنىبى ەمەس, مەكتەپكە ەشقاشان بارا المايتىنىن ول دا, اكە-شەشەسى دە سول ساتتە بىلمەگەن ەدى. ەڭ باستىسى ويلاماعان جەردە جابىسقان دەرتكە بەتى اشىلىپ قالعان قابىر ىشىنە ءتۇسىپ كەتىپ, قايتا سەكىرىپ تىسقا شىققان اق ەشكىنىڭ كىنالى ەكەنىن دە ەشقايسىسى باعامداي الماعان…
بۇل قان مايدان قىزىپ جاتقان 1943-ءتىڭ 1 قىركۇيەگى ەدى. سودان ون ۇشتەگى بالا 13 جىل بويى, 26-عا كەلگەنشە, توسەك تارتىپ اۋرۋدىڭ ازابىن شەكتى; سودان باسىن كوتەرىپ, ەپتەپ جۇرە باستاعانمەن, ءبىر جامباسى قيسايىپ, جارىم جاندى, جارتى ساندى بولىپ قالدى; سودان تاعى 13 جىل بويى ءوزى 39-عا كەلگەنشە, جىل سايىن تۋرا 1 قىركۇيەك كۇنى جىعىلىپ, ءبىر اي – تۋرا 30 كۇن اۋرۋمەن الىسىپ, زار يلەپ جاتاتىن ەدى, سودان ناۋقاس اياق كۇپ بولىپ ءىسىپ, بىرنەشە جەردەن جارىلعان سوڭ عانا اپپاق قۋداي ءجۇزى تىنىشتىق تابار ەدى…
ءسويتىپ, جاتىپ-اق وزىنشە وقىپ, ءبىلىمىن كوتەردى, بىراق ودان ەشكىم ەمتيحان الىپ, ەشكىم سىنىپتان سىنىپقا كوشىرگەن جوق; ءسويتىپ ءجۇرىپ-اق سوڭىنان ەرگەن جالعىز ءىنىسىنىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, سىنىپتان سىنىپقا ويداعىداي كوشكەنىن ماقتان ەتىپ: «ءاي, كۇنىم, سەن مەن ءۇشىن دە وقۋىڭ كەرەك», دەر ەدى; ءسويتىپ ءجۇرىپ-اق كولحوزدىڭ ءبىراز جۇمىسىنا ارالاسىپ, ازىكەن جەڭگەي ەكەۋى, قۇداي كوپ كورمەسىن, بەس ۇل, بەس قىزدىڭ اكە-شەشەسى اتاندى; ءسويتىپ ءجۇرىپ-اق گارمون, بايانىن, دومبىراسىن تارتىپ, ءوزىن عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە جۇدەۋ جاندارىن ءان-كۇيمەن تەربەگەن.
ءيا, قولىنا قارۋ الىپ, مايدانعا بارماسا دا ۋاقتىلى ەمدەتۋگە ەشكىمنىڭ موينىن بۇرعىزباعان سۇم سوعىستىڭ زاردابىنان جارتى ءومىرىن ازاپپەن وتكىزگەن ول دا سوعىس مۇگەدەكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان دا قالعان.
V
زايسان مەن سەمەيدىڭ اراسى – وتار-وتار قويدى, تابىن-تابىن سيىردى جىلجي قوناقتاتىپ, مالدى جۇدەتپەي اسىقپاي ايداۋشىلاردى ايتپاعاندا, جۇردەك كولىكتىڭ كۇنبە-كۇن وكپەسى ءوشىپ ارەڭ جەتەتىن الىس جول. ونىڭ ۇستىنە, ايداعان مالىڭ سەمەيدىڭ ەت كومبيناتىنا جەتكەندە سالماعىنا سالماق قوسىپ بارۋى شارت. بۇل ەكى كۇننىڭ بىرىندە سوڭدارىنان قۋالاي كەلىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپ تۇراتىن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ەكى قاراپ, ءبىر شوقيتىن ەڭ باستى تاپسىرمالارى. سوندىقتان دا الىس اۋدانداردان مال ايداۋشىلارعا ارنايى ءبولىپ قويعان قالبا تاۋىنىڭ وتى مول, سۋى ءمولدىر كەڭ جايلاۋىندا ون بەس-جيىرما كۇن جاتاتىن ادەتتەرى تاعى بار. ەلدەن شىققاندارىنا ەكى ايدىڭ ءجۇزى بولعان تۇستا بۇلار دا قالبانىڭ ىشىنە قوستارىن تىككەن. كادىمگى ەلدەگى جايلاۋعا شىققانداي ءار اۋدان, ءار شارۋاشىلىقتان كەلە جاتقان مال ايداۋشىلار دا ءبىر-ءبىرىن شاقىرىسىپ, ءماز بولىسىپ قالادى. وڭشەڭ سالت باستى, ساباۋ قامشىلى جىگىتتەر اياقتارىن سوزىسىپ, تىنىس تابار ەدى.
