بىردە...
باقىتجان مومىش ۇلى دەنساۋلىعىنا بولا ساپارعا سيرەك شىعاتىن. سوندىقتان ەكەۋمىز ءۇشىن كوبىنەسە سىرتقا مەن باراتىنمىن. سونداي ءبىر كەزەكتى جولساپاردان كەلسەم ۇيدە ءبىر ءوزى جۇمىس ىستەپ وتىر ەكەن. امان-ەسەندىكتەن سوڭ باكەڭە قاراپ:
– ماعان ءبىر ءتيىمدى جاقسى وي كەلىپ تۇر. بالا مەن كەلىننىڭ جۇمىستارى بار, بالالارى بار, ءبىزسىز دە وتاۋ ءۇيدىڭ تىرلىكتەرى جەتكىلىكتى. مەن بولسام شاقىرعان جەرگە شاڭىراقتىڭ اتىنان سەن ءۇشىن دە كەتىپ قالامىن. سوندىقتان ەكەۋارا ءبىر توقال الايىق. مەن جوقتا بالالارعا الاڭداماي-اق جاعدايىڭدى جاسايتىن ءبىر شۇيكەباس ساعان دا كەرەك, ماعان دا كەرەك, – دەدىم.
سوندا باكەڭ:
– اينالايىن راقمەت! ءبىر بالەدەن قۇتىلا الماي جۇرگەندە ەكىنشىسىن قايتەم؟ – دەگەنى.
***
باقىتجان مەن دوسى تەلمان اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, سوزدەن ءسوز شىعىپ تەلمان دوسىنا قاراپ:
– جاس كەزىمىزدە «جۇمىس-جۇمىس» دەپ شاپقىلادىق, بالالاردى ەرجەتكىزدىك. ەندى قاراپ تۇرسام ادام ەسەيگەن سايىن, ەگدە تارتقان سايىن قاسىڭداعى جارىڭنىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنەدى ەكەنسىڭ. بالالارىم جاقسى, قامقورلىق جاسايدى, سىيلايدى. بىراق مەيىرجاننىڭ ورنى ەرەكشە, سونىڭ جانىمدا بولعانىنا قۇدايعا تاۋبە, – دەدى.
– تاكەتاي, مەن ساعان تولىق قوسىلامىن, – دەپ باكەڭ اڭگىمەنى جالعاستىرىپ اكەتتى. – مارقۇم اپام, زەينەپتىڭ اناسىن ايتام, سول كىسى: «ادام ەشقاشان تاۋبەسىن ۇمىتپاۋى كەرەك. مىسالى, قولىڭ شىعىپ كەتسە تاۋبە – سىنىپ قالۋى مۇمكىن ەدى دە, قولىڭ سىنىپ قالسا تاۋبە – ءولىپ قالۋىم مۇمكىن ەدى دە», –دەيتىن. مەن جاس كەزىمدە «زەينەپتەن قالاي قۇتىلسام ەكەن» دەپ ويلايتىنمىن. قازىر «تاۋبە! بۇدان وتكەن زارجاق بىرەۋ كەزدەسسە قايتەر ەدىم» دەپ, بۇرىنعى رايىمنان قايتىپ, شۇكىرشىلىك ەتىپ ءجۇرمىن, – دەدى.
***
مەنىڭ ورتانشى اعايىم تالعات, اكەمنىڭ سوزىمەن ايتسام «ىشەگىنىڭ ءيىرى جوق» وتە اقكوڭىل, بالا مىنەزدى, اڭقىلداعان اقجارقىن ادام بولاتىن. باقىتجانمەن جاستارى قاتار بولعاندىقتان با, كۇيەۋ بالاسىمەن ازىلدەسە بەرەتىن. ءبىر جولى وقىستان:
– ءاي, باقىت, سەن بىزگە كۇيەۋ بالا بولعالى بەرى قانشاما جىلدار ءوتتى. وسى ماعان نە جاقسىلىق جاسادىڭ؟ – دەدى ادەتتەگىدەي سالدىرلاي سويلەپ.
