اڭشى

«قاسقىرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە قورىققان ەمەسپىن. مۇنىڭ ءمانى – وزىمە سەنىمدىلىك», – دەيدى شەڭبەرتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جانىبەك بايمۇحانوۆ. ول اڭ اۋلاۋعا شىنداپ نيەتتەنسە, بوس قايتپايتىندىعىن ايتادى. تالاي قاسقىردى قاقپانمەن-اق قولعا ءتۇسىرىپتى.
– قاسقىردان ءبىر رەت قانا قورىق­قانىم بار. وندا دا ءوز ءومىرىم ءۇشىن ەمەس, دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەيىپكەرىمىز. ءبىر جىلى جازدا شابىندىققا تاياۋ جەرگە قاقپان قۇرىپ كەتكەنمىن. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ كەلسەم, قاسقىر قاقپاندى قازىعىمەن ج ۇلىپ, سۇيرەتىپ كەتىپتى. سودان سول ماڭدا ءشوپ شاۋىپ جۇرگەندەرگە جاقىن جەردە قاسقىر بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتتىم. ولار سەنبەدى. اتقا ءمىنىپ, جان-جاقتى بارلادىم. كوپ ۇزاماي قاقپاننان قاشىپ شىققان ءبورىنى تاپتىم.

«قاسقىرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە قورىققان ەمەسپىن. مۇنىڭ ءمانى – وزىمە سەنىمدىلىك», – دەيدى شەڭبەرتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جانىبەك بايمۇحانوۆ. ول اڭ اۋلاۋعا شىنداپ نيەتتەنسە, بوس قايتپايتىندىعىن ايتادى. تالاي قاسقىردى قاقپانمەن-اق قولعا ءتۇسىرىپتى.
– قاسقىردان ءبىر رەت قانا قورىق­قانىم بار. وندا دا ءوز ءومىرىم ءۇشىن ەمەس, دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەيىپكەرىمىز. ءبىر جىلى جازدا شابىندىققا تاياۋ جەرگە قاقپان قۇرىپ كەتكەنمىن. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ كەلسەم, قاسقىر قاقپاندى قازىعىمەن ج ۇلىپ, سۇيرەتىپ كەتىپتى. سودان سول ماڭدا ءشوپ شاۋىپ جۇرگەندەرگە جاقىن جەردە قاسقىر بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتتىم. ولار سەنبەدى. اتقا ءمىنىپ, جان-جاقتى بارلادىم. كوپ ۇزاماي قاقپاننان قاشىپ شىققان ءبورىنى تاپتىم. مەنى كورگەن كوكجال قاشا جونەلدى. ال ول كەتكەن باعىت ءشوپ شابۋشىلاردىڭ قوسى ەدى. قاتتى قورىقتىم. سەبەبى, قاسقىر ءشوپشى­لەردىڭ ۇيىنە كىرىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن عوي. جانتالاسىپ ىلگەرى ۇمتىلىپ, تاعىنىڭ الدىنان شىعىپ, ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا كەلگەندە اتتان سەكىرىپ ءتۇستىم. قاسقىر قوستىڭ قاپتالىمەن ءوتىپ كەتتى. ابدەن شارشاعانى سونشا, ءجۇرىسى باياۋلادى. سودان اتتىڭ شىلبىرى ارقىلى قولعا ءتۇسىردىم.
ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قاقپانمەن 5-6 قاسقىر الدىم. سونىڭ بىرەۋىنىڭ جاعىن قارىستىرا بەكىتىپ, اۋىلعا تىرىلەي اكەلدىم. سەبەبى, قۇرداسىممەن باستەسكەن ەدىم. ول ءبورىنى ءتىرى كۇيىندە اكەلسەم جەڭىلەتىنىن ايتقان-دى. كوبىنە قاسقىر اۋلاۋعا قىستا شىعامىن. بىرەۋلەر باستەسسە, جازدا دا قاقپان قۇرامىن. دەگەنمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن باستەسكەندەر سوزىندە تۇرعان جوق. بۇل ءۇشىن قاپالانبايمىن. ەڭ باستىسى, ماقساتىمدى ورىندادىم. سىندارىنا توتەپ بەردىم. سوعان قۋانامىن.
توپتاسقان قاسقىرعا تاپ بولعان جوقپىن. قازاقتا: «قاسقىر جىگىتتى كورسە, جەتى قىردان اسىپ كەتەدى», «يت يەسىنە سەنەدى, يەسى يتكە سەنەدى» دەگەن بار. توپ قاسقىردىڭ ورتاسىندا قالماۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى ءيتىمنىڭ ارقاسىندا دەپ ويلايمىن. ءيتتىڭ دە ەرەكشەسى بار. اڭشىنىڭ ءيتى قاسقىردان قورىقپايدى. ادەتتە ءبورى جاقىن ماڭدا بار بولسا, يت بەلگى بەرەدى. ءۇرىپ, قىڭسىلاپ قويمايدى. ەگەر سول توڭىرەكتە قويان, كيىك, تۇلكى بار ەكەنىن سەزسە, سولاردى ىزدەپ كەتەدى, – دەيدى اڭشى.