قاتار شارۋاشىلىقتىڭ ەلدەن شىققالى بىرگە كەلە جاتقان جىگىتتەرىنىڭ ورتاق قازان كوتەرىسىپ, بارلارىن ورتاعا سالىپ, دۇرىلدەسىپ وتىرعان كەزدەرىندە قىدىربەك ءبىر ۇسىنىس ايتقان.
– جىگىتتەر, مەن ءبىر قۋانىشتى حاباردىڭ بولارىن سەزىپ وتىرمىن, سەزىپ قانا ەمەس سەنىپ وتىرمىن. سوندىقتان ەرتەڭ كەشكە ءبىزدىڭ قارا قوستا باس قوسايىق.
– ول قانداي قۋانىش؟ – دەسكەن جىگىتتەر.
– ونى سول ەرتەڭ جينالعان كەزدە ايتارمىن.
ول ون-ون بەس شاقىرىم جەردەگى كوكپەكتىگە جىگىتتەرىنىڭ ءبىرىن جۇمساپ, قوناقتارعا قاجەت بولار-اۋ دەگەن ءبىراز ءىشىپ-جەم الدىرعان. قويشىسى بار, سيىرشىسى بار كوك ءشوپتىڭ ۇستىنە جايىلعان دالا داستارقانىنا جينالعان سوڭ كۇنى بويى ءسوزبۋاز بولىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ, ونىڭ ءوز قۋانىشىنىڭ سەبەبىنە سەنە قويۋلارى وڭايعا سوعا قويماعان.
– سوڭىمنان ەرگەن جالعىز ءىنىم بيىل الماتىعا وقۋعا كەتكەن بولاتىن. سول وقۋعا ءتۇسىپ, قۋانىپ ءجۇر ەكەن. ونىڭ قۋانىشى – مەن ءۇشىن ەكى ەسە قۋانىش. مەن سول قۋانىشىمدى وزدەرىڭمەن بولىسكىم كەلدى.
– نە پوشتا كەلمەيتىن, نە تەلەفونى جوق يەن تاۋدىڭ ىشىندە بۇل جاڭالىعىڭدى قايدان بىلە قويدىڭ؟ – دەگەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى.
– ءيا, حات-حابار الا المايتىنىمدى وزدەرىڭ دە جاقسى بىلەسىڭدەر. الايدا, حات-حاباردان سەنىمدى «كiسى» كەشە ايتىپ كەتتى, – دەگەن ول ءسوزىن جۇمباقتاپ ءبىتىرىپ. بىراق ول «كىسىسىنىڭ» نە قۋانعان, نە قينالعان كەزدە تۇسىنە كىرەتىن الدە اتاسى, الدە باباسى ەكەنىن ايتپاعان.
ءىنىسىنىڭ شىنىندا وقۋعا تۇسكەنىن ءبىر ايدان سوڭ اپارعان مالدارىن سەمەيدىڭ ەت كومبيناتىنا تاپسىرىپ, ەلگە كەلگەننەن كەيىن ءبىر-اق بىلگەن.
بۇل بۇدان تۋرا ەلۋ جىل بۇرىنعى جازدىڭ تامىز ايى بولاتىن.
* * *
ءيا, … ساندىقتاي قارا تاستىڭ يەسىز يەن جاتىسى جۇرەگىمدى ءبىر اۋناتىپ الىپ ەدى. بۇرىنعى كورگەن ازابى ازداي سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەلىندە ءوزىنىڭ نەمەرەلەرىنىڭ دە ءتۇرى-ءتۇسىن ءبىر كورۋدى ارمانداۋمەن بولعان, سۋقاراڭعى بولسا دا: «كادىرىم, كەلىن ەكەۋىڭنىڭ كەلگەندەرىڭدى جۇرىستەرىڭنەن-اق سەزەمىن», دەپ قۇشاعىنا قىساتىن ءساتىڭدى كورە المايتىنىمدى مويىنداۋ قانداي قيىن ەدى, جان اعا. ويتكەنى, سەن دە ءوزىڭنىڭ تۇسىڭە كىرە بەرەتىن اتاڭنىڭ, الدە باباڭنىڭ رۋحى سياقتى ماڭگىلىكپەن استاسىپ كەتتىڭ.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
