قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق تۇعىرى – ەكونوميكا

بيىلعى جىل قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار توعىسىندا قالىپتاسىپ, جاھانعا تانىلا باستاعان اتاق-داڭقىن ايداي الەمگە تاعى ءبىر جاڭا قىرىنان پاش ەتتى. قازاقستان ءۇش قۇرلىقتىڭ 56 مەملەكەتىن بىرىكتىرگەن بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدە. وسى تا­ريحي وقيعاعا بايلانىستى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ “يزۆەستيا” گازە­تىندە (29.01.2010) “ەقىۇ تاعدى­رى جانە پەرسپەكتيۆالارى” اتتى تولعامى تەرەڭ ماقالاسىن جارىققا شىعارىپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ تولعاقتى ۇدەرىسىن تولعاپ, اشىق ويلى ادامزات­تى تاعى دا ەلەڭ ەتكىزدى. الەم ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەرى ونى قىزۋ تالقىلاپ جاتىر. وسى ماقالادا تالدانعان ەقىۇ-نىڭ  ەكونوميكالىق قىرلارىنا قاتىستى ماسەلەلەر حاقىندا پىكىرىن ءبىلۋ ماقساتىمەن ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجان قاراعۇسوۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – گۇلجان جانپەيىس­قىزى, ەلباسى “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەك­تيۆالارى” اتتى ماقالاسىندا “1975 جىلى حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ “رۋحى” عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە “برەندى” دە جاسالدى. وتكەن ونجىلدىقتاردا بۇل برەند ايتارلىقتاي كومەسكىلەنىپ, ءوز تارتىمدىلىق كۇشىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتىپ الدى”, دەپ اتاپ كورسەتتى. “حەلسينكي برەندىن” قايتا جانداندىرۋ ۇعىمىن قالاي تۇسىنەسىز؟ – حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى بۇكىل الەمدى قاراما-قارسى جىككە بولگەن ەكى اسكەري-ساياسي بلوكتىڭ داۋىرلەپ, “قىرعي-قاباق سوعىس” احۋالىنىڭ ۋشىعىپ تۇرعان كەزىندە قابىلدانعان بولاتىن. ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان ناتو مەن ۆارشاۆا شارتى ۇيىمى اراسىنداعى شيەلەنىس قاۋىپتى شەككە جەتتى. مىنە, ناق وسىنداي كۇردەلى شاقتا حەلسينكيدە قول قويىلعان قورىتىندى اكتى ەكى اسكەري-ساياسي بلوكقا مۇشە ەلدەردىڭ جانە كارى قۇرلىقتاعى بەيتاراپ مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) اياسىنا بىرىكتىرگەن بولاتىن. سول ءبىر ۋاقىت ولشەمىندە قالىپتاسقان جاعدايدا بۇل تاريحي تەڭدەسى جوق قادام ەدى. ۋاقىت كەرۋەنى توقتاۋسىز العا جىلجىدى. زامان وزگەردى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا كەڭەستەر وداعى قۇردىمعا كەتتى. ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنا كىرەتىن كەشەگى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قۇرامىنان كوپتەگەن تاۋەلسىز ەلدەر ءبولىنىپ شىقتى. ەندى تاريح ساحناسىنا شىققان وسى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىندا­عى كوزقاراستار مەن قارىم-قاتىناستار قالاي بولادى, بايلانىس قالاي داميدى؟ الەم حالىقتارى ءۇشىن باستى قۇندىلىق – بەيبىتشىلىك. جوعارىدا ايتقان جاعدايلارعا بايلانىستى, دۇنيە جۇزىندە ورنىعا باستاعان جاڭا قاتىناستارعا بايلانىستى قانداي ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن؟ بەتىن اۋلاق قىلسىن, تاعى دا قىرعي-قاباق مۇددەلەر سوقتىعىسىپ, شيەلەنىس شىعا قالسا,  ونى قارۋلى جانجالمەن ەمەس, بەيبىت كەلىسىم – كونسەنسۋس جولىمەن شەشۋ كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى تالاپقا اينالدى. جاھاندى جالپاعىنان جايلاپ, ءمۇيىزى قاراعايداي ەلدەردىڭ ءوزىن تالتىرەكتەتىپ تاستا­عان الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس تا مەملەكەتتەردى تاعى ءبىر تاريحي تاڭداۋ تابالدىرىعىنا تىرەدى. سەبەبى, وسىعان دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن دۇنيەجۇزىلىك قارجى جۇيەسى بۇگىنگى ءومىر تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي, ۋاقىت سىناعىنان ءسۇرىندى. ەندى الەمدىك جاڭا قارجى جۇيەسىن, ەكونوميكالىق دامۋ باسپالداعىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمىن جاساۋ مىندەتى ساحناعا شىقتى. جاڭا قارجى جۇيەسى قالاي قۇرىلادى؟ ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستارى قالاي داميدى؟ بۇل ماسەلەدە الەم ناقتى ءبىر توقتامعا كەلە قويعان جوق. مۇمكىن, الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق جاڭا ۆاليۋتا جاسالاتىن شىعار. مۇمكىن, الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى مەملەكەتتەر وڭىرلىك ورتالىقتارعا توپتاسىپ, الەمدىك ەكونو­ميكالىق قاتىناستاردى سول ورتالىق­تار­دىڭ اراسىنداعى بايلانىستار ارقىلى دامىتاتىن شىعار. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز بۇرىن برازيليا, ءۇندىستان, رەسەي جانە قىتاي مەملەكەتتەرى ەكونوميكالىق ءبىر وداق قۇرۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي جاڭا ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم – كەدەن وداعىن قۇردى. ديالەكتيكادا ءبىر زاڭدىلىق بار: ء“بارى دە سپيرالدىق جۇيە بويىنشا قايتا­لانادى”. كىم بىلەدى, ەندى بۇكىل الەم ايماقتىق وداقتارعا ءبولىنىپ, جاھاندىق جاڭا قاتىناستار  قالىپتاسۋى دا ابدەن مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, بارلىق قاتىناستار جۇيەسىندە دە بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋدەن باسقا بالاما جوق. بۇل رەتتە بولاشاق جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق قاتىناستار تۋرالى باتىل دا تىڭ باستامالار كوتەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “داعدارىستان شىعۋ كىلتى”, “بەسىنشى جول” اتتى عىلىمي ماقالالارى دۇنيە ءجۇزىنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىن تولعانتىپ تاستاعانى حاق. قازىر تورتكۇل دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىن الىپ قاراساڭىز دا, تابيعي اپاتتار مەن كاتاكليزم­دەرگە تولىپ كەتتى. گايتيدە سويقان ءزىلزالا بولسا, باتىس ەۋروپانى سۋ تاسقىنى باسىپ كەتتى. گرەكيا بانكروت الدىندا. مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ بارىنە حالىقارالىق كومەك, وراسان زور قارجى كەرەك. الەم الدىنداعى وسى ءبىر تاۋەكەلدى كەزەڭدە ەقىۇ سياقتى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى وراسان. زامانىندا تاريحي ماڭىزى زور حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ “برەندى” جاسالسا, ەندى قازىرگى قالىپتاسقان احۋالعا بايلانىستى ونى بارىنشا جانداندىرىپ, جاڭا مازمۇن مەن سيپات بەرىلۋى قاجەت. حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ باستى تۇعىرى بەيبىتشىلىك بولسا, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي جاڭا مازمۇننىڭ دا نەگىزگى تۇعىرى بەيبىتشىلىك بولۋى قاجەت. – ءوزىڭىز ايتقانداي, حالىقارالىق بەلدى دە بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ باستى قاعيداتتارى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق بولسا, ونىڭ بىرەگەي ءبىر تارماعى ەكونوميكا ەكەندىگى داۋسىز. 1992 جىلى پراگادا وتكەن ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق فورۋمنان باسقا وسى ۇيىم شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر قارالدى ما؟ – قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق تۇعىرى – ەكونوميكا. ادامدارىنىڭ تۇرمىس احۋالى جوعارى, ەكونوميكاسى بەرىك ەلدەر عانا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى. تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى تومەن, حالقى اش, جالاڭاش بولسا, ولارعا قاۋىپسىزدىك جانە بيىك دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. وزەك جالعايتىن نان تابا الماي جۇرگەن ادامدار مۇنداي قۇندىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن دە ۇمىتادى. “ورازا, ناماز – توقتىقتا” دەگەندەي, الدىمەن حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ەلدى جۇمىسپەن قامتۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, ەل ىشىندە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق ورناتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ “الدىمەن – ەكونو­ميكا, سودان كەيىن – ساياسات” دەگەن قاعيدانى قاتال ورنىقتىرىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ وسىنداي تەرەڭ ءمانى بار. سونىمەن بىرگە, سوڭعى جىلدارى ەلباسى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بەرىك نەگىز قالاۋ ماقساتىندا دا وراسان زور كۇش-جىگەر تانىتىپ كەلەدى. وسىعان دەيىن ەقىۇ اياسىندا ەكونومي­كالىق ماسەلەلەردىڭ تەرەڭ تالقىلانباي كەلگەندىگى دە راس. وعان بىرنەشە جاعدايلار سەبەپ بولدى. كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدى­راۋىنا بايلانىستى توقسانىنشى جىلدارى تمد مەملەكەتتەرى باستان كەشىرگەن داعدا­رىستى باتىس ەۋروپا كورگەن جوق. ءبىر قۇر­لىقتى تۇگەل تىتىركەنتكەن ازيا داعدارى­سىنان دا باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونومي­كاسى امان قالدى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى كەزەڭىنە دەيىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى ۇنەمى دامۋ ساتىسىندا بولدى. سوندىقتان ۇيىم ەكونوميكا جاعدايىن جەكە تۇرعىدا ءبولىپ قاراماعان ەكەن. باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەكونوميكالىق داعدارىس بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە جوققا شىعارعان جوق. بىراق ەكونوميكاسى داۋىرلەپ تۇرعان ەلدەر الداعى داعدارىس داۋىلىنىڭ قاي تۇستان سوعاتىنىنا باس قاتىرىپ, بولجام جاساي الماي قالدى. پرەزيدەنتىمىز  وسى جاعدايدى تاپ باسىپ, اتالمىش ماقالاسىندا “ەقىۇ اياسىندا داعدارىس جانە داعدارىسقا قارسى پروبلەماتيكا ءتىپتى فاكۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە تىكەلەي تالقىلانباعان ەكەن”, دەپ اتاپ كورسەتتى. قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە بۇل كوكەيكەستى پروبلەمالارعا بارىنشا ءمان بەرىلەتىندىگى ەلباسى ەڭبەگىندە انىق ايقىندالعان. ويتكەنى, ەكونوميكا – بەيبىتشىلىكتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كونسەنسۋستىڭ نەگىزگى تۇعىرناماسى. مۇنى ەشقاشان قاپەردەن شىعارۋعا بولمايدى. – قازىر باتىس ەلدەرى كاپيتاليستىك ەكونوميكالىق قاتىناستارعا جان-جاقتى سىن كوزبەن قاراي باستادى. ءتىپتى فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي بيىلعى داۆوستاعى ەكونوميكالىق فورۋمدا كاپيتاليزمدى قاتتى سىناپ, ءسوتسياليزمنىڭ العىشارتتارىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. اقيقاتىندا وسى ماقتاۋلى كاپيتاليزم جۇيەسىنىڭ بارلىق قۋاتى سارقىلدى ما, قالاي؟ – ءيا, قازىر الەمنىڭ بەلدى ەكونوميستەرى مەن دۋالى اۋىز ساراپشىلارى كاپيتاليزم قۇندىلىقتارىنا قىرىن قاراي باستادى. كاپيتاليستىك قاتىناستاردىڭ نەگىزىنەن كوپتەگەن كەمشىلىكتەر شىعارۋدا. باتىستىڭ بەدەلدى ساياساتكەرلەرى مەن ەكونوميست عالىمدارى قازىر كاپيتاليزمدى اقتاۋعا قوسىمشا ءبىر ءسوز ىزدەپ جاتىر. ماسەلەن, ءبىر توبى داعدارىستان كەيىنگى كاپيتاليزم (پوستكريزيستنىي كاپيتاليزم) دەسە, ەندى ءبىر توبى دامىعان كاپيتاليزم (رازۆيتوي كاپي­تاليزم) بولسا دەيدى. جاقىندا فرانتسيادا, ۇلىبريتانيادا بولعاندا, ارىپتەستەرىمنىڭ وسىنداي پىكىرتالاسىنا كۋا بولدىم. ەرىكسىز ك ۇلىپ, ارىپتەستەرىمە بىلاي دەدىم: ءبىز بۇرىن “دامىعان” دا, “كەمەلدەنگەن” دە سوتسياليزم­دەردەن وتكەمىز. اقىرى قالاي بولعانىن وزدەرىڭىز كوردىڭىزدەر. ماسەلە, قالاي اتالۋىندا ەمەس, نەگىزگى پروبلەما قازىر سىزدەردىڭ كاپيتاليستىك جۇيەلەرىڭىز تەرەڭ توقىراۋدا تۇر. سوندىقتان ماسەلەگە باسقاشا قاراۋ كەرەك. باسقاشا ەكونوميكالىق دامۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ قاجەت, بۇگىنگىدەن باسقا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, قارجى قۇرىلىمىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن قالاۋ كەرەك. شىندىعىنا كەلسەك, الەمدە قازىر تازا كاپيتاليزم نەمەسە تازا سوتسياليزم دەگەن جۇيە جوق. بۇدان بۇرىن دۇنيەدە 40-60 جىلداي ۇستەمدىك قۇرعان تازا كاپيتاليزم ۇلگىسى – جابايى كاپيتاليزم دەگەن بولدى. جابايى كاپيتاليزمنىڭ ۇرانى – “بارلىعى بىرەۋگە قارسى, بىرەۋ بارلىعىنا قارسى” دەگەن بولاتىن. بىراق ۇنەمى بۇلاي بولمايدى عوي. وسىدان ءاربىر مەملەكەت وزىنشە دامۋ جولىنا ءتۇستى. باسەكەلەستىك بەلەڭ الدى. ال باسە­كەلەستىك – قاتال ۇعىم. ول سەنىڭ تەگىڭە دە, بەدەلىڭە دە قارامايدى. بۇگىن سەن بايسىڭ, ەرتەڭ سەن كەدەيسىڭ. باسەكەلەستىك سۇرانىسقا تاۋەلدى. سۇرانىس باسىم بولعان جەردە باسەكەلەستىك بار, دامۋ بار. ەلدەردىڭ ەكونو­ميكالىق قۋاتىن ارتتىراتىن دا, دامىتاتىن دا وركەنيەتتى باسەكەلەستىك بولماق. – باتىستىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىستەرىنەن الارىمىز نە؟ جالپى ەۋروپالىق ستاندارتتاردى قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟ – جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازىر ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دامۋ ۇلگىسىندە تازا كاپيتا­ليزم دە جوق, سوتسياليزم دە جوق. ولاردا سو­تسياليستىك ۇدەرىستەر ەرەكشە دامىعان. با­تىستىڭ كاپيتاليستىك ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسى كەدەيلەرىن دالاعا تاستاپ جاتقان جوق. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تەگىن ءدارىس بەرەتىن مۋني­تسيپالدىق مەكتەپتەر بار. وندا بالالارىن وقىتقىسى كەلمەگەن بايلار اقشاسىن تولەپ, اقىلى مەكتەپتەرگە بارادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا وسى سياقتى. مەملەكەت ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىنا كەپىلدىك بەرەدى. كۇنى كەشە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا ايتىپ جاتىر عوي, ءاربىر ادامنىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ كۋالىگى بولۋى كەرەك, ەگەر ول ادامنىڭ وعان شاماسى كەلمە­سە, مەملەكەت ءتيىستى قارجى ءبولۋى كەرەك دەپ. جۇمىسسىز قالعاندارعا جاردەماقى بەرىلەدى. بىزدە كوممۋنالدىق تۇرعىن ۇيلەر بولسا, ولاردا الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەر بار. تەگىن بەرىلەدى. مۇنىڭ ءبارى ءسوتسياليزمنىڭ ۇدەرىستەرى عوي. سودان كەيىن, باتىستا ءبارى جەكە مەنشىك دەگەندى كىم ايتتى؟ ولاردا مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ ۇلەس سالماعى ۇلكەن. ماسەلەن, اقش-تا, باتىس ەۋروپادا مەملەكەتتىك مەنشىك جۇيەسى 30 پايىزدان اسادى. ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتەتىن ستراتەگيالىق سالالاردىڭ ءبارى مەملەكەت مەنشىگىندە. بۇل زاڭدى. جالپى باتىستىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ماسەلەسىنە ايرىقشا باسىمدىق بەرەدى. ولار سول ماقساتپەن دە كەشەگى ءبىزدىڭ سوتسياليزم جۇيەسىنىڭ بارلىق جاقسىلىقتارىن قابىلداپ كەلگەن. ول جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ بولدى عوي. ەگەر مەملەكەتتىڭ قاراپايىم ادامدارىنىڭ تۇرمىسى ءتاۋىر بولسا, مەملەكەتتىڭ دە ىرگەسى بەرىك بولادى. ال الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى – ەكونوميكا. سوندىقتان باتىستىڭ وركەنيەتتى ەلدەرى الەۋمەتتىك ادىلدىككە باسىمدىق بەرىلگەن ەكونوميكانى تاڭداعان. – وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ءبىز وڭتۇستىك-شىعىستىڭ جولبارىستارىنان ۇيرەنىپ كەلدىك, ەندى فينليانديادان ۇيرەنۋىمىز كەرەك دەگەن تاماشا تۇجىرىمى كوڭىلگە قونادى. – ءيا, فينليانديادا ناعىز سوتسياليزم. باياعى ءوزىمىز قۇرماق بولعان “قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان” كەمەلدەنگەن ءومىر­شەڭ سوتسياليزم. فينليانديادا ەڭ جوعار­ع­ى سالىق جۇيەسى ورنىققان. ونىڭ ەسەسىنە الەمدەگى بارلىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, مۇندا ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. وندا جوعارى ءومىر ستاندارت-تارىنا, الەۋمەتتىك ادىلدىككە كەپىلدىك بەرىلگەن. فينليانديادا شەكتەن شىققان باي ادامدار دا, تىم كەدەيلەر دە جوق. بىزدەگى سياقتى قوس-قوستان “لەكسۋس” مىنگەن ميل­لياردەرلەردى دە كورمەيسىز. قوعام باي مەن كەدەي دەگەن قاۋىپتى جىككە بولىنبەگەن. داۋلەتى دوڭگەلەنگەن ورتاشا تاپ وكىلدەرى قوعامنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. سوعان بايلانىستى ولاردا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ قۇرىلىمى, ەڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. مەملەكەت تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىن بىردەي جوعارى جالاقى بەرىلەتىن جۇمىسپەن قامتۋعا كۇش سالادى. كىم جاقسى جۇمىس ىستەسە, سول جاقسى ءومىر سۇرەدى. قىسقاسى, مەملەكەت ادامدارىنىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە, سول ءۇشىن ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى بولۋىنا بارلىق جاعدايدى تۋعىزعان. مىنە, ناعىز ەۋروپالىق ستاندارت پەن ساپا ۇلگىسى دەپ وسىنى ايتۋعا بولادى. ارينە, فينليانديا مۇنداي دارەجەگە ءبىر دەمدە جەتىپ وتىرعان جوق. بۇل شاعىن عانا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىنان دا 200 جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. وسى جىلدار ىشىندە بۇل مەملەكەت جاقسى جاعدايعا بىرتىندەپ قول جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. مەملەكەتتىڭ باستى ساياساتى, قوعامنىڭ تىم باي مەن كەدەي بولىپ قاۋىپتى جىككە ءبولىنىپ, ادامداردىڭ تومەنگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ بولدى. سونىڭ ارقاسىندا فينليانديا ءوزىنىڭ رەتتەلگەن ەكونوميكاسىن قۇردى. حالىقارالىق رىنوكتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الدى. پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, فينليانديا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر ءبىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتاردا الار اسۋىمىز بولماق. ول ءۇشىن ءبىز ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرىپ, ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالان­دىرۋدىڭ 2020 جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىن ورىنداۋىمىز كەرەك. ەكونومي­كامىزدىڭ دا, ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ دا باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك قۋاتىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق ساحنالاردا لايىقتى ورنىمىزدى الۋىمىز كەرەك. وركەندەگەن ەلىمىز بەن جان-جاقتى دامىعان ەكونوميكا­مىزدى قالىپتاستىراتىن ناعىز پاتريوت بولۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بۇگىنگى باستى پارىزى. – ەلباسى “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى” اتتى ماقالاسىندا بۇگىنگى زاماننىڭ بارلىعى ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى پروبلەمالارىن شەشۋدە مەملەكەتتەر اراسىندا تەڭسىزدىك احۋال قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن, جاھاندىق ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىل-داعان كەزدە كوپشىلىك بولىپ تابىلاتىن ورتاشا مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتەدى. ەكونوميكادا بولسىن, قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندە بولسىن شەشۋشى ءرول وينايتىن الەمدىك “ۇلكەن سەگىزدىك” اتالاتىن مەملەكەت­تەردىڭ شەشىمدەرىنە قالاي قارايسىز؟ – ەكونوميكانىڭ قۋاتى جوعارى جانە دامۋ ءۇردىسى ۇلكەن مەملەكەتتەر باسىمدىق كورسەتىپ, الەمدىك كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇستەمدىك تانىتىپ وتىر. ال داعدارىس قۋاتتى ەلدەر مەن دامىعان ەكونو­ميكادا دا كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بولاتىن­دىعىن كورسەتىپ بەردى. مەنىڭ ويىمشا, بولاشاق ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار مەن جاڭا قارجى جۇيەسىن قۇرۋ ۇدەرىستەرىندە ات توبەلىندەي ازشىلىقتىڭ عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءىرىلى-ۇساق بارلىق مەملەكەتتەرىنىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى كەرەك. جاڭا قارجى جۇيەسى قۇرىلعاندا جۇيەلىك تاۋەكەلدەرگە دە ءمان بەرۋ قاجەت. جالپى, ادامزات مۇددەسىنە قاتىستى جاعدايلاردا ەشقانداي مونوپولياعا جول بەرىلمەۋى ءتيىس. كەز كەلگەن مونوپوليانىڭ ءتۇبى توقىراۋعا ۇرىندىرادى. ەندەشە, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردا دا, ساياساتتا دا مونوپولياعا جول بەرىلمەگەنى ءجون. قانداي دا ءبىر قۋاتتى مەملەكەت نەمەسە مەملەكەتتەر توبى بارلىق مەملەكەتتەر مۇددەسىن كورە دە المايدى. ءىرى مەملەكەتتەر تەك ءوز مۇددەلەرىن عانا ويلاپ, السىزدەرگە كوڭىل اۋدارماسا, ودان ۇساق نەمەسە ءالسىز مەملەكەتتەر جوق بولىپ, ولاردىڭ مۇددەلەرى دە جويىلىپ كەتپەيدى عوي. ءيا, دۇنيە جۇزىندە قۋاتتى ەلدەردەن گورى دامۋ سوقپاقتارىنا ۇمتىلعان ورتاشا مەملەكەتتەر كوپ. ولاردىڭ الەمدىك بايلا­نىستار مەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتى­ناستاردان كۇتەرى دە كوپ. جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالار وسى ورتاشا مەملەكەت­تەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە بەرمەسە , تۇبىندە ونسىز دا تالتىرەكتەپ تۇرعان بۇگىنگى جاھاندىق تەپە-تەڭدىك جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندا بۇگىنگى ءالسىز مەملەكەتتەردىڭ شەشە الماي وتىرعان پروبلەمالارى كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا پرەزيدەنتىمىز الەمدە كوپشىلىك بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن كوتەرۋدى ۇسىنىپ, جاھاندىق ورتاق ۇيىمىزدەگى بارشا ادامزاتتىڭ مۇددەسىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ەلباسى جاھاندىق ستراتەگيالىق پروبلەمالاردى شەشكەن كەزدە, ورتاشا مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى مولىنان ەسكەرىلەتىن ادىلەتتى كونسەنسۋستىق شەشىمدەرگە قول جەتكىزىلۋىن ۇسىنىپ وتىر. – پرەزيدەنت الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمعا قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە دە ايرىقشا ءمان بەرىلەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ەقىۇ-نىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگى ىقپالىن قالاي باعالايسىز؟ – جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىستەرى مەن ءتيىمدى بايلانىس تاسىلدەرىن شەشپەيىنشە, دۇنيە­جۇزىلىك قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن ۇتىمدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەكولوگيا پروبلەمالارى دا سول سياقتى. ادامزات ءوزىنىڭ بارعان سايىن ءوسىپ بارا جاتقان قاناعاتسىز سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تابيعاتقا وراسان زور نۇقسان كەلتىرۋدە. تابيعاتتان قاجەتىن عانا الىپ, قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگىن كەلەشەك ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرۋ كوزقاراسى مۇلدە وزگەرگەن. “ادام تابيعاتتىڭ قوجاسى” دەگەن قاتەلىككە ۇرىنعان ادامزات تابيعاتتى جىرتقىشتىقپەن تالان-تاراجعا سالۋدا. دۇنيەدە ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. قورشاعان ورتانىڭ بىزگە بەرەتىن يگىلىكتەرى دە سارقىلادى, تابيعي قازبا بايلىقتارى دا تاۋسىلادى, تەپە-تەڭدىك تە بۇزىلادى. بۇزىلىپ تا جاتىر. ارال مەن سەمەي تراگەدياسى سونىڭ ايقىن كورىنىسى. ەكولوگيا پروبلەماسى تەك قانا ءبىر مەملەكەتتىڭ, تەك قانا ءبىر ءوڭىردىڭ قاسىرەتى ەمەس. ول بۇكىل ادامزاتتىڭ قاسىرەتى بولماق. ەكولوگيادا ۇساق ماسەلە دەگەن بولمايدى. ارال مەن سەمەي تراگەدياسى ول تەك قازاقستاننىڭ عانا شەشەتىن پروبلەماسى ەمەس. ادام قولىمەن جاسالعان وسى اپاتتاردان بۇكىل قورشاعان ورتاعا زيان كەلدى. ارال ايماعىنان ۇشقان تۇزدى توپىراقتىڭ اۆستراليا جاعالاۋلارىنا جەتۋى سونىڭ دالەلى. ال سول بارىمىزگە ورتاق قورشاعان ورتادا قازاقستان دا, باتىس ەۋرو­پا مەملەكەتتەرى دە, اقش-تا ءومىر سۇرەدى عوي. اۋاعا كومىر قىشقىل گازىنىڭ كوپ تارالۋىنان جاھاندىق جىلىنۋ كەساپاتىنىڭ كۇردەلەنىپ بارا جاتقاندىعى دا بارلىق ادامزاتتى الاڭداتقان اۋىر قاسىرەت ەكەندىگى داۋسىز. جەر شارىنىڭ ءار وڭىرىندە دۇركىن-دۇركىن بولىپ جاتاتىن قارۋلى جانجالدار مەن اسكەري قاقتىعىستاردان ەكولوگياعا ورنى تولماس زيان كەلتىرىلۋدە. ەقىۇ بۇل ادامزاتتىق ءمانى بار كوكەيكەستى پروب­لەمامەن تىكەلەي اينالىسپاعانىمەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق اپات زارداپتارىن جويۋ شارالارىنا بەلسەندى ىقپال ەتۋگە ءتيىس. بەتىن اۋلاق قىلسىن, قارۋلى قاقتىعىس-تاردا يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاۋپى ءالى سەيىلگەن جوق. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر قاتارى بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى. “قابىرعاعا ىلىنگەن مىلتىقتىڭ ءبىر اتىلماي قويمايتىنى” سياقتى بۇل يادرولىق تاجالداردىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءبىر باس كوتەرۋى دە ابدەن مۇمكىن عوي. مىنە, الەمدىك ەكولوگيا مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز پروبلەما ەكەندىگىن وسىلاردان-اق كورۋگە بولادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنتىمىز ەقىۇ-نىڭ پەرسپەكتيۆا­لارىن