جانىبەك ءسالىم ۇلى ەڭبەكتى ەرتە ەنشىلەگەن, قيىنشىلىقتىڭ بار اۋىرتپالىعىن بالا شاقتان بەلى قايىسا كوتەرگەن بۋىننىڭ وكىلى. ۋاقىت سىنىمەن شىڭدالعان وزىندىك ءومىر-ورنەگى بار.
كەيبىر سىرلاسقان ساتتە «تۋىپ-وسكەن اۋىلىم رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ومبى وبلىسىنا قاراستى شارباقكول اۋدانىنداعى ايباس اتتى قازاقى اۋىل ەدى. ۇلى اتالارىم اجىمبەت بي باستاعان 15 مىڭ وتباسىنان تۇراتىن كوش بۋراباي, سىرىمبەت, ايىرتاۋ وڭىرلەرىنەن اتتانىپ, ومبى وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىنا قونىس اۋدارىپ, مەكەن ەتتى. ەلىنە, حالقىنا سىيلى اجىمبەت بي بابامىز قازاق ەلىنىڭ ۇلىلارى قاتارىندا تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەندى. ايباس توپىراعى قۇنارلى, قالىڭ ورمان قورشاعان, ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى جەر», دەپ ەسكە الادى جانىبەك ءسالىم ۇلى.
شۋلاعان قالىڭ قاراعاي, سال سامىرسىندار, اق قايىڭدار بۇل جەردە وتە قويۋ. ورنىقتى وي-پىكىرى, جاراسىمدى ءجۇرىس-تۇرىسى جانىبەك ءسالىم ۇلىنىڭ كورگەندى وتباسىنان شىققاندىعىن ايعاقتاي تۇسكەندەي. اكەسى ءسالىم ءومىر بويى مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاردى, باسىندا ماتەماتيكا, سودان سوڭ حيميا, بيولوگيا پاندەرىن وقىتتى. ەڭبەك كىتاپشاسىندا ءبىر-اق جازۋ بار – «تومار ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى» دەگەن. بالالارىن ادال ءومىر سۇرۋگە باعىتتادى. باۋ-باقشا سالىپ, جەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتتى. شەشەسى حاليما ۇلكەن قىزمەت ىستەمەسە دە, ۇيىمداستىرۋعا وتە شەبەر, ۇقىپتى جان ەدى.
كارىبجانوۆتار اۋلەتىنە ۇيىتقى بولىپ, 8 بالا (2 ۇل, 6 قىز) تاربيەلەدى. ۇلكەنى جانىبەك تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشى بولسا, كىشىسى قايرات ەلىمىزدىڭ تانىمال ازاماتى.
ەلۋىنشى جىلداردىڭ جاعدايى بەلگىلى. سوعىستان كەيىنگى قيىندىقتار, تاپشىلىق... جانىبەك ءسالىم ۇلى جاس كەزىنەن وقۋمەن قاتار جۇمىس ىستەپ, ۇيدەگى بالالاردىڭ ۇلكەنى رەتىندە اكە-شەشەسىنە قولعابىس جاسادى. جاز بولسا قىسقا دايىندىق: ءشوپ شابۋ, وتىن جيناۋ, كوكونىس, كارتوپ ءوسىرۋ, جەمىس-جيدەك جيناۋ, وعان قوسا سوۆحوزدا جۇمىس ىستەپ, اقشا تابۋ. قىستا مال باعۋ, وتباسىن وتىن-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. وقۋدى جاقسى وقىدى. اسىرەسە ماتەماتيكا پانىنەن ۇزدىك بولدى. وبلىستىق جانە وبلىسارالىق وليمپيادالاردىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىردى. وسى بەلەستى يگەرۋگە ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەگەن ۇستازدارى يساقان ساتىبالدين, نارتاي كەمەڭگەروۆ, ءسۇننات رايىسوۆ, عوسمان راحىموۆ, ەسىم بەيسەكەنوۆتىڭ قوسقان ۇلەستەرى سۇبەلى. وزىمەن بىرگە وسكەن شورا مۇساقاەۆ, تەمىرحان جانە قايىرباي يبراەۆتارمەن بۇگىندە ەتەنە ارالاسىپ تۇرادى. ايباس اۋىلى نامىسشىل جىگىتتەردىڭ ۇياسى ەكەن. ەڭبەكتەگى تىندىرىمدىلىعى ونى تاعدىردىڭ قيىندىقتارىنان قۇتقاردى, قينالعان ساتتەردەن ادالدىعى الىپ شىقتى, تار-تالقىدا ادىلدىگى قورعادى. كوپتىڭ الدىندا قازاقشا-ورىسشا شەشەن سويلەۋى, ساۋاتتى ءسوز ساپتاۋى, كوپتى تىڭداتا ءبىلۋى ءومىر جولىندا كوپ كومەگىن تيگىزدى.