– وي, تاكە-اي, قارىنداسىڭىزعا ۇيلەندىم عوي, – دەگەندە الدىمەن اعايىم ءوزى قارقىلداپ ك ۇلىپ جىبەردى.
***
بىزبەن ارالاساتىن, بىزگە جاقىن جۇرەتىندەردىڭ ءبارى باكەڭنىڭ ازىلىنە ۇيرەنگەندەر ءارى جاقسى تۇسىنەتىندەر ەدى. ءتىپتى «اعا بۇگىن نە ايتار ەكەندى» ىشتەي كۇتىپ, كۇلۋگە دايىن تۇراتىن. سويتە تۇرا باكەڭنىڭ كەيبىر وقىس قالجىڭدارىنا توسىلىپ قالاتىن كەزدەرى دە ءجيى بولاتىن.
ء بىر جاقىن ادامنىڭ مەرەيتويىنا اۋىرىپ بارا المادىم. باكەڭ ءوزى كەتتى. ۇنەمى جۇبىمىز جازىلماي بىرگە جۇرەتىنىمىزگە ەلدىڭ كوزى ۇيرەنىپ كەتكەندىكتەن بە, ءبارى مەنى سۇراپتى. باكەڭ سىرقاتتانىپ قالعانىمدى ايتادى. سونى ەستىگەن باكەڭنىڭ جاقسى كورەتىن رۋحاني قارىنداسى ءنايلا ۇمبەتوۆا:
– وي, اعا, تاتەم اۋىرىپ قالىپتى عوي. جاڭا عانا ەستىدىم, حالى قالاي؟ – دەيدى.
– ءنايلا اينالايىن, سەن قام جەمە! تاتەڭنىڭ ادەتى, ىلعي ۇمىتتەندىرىپ قويادى دا, جازىلىپ كەتەدى, – دەگەندە ءنايلانىڭ كوزى باقىرايىپ نە دەرىن بىلمەي قالىپتى.
زەينەپ احمەتوۆا
الماتى
نەگە؟
شەشەسى بالاسىنا:
– ءاي, جەتپەگىر!
سەندەي پالەنشەنىڭ بالاسىنىڭ
كوكەيى كوكتە ءجۇر.
سەنىڭ سىلەكەيىڭ اعىپ,
ويىڭ ەتتە ءجۇر,
ايدالادا قاڭعىپ, شەتتە ءجۇر.
كورشىنىڭ بالاسى
تاۋىق شاقىرىپ تۇرعاندا,
ول قوزى-سيىرىن تۇگەندەپ,
ىنىلەرىنە باقىرىپ تۇرادى.
سەن عوي تۇسكە تامان
كوزىڭدى تىرناپ اشاسىڭ.
تەگىسكە سۇيرەسە,
وقالاعى ۇستاعان بۋىرشىنداي
ويقاستاپ, قىرعا قاشاسىڭ.
نەگە؟
شەشەسى بالا قۇلاعىن
وسىلاي بۇراپ قويدى.
ونىسى جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا
قارسى سۇراق قويدى:
– مەندەي تۇگەنشەنىڭ بالاسى,
تاۋىق شاقىرماق تۇگىلى
ەسەك اقىرىپ تۇرسا دا,
تۇسكە دەيىن پىرىلدايدى.
شەشەسى ءسىز قۇساپ ج ۇلىنبايدى.
قايتا, «بالام, ەرتە تۇردىڭ عوي»
دەپ ەركەلەتىپ, جىمىڭدايدى.
نەگە؟
كۇيەۋى ايەلىنە:
– پالەنشەنىڭ ايەلى –
كۇندىز جۇمىسىن,
كەشكە تاماعىن ىستەيدى.
تىپىرلاپ كىرىن جۋادى,
توپىرلاتىپ قىزىن, ۇلىن تۋادى.
بىراق قاباعى تۇسپەيدى.
كۇيەۋىنىڭ ميىن جەپ,
اشۋدىڭ كۇبىسىن پىسپەيدى.
نەگە؟
ايەلى جاۋاپ بەرگەن جوق,
قايتا سۇراقپەن ساباپ بەردى:
– تۇگەنشەنىڭ ايەلى
مەنەن ارتىق قاي جەرى؟
جاز بولسا تەڭىز قۋالايدى,
مەن كارتوپ شاۋىپ,
قوڭىز قۋالايمىن.
