ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى قازاق ەلىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى تۋرالى ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرگەنى بەلگىلى. ماقالا, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ تۇركى جۇرتىنداعى ماڭىزدى ورنىنا تاعى دا ءبىر رەت نازار اۋداردى:
«قازاقستان – كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى «قارا شاڭىراعى». بۇگىنگى قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى»
راسىندا دا, قازاقستان گەوگرافيالىق جاعىنان تۇركى الەمىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان. قازاق ەلىنىڭ تەرريتورياسىنىڭ الىپ جاتقان كەڭ بايتاق دالاسى كوشپەندى ءومىر سالتىنىڭ جانە سول سالت نەگىزىندە قالىپتاسقان تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءتول بەسىگى بولىپ تابىلادى. بۇگىن تۇركى تەكتەس ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە جوعالىپ بارا جاتقان ۇلى بابالارىمىزدىڭ قۇندىلىقتارى ءالى كۇنگە دەيىن قازاق ورتاسىندا ساباقتى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ەندەشە, «قازاق ەلى تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعى» دەگەن پىكىر تەك قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ كۇشەيۋىنە عانا سەبەپ بولمايدى, وعان قوسا, وزىمىزبەن باۋىرلاس ەلدەردىڭ دە رۋحاني جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. باسقاشا ايتقاندا, تاعدىردىڭ ءوزى قازاق ەلىنە ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. قازاقتاردىڭ وزدەرىنىڭ شەجىرەلى تاريحىن زەردەلەپ, وعان يە بولىپ, مىقتى ۇلتتىق بىرەگەي قالىپتاستىرۋى تۇركى ورنكەنيەتىنىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازاق ەلىنىڭ تۇركى الەمىندەگى ورنىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسالىپ, ناسيحاتتالۋى كەرەك.
تۇركىلەردىڭ اتا قونىسى, شىققان جەرى, توركىنى قاي جەر ەكەندىگى – عالىمداردىڭ اراسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلە. جالپى قابىلدانعان تۇسىنىك تۇركىلەردىڭ التاي تاۋىنان شىققاندىعى بولسا دا, باسقاشا پىكىرلەردى قولدايتىن عالىمدار دا از ەمەس. كەيبىر عالىمدار تۇركىلەردىڭ نەگىزگى قونىسى ەدىل مەن جايىقتىڭ اراسى دەسە, كەيبىرەۋلەر ءتاڭىر تاۋ مەن ارال تەڭىزىنىڭ اراسى دەپ ايتادى. ەندى كەيبىرەۋلەرى ورال تاۋىن كورسەتسە, تۇركىلەردىڭ اتا قونىسى, قارا شاڭىراعى قازىرگى موڭعوليا اۋماعى دەگەن پىكىر دە كەڭىنەن تاراعان.
بۇل ماسەلەگە تىڭ كوزقاراس ۇسىنعان تاتار عالىمى زاكيەۆ تۇركىلەر ءبىر جەردەن شىعىپ, بۇكىل ەۋرازيا اۋماعىنا تارادى دەگەن پىكىر ەۋروتسەنتريستتىك يدەولوگيانى قولداۋ ءۇشىن ورتاعا تاستالعان تۇسىنىك دەپ ەسەپتەيدى. ەۋروتسەنتريستتەردىڭ ماقساتى – تۇركىلەردىڭ ورتا ازيا, كافكاز ايماعى جانە شىعىس ەۋروپاعا كەيىننەن كەلگەن كەلىمسەكتەر ەكەندىگىن دالەلدەۋ جانە شىن مانىندە بۇل جەرلەردىڭ ءۇندى-ەۋروپالىق تايپالاردىڭ اتا قونىسى ەكەندىگىن دايەكتەۋ. بۇل ارقىلى ەۋروپالىقتاردىڭ وسى اتالعان جەرلەردى بيلەۋگە حۇقىعى بار ەكەندىگىنە دايەك قالىپتاستىرۋ. زاكيەۆتىڭ پىكىرىنشە, تۇركىلەر اتام زاماننان بەرى قازىرگى تۇرعان جەرلەرىن مەكەندەگەن.