تولعاعان ەڭبەگىندە “قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ كەشەنى ماڭىزدى ورىن الادى, ولاردى ويداعىداي شەشۋ بۇكىل ۇيىمنىڭ رەسۋرستارىن بىرىكتىرمەيىنشە جانە كۇش-جىگەردى كەلىستىرمەيىنشە مۇمكىن ەمەس”, دەپ اتاپ كورسەتتى. – قانداي دا بولماسىن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەگى كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇ­رىلىمىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى ورتالىق ازيانىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستان­نىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىنىڭ باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ اراسىندا قاۋىپسىز كوپىر بولاتىندىعىن ۇنەمى العا تارتىپ كەلەدى. وعان اتالمىش ماقالادا دا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن... – اتا-بابامىز بىزگە ۇلان-عايىر دالانى مۇرا ەتكەن. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن قازاقستان اۋماعىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى دا ەرەكشە. ەلباسى اتاپ كورسەت­كەندەي, تولەرانتتىق قانىنا سىڭگەن حالقى بار ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قۇرلىقتار وركەنيەتىن جالعايتىن بالاماسىز كوپىر بولۋىن تاريحتىڭ ءوزى العا تارتىپ وتىر. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل قۋاتتى مەملەكەت­تەر قورشاعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز؟ ول ءۇشىن الدىمەن قۇلاشىن كەڭ جايعان شەكارالارىمىزدى جالعاستىراتىن زاماناۋي جاقسى جولدار قاجەت. سول جولداردىڭ بويىمەن جان-جاقتى دامىعان كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇ­رىلىمدار سالۋىمىز كەرەك. قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ باستى شارتىنىڭ ءبىرى – ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. ال الەۋەتتى كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەسىنسىز مۇنداي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاننىڭ “باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا” ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىنىڭ عاسىرلىق قۇرىلىسىن قولعا الۋى وسىنداي ۇلى ماقساتتاعى ىزگى نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. ءبىر قاراعاندا, كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق الەۋەتتى دامىتۋ ەقىۇ-نىڭ مىندەتى ەمەس سياقتى بولىپ كورىنەدى. بىراق بۇل ماڭىزدى ماسەلەلەردى نەگىزگى  مىندەتىنىڭ وزەگىنە اينالدىرماي, ەقىۇ-نىڭ باستى ماقساتى – قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكەيكەستى شارالارىن جۇزەگە اسىرۋى كۇردەلەنە تۇسپەك. مىنە, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسىپ, وزەكتەسىپ جاتقان ماقساتتارعا وراي پرەزيدەنتىمىز ۇيىمنىڭ كولىك-كوم­مۋنيكاتسيالىق الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزەڭىندەگى باسىم مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا شىعارىپ وتىر. ءومىردىڭ ءوزى باسىمدىق بەرگەن ءبىر اقيقات – كولىك-كوممۋنيكا­تسيا­لىق الەۋەت, ول – قاۋىپسىزدىك, ول – ەكونومي­كا, ول – ىنتىماقتاستىق. قورىتا ءتۇيىن­دەسەك, ەقىۇ-نىڭ كوكەيكەستى ماقساتىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلاتىن قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋ بولاشاق الەمدىك ەكونوميكا ارحيتەكتۋ­راسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى تالاس تۋدىرماس اقيقات. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  جىلقىباي جاعىپار ۇلى.