ول شاپقىلاپ, بۋرابايعا بارادى,
مەن بورالدايعا دا بارمايمىن.
نەگە؟
باستىعى قىزمەتكەرىنە:
– پالەنشەنىڭ ءبولىمى,
ءسۇتى تامعان سيىردىڭ جەلىنى.
سەبەبى جىگىتتەرى قۇلجاداي,
ءبىزدىڭ جىگىتتەر مايدا
بۇل قالاي؟
قىزمەتكەرى جاۋاپ بەرمەدى,
ول دا ساۋالىن ساناپ بەردى:
– تۇگەنشەنىڭ جىگىتتەرى
سەيىلدەپ جۇرەدى,
قىزمەتكە باستىعىنان
كەيىن كەپ جۇرەدى.
نەگە؟
ءوزىڭ جايلى سۇراسا,
وسىلاي «نەگەلەيمىز؟»
ناقتى جاۋاپتى قاشان شەگەلەيمىز؟!
تولىمبەك الىمبەك ۇلى,
الماتى
تىكەنەك ءسوز
راس, باقىتتى اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ, بىراق تا بەلسەبەتتىڭ ۇستىندە وتىرىپ جىلاعاننان «مەرستىڭ» ىشىندە وتىرىپ ەڭىرەگەن ارتىق.
***
جاۋىڭدى كەشىرسەڭ – كەشىرە سال, الايدا اتى-ءجونى مەن ءتۇر-ءتۇسىن مىقتاپ ەسىڭدە ساقتاپ قال.
***
جالقاۋدىڭ ەرتەڭى بىتپەس, قابىلەتسىز باسشىنىڭ جوسپارى بىتپەس.
***
قيالى – كوكتە, قۇيرىعى – توسەكتە.
***
الداعى ۋاقىتتا اسكەري فلوتقا تەك جۇزە بىلمەيتىندەردى قابىلدايتىن كورىنەدى... ويتكەنى ولار ءوز كەمەسىن بارىن سالىپ قاۋىپتەن قورعايتىن كورىنەدى.
***
ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى ادامدى مايمىلعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
ەردىڭ «قۇنى»
سۋساعاندا سىرا ءىشىپ, بايقاۋسىزدا باسقا تىلدە بوقتاپ قوياتىنى بولماسا, ساكەڭ ءوزىن «قارا تىرناعىما دەيىن قازاقپىن» دەپ ويلايتىن كىسى. جانە سونى جۇرتقا جۇقالاپ جارنامالاپ جۇرەدى. ارعى-بەرگى تاريحتا ول بىلمەيتىن شەشەن جوق. قاسىنا جولاي كەتسەڭ, قۇلاعىڭنىڭ قۇرىشى قاندى دەي بەر. «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى...» دەپ مايقى بيدەن بەرى قايقيتقاندا, كومەيدەن لىقسىعان سونشاما مول ماقالعا قالاي قاقالىپ قالمايتىنىنا ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. ءبىر-ەكى عاسىر بۇرىنىراق تۋسا, بي قامشىسىن بىلەگىنە ىلەردەي تۇرپاتى دا بار. ناعىز «كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساقتىڭ» ءوزى.
كولىگىنە ءمىنىپ كورشى اۋىلعا بارىپ كەلسە, اڭگىمەسىنىڭ القيسساسىن «بالقان, بالقان, بالقانتاۋ, ول دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ» دەپ باستايتىنىنا كۇماندانا كورمەڭىز. كولىك دەمەكشى, ساكەڭنىڭ بىلتىرعا دەيىن قايىقتاي قارا «مەرسەدەسى» بولعان. وتكەن كۇزدەگى كوكتايعاقتا «ابايسىزدا» اعاشقا سوعىپ, سودان بەرى كۇنى جيگۋليعا قاراپ قالدى. وعان قىڭاتىن ساكەڭ بە, «بايعا تاي مىنسە دە جاراسادى» دەپ ميىعىنان ك ۇلىپ, مۇرتىن شيراتىپ وتىرعانى.
قىسقاسى, بۇل كىسى ءوزىن بۇگىنگىنىڭ سىرىمى سەزىنەدى. تاريحتاعى دات ۇلىنان ءبىر ايىرماشىلىعى, بۇنى سوزدەن توسۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى بارماعان. ءپىر تۇتاتىن تۇلعاسىنىڭ شولدەپ ءجۇرىپ, قايداعى ءبىر «شوپجەلكەدەن» «جەڭىلىپ» قالعانىنا ىشتەي نارازى. سول جەردە ءوزى بولعاندا, الگى «سۋماقايدى» قاق ماڭدايدان ماقالمەن «ۇرىپ», «سىلقيتا سالارىنا» ساكەڭ تىم سەنىمدى.
سىزدەرگە تۇسىنىكتى بولسىن, ەسكە سالا كەتەيىك, باياعىدا سىرىم باتىر ءشول دالادا اداسىپ ءجۇرىپ ءبىر قاراشا ۇيگە تۇسسە كەرەك. تاڭدايى قاتالاپ كەلىپ, قارا كوجەدەن قانعانشا ىشكەن شەشەن: «و, توبا-اي, ءبىر اياق كوجە ءبىر كىسىنىڭ قۇنى ەكەن-اۋ. ەگەر وسى سۋسىن بولماسا, مەن شولدەن ولەر ەدىم-اۋ» دەپتى تامسانىپ. سوندا الگى قىز ج ۇلىپ العانداي: ء«بالى, باتىر, ءبىر اياق كوجە ەكى ادامنىڭ قۇنى. بۇل سۋسىن بولماسا شولدەن ءسىز, ۇياتتان ءبىز ولەر ەدىك» دەگەن ەكەن. اياقتىعا جول, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن سىرىم جارىقتىق, سول جەردە ايتارعا ءۋاج تاپپاي جەرگە قاراپتى. وسى اڭگىمەنى ەستىگەن سايىن ساكەڭ ون سەگىزىنشى عاسىردا تۋماعانىنا وكىنىپ كەتەدى. بۇل زاماندا ءويتىپ سويلەيتىن قىز قايدا؟.. شەتىنەن ءشالاتىلدى, شولاق ەتەك, شولتيعان شاش, شوشتاڭ-شوشتاڭ ەتكەن شوپجەلكەلەر...
سۇيتكەن ساكەڭنىڭ وتكەندە اياق استىنان اڭقاسى كەۋىپ, ۇيىنەن بوشالاعان ىنگەندەي بەزىپ شىقتى. شىجىناعان ىستىقتا مايى شىجىپ, قاباقتاي قارنى تىرس-تىرس, قوس وكپەسى ىرس-ىس ەتكەن ول, قارسى بەتتەگى كافەگە بورشا-بورشا تەرلەپ ارەڭ جەتتى. ءتىلى جەلىم شايناعانداي جابىسىپ قالعان ول «سىرا» دەدى سىبىرلاپ. سوسىن مازىردەن «250 تەڭگە» دەگەندى كوزىمەن مەڭزەپ, بەس ءجۇز تەڭگەنى ۇستولگە لاقتىرا سالدى. سۇلۋشا كەلگەن اققۇبا داياشى سۇراعانىن ءاپ-ساتتە دايار ەتتى.
– ۋف, – دەدى ساكەڭ كوبىگى باسىلىپ ۇلگىرمەگەن سىرانى مەيىرى قانعانشا ءبىر ءسىمىرىپ الدى دا, الدىنداعى ارۋعا سىناي قاراپ:
– 250 تەڭگە ءبىر ەردىڭ قۇنى ەكەن-اۋ! – دەي سالدى.
داياشىڭ دا ناعىز بەزبۇيرەكتىڭ ءوزى ەكەن: «سموتريا, قانداي «ەر», – دەدى بەتى بۇلك ەتپەستەن. – اناۋ سىپتىعارداي قارا سانتەحنيكتىڭ «قۇنى» 25 مىڭ تەڭگە. كۇنىڭ تۇسە قالسا, ودان كەمگە تۇياعىن قيمىلداتپايدى. ال, سوزبەن باسقاعا ەبى جوق ءسىزدىڭ باعاڭىز, ايتقانىڭىزداي بولسا بولار-اق!
ساكەڭ جۇتقىنشاعى جۇمىس ىستەمەي قالعانداي, ساپتىاياقتى كوتەرە بەرگەن قالپى, ء«اۋ» دەۋگە شاماسى كەلمەي, مۇسىندەي مەلشيىپ قاتتى دا قالدى...
ابىلاي ماۋدانوۆ
قوستاناي
*تاتار ازىلدەرى
قورانى كىم تازارتادى؟
كەدەي, ءبىر-بىرىنە تۋىسقان ءۇش كىسى جۇمىس ىزدەپ الىسقا اتتانىپتى. جولاي ۇلكەنى عابدي ارمانعا بەرىلىپ:
– جۇمىس ىستەپ بايىساق, ات پەن سيىر الساق, – دەيدى.
ەڭ كەنجەسى ءابدي:
– سيىردىڭ ءسۇتىن كىم ىشەدى؟ – دەپ سۇرايدى.
– مەن! – دەپ ايقايلاپ جىبەردى جالقاۋ, ورتانشىسى فاعدي.
– قايماعىن شە؟
– مەن! – دەيدى ول تاعى دا.
– ال قورانى كىم تازارتادى؟
– ءيا-ءا-ءا. قاشانعى وسى مەن بولا بەرەمىن؟ – دەيدى فاعدي تۋىسقاندارىنا الما-كەزەك قاراپ, – بۇل جولى ەندى ەكەۋىڭنىڭ بىرەۋىڭ ۇمتىلساڭدارشى...
***
ءتوزىمدى كورەرمىن
قالالىق اۋدانداردىڭ بىرىندە ءان بايقاۋى ءوتىپتى. سوڭىنان كوميسسيا توراعاسى جاقسى دەپ تابىلعان ءنومىر يەلەرىنە ماقتاۋ قاعازدارىن ۇلەستىرىپتى.
سول كەزدە زالدا وتىرعان جالعىز كورەرمەن كوميسسيا مۇششەلەرىنىڭ جانىنا كەلىپ:
– ماعان ماقتاۋ قاعازىن بەرمەيسىزدەر مە؟ – دەپ سۇرايدى.
– نە ءۇشىن دەيدى ولار تاڭ قالىپ.
– نە ءۇشىن بولۋشى ەدى, توزىمدىلىگىم ءۇشىن, – دەپتى سوندا كورەرمەن. ويتكەنى كونتسەرتتەرىڭىزدى باستان-اياق كورىپ, تىڭداپ وىترۋعا مەنىڭ عانا شىدامدىلىعىم جەتتى ەمەس پە؟
***
ءۇش جالقاۋ
ءۇش جالقاۋ الما اعاشىنىڭ تۇبىندە دەمالىپ جاتىپتى. نارتتاي قىزارىپ پىسكەن جەمىسكە قاراپ ءبىرى ايتىپتى:
– ۋاي, مىنا المالاردى جەر مە ەدى؟
– ساباعىنان ءۇزىلىپ, وزدەرى اۋىزعا تۇسسە عوي! – دەپتى كەلەسىسى ارمانداپ.
سوندا ءۇشىنشىسى:
– قالاي عانا ەرىنبەي, سول سوزدەردى ايتتىڭىزدار؟ – دەپتى.
***
امال
دارىگەر ءبىر ناۋقاسقا ءتىلىن شىعارتىپ قويىپ, ءوزى رەتسەپت جازۋعا كىرىسىپتى.
– دارىگەر جولداس, ون مينۋت بولدى ءتىلىمدى شىعارىپ تۇرعانىما, – دەيدى ناۋقاس. – ال ءسىز بۇرىلىپ تا قارامايسىز.
دارىگەر:
– وقاسى جوق. رەتسەپت جازعان ۋاقىتتا بولسا دا ءسىزدىڭ سويلەمەي تۇراۋىڭىز كەرەك, – دەپتى.
تاجىمالاعان
شىرىنحان الاش,
الماتى