وزىنەن زوردى, ايباتتى, قايراتتى ادامدى قاسقىر دا بىلەدى. ادام كۇشتى بولسا, ءبورى السىرەي بەرەدى. ال اڭشى قورىقسا, ول كەرىسىنشە, كۇش جينايدى. سوندىقتان, جىرتقىشقا السىزدىگىڭدى سەزدىرىپ الماعان دۇرىس. بۇل تۋرالى كەيىپكەرىمىز بىلاي دەيدى:
– نەگىزى, قاسقىرلار ادامعا بوسقا تيىسپەيدى. سەبەبى, ولار ادامنىڭ وزىنەن گورى مىقتى جاراتىلىس ەكەنىن بىلەدى. ادامعا شاباتىنى – قارتايعان قاسقىرلار. ولاردىڭ ءبىر-ەكى تىسىنەن باسقاسى ءتۇسىپ قالادى. ەت جەمەگەن سوڭ جىرتقىشتار الجيدى. سوسىن جولىندا كەزدەسكەننىڭ بارىنە سوقتىعادى. مۇنداي قاسقىرلاردىڭ تىسىندەگى ۋ كۇشتىرەك بولادى.
ەگەر بىرەۋ قاسقىردىڭ بولتىرىگىن الىپ, ونى باسقا ءبىر جەرگە بارىپ باۋىزداسا, كۇشىگىنىڭ قانى تامعان سول ماڭداعى مالدىڭ ءبارىن جىرتقىش قىرىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءبىر پايداسى بار: ەگەر قاسقىر دالاداعى مالعا تىنىم بەرمەسە, ونىڭ كۇشىگىن الىپ, الىس, ەلسىز جەرگە اپارىپ قانىن شىعارسا, قاسقىردىڭ ءبارى سول جاققا اۋا­دى. جىرتقىشتان مالدى قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى: قاسقىردىڭ ولەكسەسىن بەلگىلى ءبىر اۋماقتى اينالا سۇيرەسە, جىرتقىش سول ماڭدى قايتا اتتاپ باسپايدى ەكەن.
جانىبەك ەرتورە ۇلى قاسقىردىڭ وتە ساق, ايلاكەر ەكەندىگى جونىندە بىلاي دەيدى:
– قاسقىر – ساق اڭ. الدىن الا قاي جەردىڭ قاۋىپسىز بولاتىنىن بارلاپ ءبىلىپ الادى. مىسالى, ءبىزدىڭ جاقتا بورىلەر جازدا كوبىنە اششى دەگەن جەردىڭ ماڭىندا جۇرەدى. سەبەبى, ونىڭ سۋى جارامسىز بولعاندىقتان مال دا, ادام دا بارمايدى. ءارى ول جەر جىرتقىشتى كولىكپەن اۋلايتىن ينسپەكتورلاردىڭ تۇزاعىنا تۇسپەۋگە ىڭعايلى.
قاسقىر ورمان, توعايدىڭ ءىشىن پانالامايدى. ويتكەنى وندا ادامنىڭ قاي جەردە اڭدىپ تۇرعانىن بىلمەيدى. ال كۇز بەن قىستا بورىلەر تاۋ, شوقىنىڭ باسىن مەكەندەيدى. بيىكتە بولعاندىقتان ونى اڭشى كولىكپەن قۋا المايدى.
قاسقىرلار توپتاسىپ تا, جالعىز دا جۇرەدى. ءبارى ءبىر ءىزدى باسادى. بەلگىلى ءبىر جەرگە كەلگەندە جان-جاققا بولىنەدى. سول بولىنگەن جەردەن عانا ولاردىڭ قاي باعىتتا ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. ادەتتە قاسقىرلار مالدى جازدا كوبىرەك ءولتىرىپ كەتەدى. مۇنىسى – قىسقا قامدانعانى. باسقا اڭ-قۇستار ولەكسەنى جاۋكەمدەگەنى­مەن, قالعاندارىنىڭ ءوزى قاسقىر ءۇشىن مول ازىق. سەبەبى, تۇلكىنىڭ ءتىسى باتپاعانعا قاسقىردىڭ ءتىسى وتەدى. قاسقىرلاردىڭ ءوز ايماعى, مەنشىكتى مەكەنى بولادى. ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ شەكاراسىنا كىرۋى وتە سيرەك دەپ اياقتادى اڭشى ءوز اڭگىمەسىن.
گۇلجان بازىلقىزى.
اقتوبە وبلىسى, ىرعىز اۋدانى.