جانىبەكتىڭ ءومىربايانى كوپكە ونەگە بولارلىقتاي. ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن ەكونوميكالىق كيبەرنەتيكا كافەدراسىندا مۇعالىم بولىپ قالۋ جونىندەگى پروفەسسور م.سەمەنوۆتىڭ ۇسىنىسىن قۋانا قابىلدادى. بىراق مۇندايدا ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز. سوندىقتان جاريالانعان كونكۋرستان ءوتىپ, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق كيبەرنەتيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. وقۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. وسى سالانىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان اكادەميك س.شاتالين, پروفەسسورلار م.لەمەشەۆ, ي.پوپوۆ, م.سەمەنوۆ, ر.حاباتوۆتاردان ءدارىس الدى. كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ماتەماتيكالىق-ەكونوميكا ينستيتۋتىندا ديسسەرتاتسيا قورعادى, ەكونوميكا عىلىمداردىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. زەرتتەۋ تاقىرىبى − «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مەحانيكالاندىرۋ ۇدەرىسىن ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى زەرتتەۋ». ول ءۇشىن ديناميكالىق ماتەماتيكا مودەلىن قۇرۋ ادىستەرىن ىزدەستىردى. وقىعان-توقىعانىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا عىلىمنىڭ پايداسىنا ءزارۋ الىستاعى اۋىلدارعا اتتاندى. قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ونى ماماندارعا تاپشى تورعاي وبلىسىنا جىبەردى, ارقالىقتان 400 شاقىرىم قاشىقتىقتا تۇراتىن وكتيابر اۋدانىنداعى «زاريا كوممۋنيزما» سوۆحوزىنىڭ باس ەكونوميسى بولدى. ءۇش جىل بويى شارۋاشىلىق ەكونوميكاسىن جان-جاقتى يگەرگەننەن كەيىن, كورشىلەس سوۆحوزعا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. قيىندىققا قايىسپاۋ دا قايراتكەرلىكتىڭ ءبىر قىرى ەمەس پە؟ مويىمايتىن جان مۇراتىنا جەتەدى ەكەن. بارلىق ىسكەرلىك قابىلەتىن كورسەتە بىلگەن جانىبەك ءسالىم ۇلى دا كوڭىلىنە ساقتاعان سول كەزدەرگە قاتىستى ويىن جان-جاقتى جالعاي ءتۇستى. سول كەزەڭنىڭ جاقسى جاعى مەن جاعىمسىز تۇستارىن جۋىپ-شايماي اشىعىن ايتا الاتىن بىلىكتى مامان بولا ءبىلدى. ول بەلگىلى قايراتكەرلەرمەن جۇمىس ىستەدى, ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن بويىنا ءسىڭىردى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن نيكولاي نەفەدچەنكو, مەلس باباەۆ, اندرەي مويسەەنكو, قارامەرگەن دوششانوۆتاردىڭ يگىلىكتى ىستەرىن ايتىپ وتىرادى. اتقاراتىن جۇمىسىن اقىل-ويىنا سۇيەنىپ, جان-تانىمەن بەرىلىپ ىستەيتىن جانىبەك كارىبجانوۆ – ۋاقىتپەن ساناسپايتىن جان. پرەزيدەنتتىڭ تاريحي شەشىمدەرى قابىلدانعان قيىن كەزدە قاسىندا بولىپ, ەلىمىزدەگى ايتۋلى قايراتكەرگە اينالدى. وبلىستاردى باسقاردى. مينيستر دە, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دا, مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى دا, پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دا بولدى, ۇلكەن ساياساتكەر ەلشى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى باستالعاندا جانىبەك كارىبجانوۆ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ءبولىم باستىعى, كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولدى.