تۇرىك رۋلارىنىڭ ءبىر جەردەن باسقا جەرگە بارىپ, وندا ءوز مەملەكەتتەرىن قۇرۋى ول جەردە ودان بۇرىن تۇرىكتەر بولمادى دەگەن ماعىناعا كەلمەۋى ءتيىس. كەشەگى ماقالاسىندا ەلباسىنىڭ «ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق.» دەگەن پىكىرى بۇگىن ەۋرازيانىڭ ءار قياسىندا وتىرعان تۇركى تەكتەس حالىقتار سەكىلدى قازاقتاردىڭ دا اتام زاماننان بەرى وسى جالپاق دالانى مەكەندەگەندىگىن كورسەتەدى.
قالاي بولعاندا دا, تۇركى الەمىنىڭ شەت جاقتارىندا وتىرعان تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرامى باسقا مادەنيەتتەرمەن شەكاراسى بولماعان ورتالىقتان كەلگەن تۇركى رۋلارىمەن جاڭارىپ وتىرعانى انىق. ويتكەنى وزگە مادەنيەتتەرمەن ارالاس-قۇرالاس وتىرعان تۇركى ەلدەرىنىڭ ول مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىندا قالماۋى, ارينە, مۇمكىن ەمەس. بۇل ۇدەرىس كەزىندە شەتتە وتىرعان تۇرىكتەردىڭ تۇركىلىك بولمىسىنىڭ السىرەۋى دە زاڭدى. الايدا بۇل ۇدەرىستى بولىمسىز دەپ باعالاۋعا بولمايدى. ءتىپتى, تۇركى وركەنيەتىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى وسى جات مادەنيەتتەرمەن ارالاسۋ ايماقتارىندا پايدا بولعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
دەسە دە, تۇركى وركەنيەتىنىڭ تۇنىق ءحالىن وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىنا بايلانىستى كوشپەندىلەردىڭ ساقتاپ قالعاندىعىندا داۋ جوق. بالكىم وسى «ورتالىقتاعى تۇركىلەردىڭ» ناعىز تۇركىلىك دۇنيەتانىمدى ايشىقتايتىن بولمىستارىنا بايلانىستى, شەتتەگى تۇركىلەر ارتتا قالعان تۋىسقاندارىنىڭ جەرىن «اتا قونىس», «قارا شاڭىراق» دەپ تە اتاعان بولۋى مۇمكىن. ءتىل تۇرعىسىنان ايتار بولساق, ماحمۋت قاشقاريدىڭ دە جازىپ كەتكەنىندەي, «ەڭ تازا, ەڭ تۇنىق تۇرىك ءتىلىن قالاعا كەلمەگەن, باسقا تىلدەردى بىلمەيتىن تۇركى تايپالارى سويلەيدى.» دەمەك, تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعىندا ۇلى دالانى مەكەندەگەن كوشپەندىلەر نەگىزگى تۇركى ءتىلىن, مادەنيەتىن, دۇنيەتانىمىن, ءتىپتى مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالعان بولىپ شىعادى. سوندىقتان تۇركى الەمىنىڭ ىشكى جاعىندا ورنالاسقان تۇركىلەر تۇركى الەمىنىڭ اتا قونىسى, قارا شاڭىراعى بولىپ تابىلادى.
تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعى ماسەلەسىنە بۇگىنگى قازاق شەجىرە داستۇرىنەن جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق, وتە قىزىقتى جايتتارعا كۋا بولامىز. قازاقتاردا كونەدەن كەلە جاتقان «تۇركىمەن – ءتور اعام, وزبەك – ءوز اعام» دەگەن ماقال بار. وسى قاناتتى ءسوزدى ءماشحۇر ءجۇسىپ كوپەي شەجىرەگە سۇيەنە وتىرىپ تالداعاندا, بۇل ماقالعا ساي تۇركىمەندەر, تەك قانا قازىرگى تۇركىمەنىستاننىڭ تۇركىمەندەرى عانا ەمەس, بۇرىنعى وسمانلى ەلىندە تۇرعان بارشا تۇركى رۋ-تايپالارى قازاقتاردان بەس اتا ۇلكەن; ال وزبەكتەر قازاقتاردان ءۇش اتا ۇلكەن دەپ جازادى. سوندا قازاقتار تۇركى اعايىنداردىڭ ەڭ كەنجەسى رەتىندە قارا شاڭىراققا يە بوپ قالعان بولادى. قازاق ساناسىنداعى بۇل تۇسىنىك ماعجان جۇمابايدىڭ ولەڭىندە دە ءوز كورىنىسىن تاپقان:
تۇراندا تۇرىك ويناعان ۇقساپ وتقا,
تۇرىكتەن باسقا وت بولىپ جان تۋىپ پا؟
كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا,
قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟
تۇركى مەملەكەتتىلىگى تاريحى تۇرعىسىنان قاراساق, نەگىزىنەن تۇرىك مەمەكلەتتىلىگىن كوكتۇرىك قاعاناتىمەن باستاعان ءجون. ويتكەنى كوكتۇرىك قاعاناتىنان باستاپ, بارلىق بيلەۋشىلەر قاعاناتتىڭ باسىندا تۇرعان كوكتۇرىك اۋلەتىنەن سايلانعان. جالپى, ءبىزدىڭ تۇرىك اتالۋىمىز دا وسى اۋلەتتىڭ اتىمەن بايلانىستى. حازار بيلەۋشىلەرى دە, قاراحاندار بيلەۋشىلەرى دە وسى كوكتۇرىك رۋىنان ەدى. ال ەندى كەيىنگى زاماندا وسى الىپ قاعاناتتى قالپىنا كەلتىرگەن شىڭعىس حان بولدى. شىڭعىستان كەيىن بارلىق حاندار شىڭعىس ۇرپاعىنان شىعاتىن بولدى. ولار تورە دەپ اتالدى. تورە ءسوزى مەن تۇرىك ءسوزىنىڭ اراسىندا بايلانىس بار ەكەندىگى وزدىگىنەن كورىنىپ تۇر. ويتكەنى تورەلەر سول كونە تۇرىك مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن جاڭعىرتقان بولىپ تۇر.
شىڭعىس حاننان كەيىن تۇركى مەملەكەتتىلىگىن جالعاستىرۋشى جوشىنىڭ ۇرپاقتارى ياعني التىن وردا بولدى. ويتكەنى شاعاتاي مەن ۇگەدەي ۇرپاقتارى پارسى مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ىقپالىندا قالدى, ال تولەنىڭ ۇرپاقتارى قۇبىلايدان كەيىن يۋان اتىمەن قىتاي مەملەكەتتىلىگىنىڭ جالعاسى بولىپ كەتتى. تولەنىڭ باسقا ءبىر ۇلى قۇلاعۋ يران مەملەكەتىنىڭ بولشەگى بولىپ سانالادى. ال التىن وردا ىدىراي باستاعاندا جانە رەسەي التىن وردا مۇراگەرلەرى ۇلكەن وردا, قازان, استراحان, كوشىم, نوعاي جانە قىرىم حاندىقتارىن جاۋلاي باستاعاندا, بۇل باسقىنشىلىققا 1847 جىلى سوڭعى حانى كەنەسارى ولگەنگە دەيىن توتەپ بەرگەن قازاق حاندىعى – التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەدى.
بۇگىن قازاقتاردىڭ شەجىرە داستۇرىندە تورەلەردىڭ ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنۋى قازاق ەلىنىڭ ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان تۇركى مەملەكەتتىلىگىنىڭ جالعاسى ەكەندىگىن دالەلدەپ تۇر. ءبىر جاعىنان وسى شەجىرە داستۇرىنە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق سانا, ەندى ەكىنشى جاعىنان قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتاسى قازاق ەلىن تۇركى وركەنيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالدىرادى. ەلباسىنىڭ: «تاريح پەن گەوگرافيا تۇركى مەملەكەتتەرى مەن ۇلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى ساباقتاستىعىنىڭ ايرىقشا مودەلىن قالىپتاستىردى. بۇل مەملەكەتتەر ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىرىن-ءبىرى الماستىرىپ, ورتا عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني ومىرىندە ءوزىنىڭ وشپەس ءىزىن قالدىردى.» دەگەن پىكىرى تاريحي سانا مەن ۇلان-بايتاق دالانىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى تۇرعىسىنان قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ەسكە سالادى.
تۇركى مادەنيەتى تۇرعىسىنان قازاقتار سولتۇستىكتە ەدىل مەن جايىق, وڭتۇستىكتە سىرداريا مەن امۋداريا جاعالاۋلارىنداعى قالالاردان ۇزاق ءومىر سۇرگەندىكتەن, دالالىقتار رەتىندە تۇركى مادەنيەتىنىڭ ەڭ ساف ۇلگىسىن ساقتاي ءبىلدى. سوندىقتان دا قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرپى, ءتىلى مەن ادەبيەتى, مۋزىكاسى, دۇنيەتانىمى, شەجىرە ءداستۇرى ناعىز كونە تۇركى وركەنيەتىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇلاي بولۋىنداعى نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى – حح عاسىرعا دەيىن قازاقتاردىڭ ەۋرازيانىڭ ەڭ سوڭعى كوشپەندىلەرى رەتىندە ءومىر سالتىن جالعاستىرۋى بولسا كەرەك. ءبىر قىزىعى, امەريكاندىق عالىم بريۋس پريۆراتسكي بۇگىنگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى احمەت ياسساۋي جاتقان «ياسسى» قالاسىنىڭ «تۇركىستان» اتالۋىن وزبەكتەر باسىم بولعان باسقا ورتا ازيا قالالارىنا قاراعاندا ول جەردە «تۇركى مادەنيەتىنىڭ ناعىز وكىلى قازاقتاردىڭ باسىم بولۋىمەن» بايلانىستىرادى. وسى ورايدا قازاقتاردىڭ شوقان جازىپ كەتكەندەي, يسلامنان بۇرىنعى سەنىم-نانىمدارىن يسلاممەن ۇشتارستىرا بىلگەن تۇركىلىك يسلامىنىڭ وكىلدەرى ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
قورىتا ايتقاندا, قازاق ەلى – تۇركى الەمىنىڭ قارا شاڭىراعى, ياعني قاسيەتتى شاڭىراعى. قارا شاڭىراقتا وتىرعان اۋلەتتىڭ بەلگىلى جاۋاپكەرشىلىكتەرى بولاتىنداي, قازاقتاردىڭ دا تۇركى تەكتەس باۋىرلارى الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى بار ەكەندىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل جاۋاپكەرشىلىك قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ اتا مۇراسى, تاريحي جادىگەرلەرى, ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنە يە بولۋدى, ولاردى جاڭا زامان تالابىمەن ۇيلەستىرۋدى كەرەك ەتەدى. مىقتى ەلدىڭ بيىك رۋحى بولاتىنىن ەسكەرسەك, ەلدىگىمىزدى جاڭا ۇرپاققا جەتكىزۋىمىز ءۇشىن اتا-بابامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنا يە بولىپ, ونى جاڭعىرتا ءتۇسۋىمىز كەرەك.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
انكاراداعى انكاسام زەرتتەۋ ورتالىعى
ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى, PhD دوكتور