مىنە, وسى تۇستا اتقارعان سۇبەلى ىستەرى بۇگىندە ەل اۋزىندا. كوكشەتاۋ – ششۋچينسك تاس جولىن سالدىرۋداعى, ساۋمالكول – كوكشەتاۋ – بۋراباي سۋ قۇبىرىن تارتتىرۋداعى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اجەسى ايعانىمنىڭ ورداسىن قايتادان تۇرعىزۋداعى ىستەرىن كوكشەتاۋلىقتار ۇمىتقان ەمەس.
1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل جۇمىستىڭ نەگىزگى مىندەتى جەكەشەلەندىرۋ جانە مونوپولياعا قارسى ساياساتتى جۇرگىزۋ ءىسى ەدى. ول مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنىڭ توراعالىعىن قوسا اتقارعان ۋاقىت بولاتىن. تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق نارىق قاتىناستارىنا بەت العان العاشقى ساتتەرى ەدى. تمد ەلدەرىندە, اسىرەسە كورشىلەس ورتالىق ازيادا بۇل ماسەلەنىڭ قارقىنى باياۋ دا باسەڭ جۇرگىزىلدى. قازاقستان شاپشاڭ قارقىنمەن نارىق تاسىلدەرىنە بەيىمدەلىپ, ماڭىزدى رەفورما ۇلكەن ىسكەرلىكپەن جۇرگىزىلدى. جانىبەك كارىبجانوۆتىڭ ماتەماتيكالىق ۇلگىگە سالا بىلەر پايىمدى دا بىلگىر ەكونوميست ەكەنى وسى تۇستا پايداعا استى. ول اسقان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتتى. ەلباسىنىڭ سەنىمىنەن شىعىپ, از مەرزىمدە تاپسىرمانى ورىنداپ شىقتى. تەرەڭ اقىلعا سۇيەنىپ اتقارعان ىستەرىنىڭ دۇرىستىعىنا تورەشى – ۋاقىت كوز جەتكىزدى. 1993-1994 جىلدارى جاڭا رەفورمالاردى ىسكە قوسىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, وندىرىستىك قۇرىلىمدارىنىڭ ءبازيسىن جاساپ, تۇعىرىن بەكىتۋ ءداۋىرى باستاۋ العان كەز بولاتىن. كەڭەستىك جوسپارلى ەكونوميكانىڭ تۇرالاعان, نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ پروتسەسىنىڭ باستالعان شاعى, حالىق شارۋاشىلىعىن كۇردەلى داعدارىستان شىعارۋ جولىن ىزدەستىرگەن كەزەڭ ەدى. جاپپاي وزگەرىستەر مەن كۇردەلى رەفورمالار ىسكە قوسىلدى. 1992 جىلدان باستاپ ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ ون التى مىڭ وندىرىستىك ءىرى ورىندارى جەكەشەلەندىرۋگە كوشتى. سول جىلدارى مەنشىكتىڭ 80 پايىزى جەكەشەلەندىرىلىپ, مەملەكەتتىك مەنشىككە بارلىق شارۋاشىلىق وندىرىستىك قۇرىلىمداردىڭ 16 پايىزى عانا قالدى.
جانىبەك كارىبجانوۆ سول كەزدەرى ەكونوميكالىق جاڭا رەفورمالاردىڭ كۇرەتامىرى – مونوپولياعا قارسى كۇرەستى دە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رەتىندە بايسالدىلىقپەن, بىلگىرلىكپەن باقىلادى. سول جىلدارى قۇرىلعان كاسىپورىنداردى اكتسيونەرلەندىرۋ رەسپۋبليكامىزداعى قۇندى قاعازداردىڭ پايدا بولۋىنا جانە ونىڭ نارىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى. وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستار بارىسىن ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تىكەلەي باسقارىپ, قاجەتتى شەشىمدەر قابىلدادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ەرەكشە جوبامەن جەكەشەلەندىرىلدى. ويتكەنى بۇل ەلىمىز حالقىنىڭ 42%-ى ءۇشىن تاعدىرشەشتى فاكتور بولدى. ءارتۇرلى پىكىر بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, كەيىنىرەك پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالعان جاكەڭ اۋىلدىڭ رەفورما كەزىندەگى باعدارىن انىقتادى. ونىڭ ىشىندە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدى, وسىمدىك جانە اسىلداندىرىلعان مال تۇقىمىن كەڭىنەن پايدالانۋدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى دوتاتسيا مەن سۋبۆەنتسيا ارقىلى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. وسى كەزدە اۋىلداعى جەكەشەلەندىرۋ ناتيجەسىن ساراپتاپ, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا قاجەتتى ءىس-شارالار بەلگىلەندى. جەردى نارىق اينالىمىنا كىرگىزۋ ءۇشىن ارنايى «جەر تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالىپ, قابىلداندى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دامۋىنا ولارعا قىزمەت جاساۋ جانە وسىرگەن ونىمدەرىن وتكىزۋگە قاجەت قۇرىلىمداردى جاساۋعا ۇسىنىس بەرىلدى. ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ تۋرالى جوبالار ۇكىمەتكە ۇسىنىلدى. ءار كەزەڭدە سەگىز جىلدان استام ۋاقىت ۇكىمەت مۇشەسى بولعاندا س.تەرەششەنكو, ن.بالعىمباەۆ, د.احمەتوۆ, س.ابىشەۆ, ا.ەسىموۆ, ا.جاباعين, ا.پاۆلوۆ, و.جاندوسوۆ, تاعى دا باسقا تانىمال ازاماتتارمەن قىزمەتتەس بولدى.
كادرلاردى ىرىكتەي ءبىلۋى, ادامدارمەن ءتىل تابىسا الۋى, ارقايسىسىنىڭ قابىلەت-قارىمىن تانىپ-باعالاۋى, مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرىمەن ساناسۋى, ءومىردى كورگەن جانداردىڭ تاجىريبەسىن تىڭداي ءبىلۋى, وتىنىشكە تۇسىنىستىكپەن قاراۋى, كەمشىلىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن كوپپەن كەڭەسە ءبىلۋى, جاس ماماندارعا سەنىم ارتۋى, قىزمەتكە بارىن سالۋى, باسقارۋشىلىق بىلىگىن ارتتىرا تۇسكەنى ءسوزسىز ەدى. مۇنداي قاسيەتتەردى ومىردەن – ءوزى وسكەن ورتانىڭ ونەگەسىنەن الىپ بويىنا سىڭىرگەنى ونىڭ ازاماتتىق قايسارلىعىن تانىتسا, قاراپايىمدىلىعى مەن كىسىلىگى ەل قۇرمەتىنە بولەدى. وسىنداي ۇيرەنۋ مەن ىلگەرى ۇمتىلۋ كەزەڭىن, قىزمەتكە كىر كەلتىرمەۋگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن ادالدىعىن ەڭ باستى ابىرويلى مىندەتى ءارى پارىزى سانادى.
ۇلى دالانىڭ باعى جانىپ, قازاق حالقىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولا ءتۇسۋى ءۇشىن استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋدىڭ ءجونى بولەك بولاتىن. وسى كەزدە تالاي سىننان وتكەن جانىبەك كارىبجانوۆتى پرەزيدەنت اقمولا وبلىسىنا اكىم ەتىپ تاعايىندادى.
ەلىمىز ەڭسەسىن ەندى تىكتەپ, العا ۇمتىلىپ جاتقان شاق. قارجى تاپشى. بىراق وسىعان قاراماي, قىسقا ۋاقىتتا اقمولا قالاسىن ەلوردا مارتەبەسىنە سايكەستەندىرۋ قاجەت بولدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وبلىس اكىمشىلىگى قالا حالقىنا قولايلى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاساۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جىلۋ, ەلەكترمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكىنشى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ەرتىس – قاراعاندى كانالىنان ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنا سۋ قۇبىرى تارتىلا باستادى. كوشەلەر, تۇرعىن ۇيلەر, ولاردىڭ اۋلالارىن تارتىپكە كەلتىرۋ قولعا الىندى. اۋەجايداعى ۇشاقتاردىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىت تالابىنا ساي قايتا قۇرىلدى. استانانىڭ اينالاسىندا جاسىل ايماق قۇرىلا باستادى. 5 مىڭ گەكتار القاپقا اعاش وتىرعىزىلدى. ول كۇردەلى كەزەڭدە قول استىندا قىزمەت ىستەپ, ءتالىم-تاجىريبەسىن الىپ, ءار ۋاقىتتا قولداۋىنا يە بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا شەكسىز ريزا. ول ەلباسىنىڭ ساياساتىن ەل ىشىندە پارمەندى جۇرگىزگەن سارابدال سارباز. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى – قازاق ەلىنىڭ ابىزى بايكەن ءاشىموۆ, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ماقتاي ساعديەۆ, ايگىلى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆپەن تىعىز ارالاسىپ, پىكىر الىسىپ, اسىل اقىلدارىنا قانىقتى, ونى بۇگىندە ۇلكەن مارتەبە سانايدى.
كارىبجانوۆ قاي جۇمىستا بولسىن ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىن سارقا جۇمساپ, ايانباي اتسالىسۋىن ەش باسەڭدەتكەن ەمەس. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتا ءتۇسۋى جولىندا تاباندىلىق تانىتتى. جانىبەك ءسالىم ۇلى سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ الدىندا اتقارعان جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن «پاراسات», «دوستىق» وردەندەرىمەن, «استانا», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 10 جىل» مەرەيتويلىق مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. ادال ەڭبەكتىڭ ارقاۋى, ابزال ازاماتتىڭ ارلى ءىسى ەلەۋسىز قالماي, ەلىنىڭ قۇرمەتىنە بولەدى. العىسپەن جولى اشىلىپ, ۇستامدى قىرىنان كورىنىپ, ەرەن ەڭبەگىمەن تازا ءجۇرىپ, اينالاسىنداعىلاردىڭ اق باتاسىمەن ءومىر مۇراتتارىنا ابىرويمەن جەتكەنىنە ەل ەسىندە قالعان ەلەۋلى ىستەرى مەن ىزگىلىكتى ىزدەرى, جۇرەگىنىڭ جالىنى مەن جەڭىستى دە جەمىستى جىلدارى كۋا ەكەن.
ازاماتتىڭ شاڭىراعى بيىك بولسا, عۇمىرى دا كوشەلى بولادى. تاعدىر قوسقان سۇيگەن جارى بانۋمەن 40 جىلعا جۋىق تاتۋ-ءتاتتى تىرلىك كەشىپ كەلە جاتقان جانىبەك ءسالىم ۇلى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلدارىنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تاپقاندارىنا كوزى جەتىپ, كوڭىلى مارقايادى. جان جارى بانۋ – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ال ءۇش ۇلى ءۇش شاڭىراق يەسى. نۇربەگى – قازاتومپرومدا باسقارۋشى ديرەكتور, اسقار – ديپلومات, قازاقستاننىڭ اۋسترياداعى ەلشىلىگىندە ىستەيدى. ال سۇلتانى ۇلكەن كومپانيادا مەنەدجەر قىزمەتىن اتقارادى.
جانىبەك ءسالىم ۇلى – ءومىردىڭ ورىندە ونەگەلى ءىز سالىپ, جەتپىستىڭ بيىگىنە شىعىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن شىراق ەتكەن ابزال ازامات.
باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى
