راسىندا دا ادامدار وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنە المايدى, ياعني قازىرگى تاڭدا پوليتسيانىڭ سانىنان گورى ساپاسى ماڭىزدى. ءبىز ايتقالى وتىرعان وقيعا دا پوليتسياعا قاتىستى سىننىڭ نەگىزدى ەكەنىن, ولاردىڭ قوعام كۇتكەن سەنىمدى اقتاي الماي جۇرگەنىن ناقتىلاي تۇسەدى.
بيىلعى 23 تامىزدا شىمكەنت قالاسىنداعى بايدىبەك بي مەن كوشەروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا بولعان جول-كولىك وقيعاسىنان ۇيلەنگەنىنە كوپ بولا قويماعان جاپ-جاس جىگىت قازا تاپتى. مارقۇم ءبىر شاڭىراقتاعى جالعىز ۇل ەكەن. ارتىندا قايعى جامىلىپ جەسىرى, جالعىز ۇلى قالدى. ءيا, ەلىمىزدەگى جول اپاتىنا قاتىستى ستاتيستيكا جان تۇرشىكتىرەدى. «ورتاق جول» جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى الەكسەي الەكسەەۆتىڭ جول اپاتى قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارىنان جىلىنا 3 مىڭنان استام ادام قازا تابادى ەكەن. بيىلدىڭ التى ايىنىڭ وزىندە 780 ادام كوز جۇمعان.
قازاقستانداعى جول اپاتتارى ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم, ءتىپتى بىرنەشە ەسە كوپ. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا جول اپاتى جاعىنان قازاقستان الەمدە ءبىرىنشى ورىن الادى ەكەن. نە سەنەرىڭدى, نە سەنبەسىڭدى بىلمەيسىڭ. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كۇندەلىكتى ومىردە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار, ءبىر ەمەس بىرنەشە ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سۇمدىق جول اپاتتارى سەندىرمەسكە قويمايدى. تۇركىستان وبلىسىندا دا جول-كولىك وقيعالارى بويىنشا كورسەتكىش كوڭىل جابىرقاتارلىقتاي. جىل باسىنان بەرى وڭىردە ءىرىلى-ۇساقتى 2000-عا جۋىق جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. جولداعى اپاتتاردىڭ كوشىن سارىاعاش اۋدانى (323) باستاسا, ەكىنشى ورىندا ماقتاارال اۋدانى (237), ال ۇشتىكتى تۇركىستان قالاسى (146) قورىتىندىلاپ تۇر. جول-كولىك وقيعالارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: جۇرگىزۋشىلەردىڭ – 82,7 پايىزى, جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ 16,4 پايىزى جول قوزعالىسى ەرەجەسىن ساقتاماۋىنان بولادى ەكەن.
جاياۋ جۇرگىنشىنى قاعىپ كەتۋ – جول-كولىك وقيعالارى تۇرلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءجيى كەزدەسەتىنى, ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىندە مۇنداي وقيعالار بارلىق وقيعالاردىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرايدى. قالالىق جەردەگى ءاربىر ەكىنشى جول-كولىك وقيعاسى – جاياۋ جۇرگىنشىنى قاعۋ. مۇنداي وقيعالاردىڭ ناتيجەسى كولىك قۇرالدارىنىڭ سوقتىعىسۋىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسە كوپ. ال وسىنداي جول-كولىك وقيعالارىنىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەلمەۋى, اق-قاراسىن اجىراتۋى ءتيىس ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بۇرا تارتاتىنى قىنجىلتادى. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتكەن وقيعا بويىنشا دا وسىنداي ولقىلىق ورىن العانعا ۇقسايدى.
– ءىنىم تۇراتبەك مانتاەۆ تۇركيانىڭ ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, ەكى اپتادان كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋ ءۇشىن جولعا جينالىپ جۇرگەن ەدى. مارقۇم اكەمنىڭ قىرقى وتكەنىنە ءبىر اي وتەر-وتپەس جالعىز ىنىمنەن ايىرىلدىم, – دەپ جازادى «فەيسبۋكتەگى» ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتىنەن, باس پروكۋرورىنان, ىشكى ىستەر مينيسترىنەن, جوعارعى سوتتىڭ توراعاسىنان كومەك سۇراپ, حات جازعان جازۋشى, پرەزيدەنت ستيپەندياسىنىڭ لاۋرەاتى, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى اياگۇل مانتاي.
حات يەسىنىڭ جازۋىنشا, شىمكەنت قالاسىنداعى بايدىبەك بي مەن كوشەروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا بولعان جول اپاتىن تەكسەرگەن انىقتاۋشىلار وزدەرىنە تيەسىلى مىندەتتى ورىنداماي, ءىستى بۇرا تارتقان. وسىنىڭ سالدارىنان مارقۇمدى قاعىپ ولتىرگەن جۇرگىزۋشى جابىرلەنۋشىگە, ال جابىرلەنۋشى ايىپتالۋشىعا اينالىپ شىعا كەلگەن. قازىر وسى قىلمىستىق ءىس شىمكەنت قالاسى قاراتاۋ اۋداندىق سوتىندا قارالىپ جاتىر. سەيسەنبى كۇنى وتكەن سوت وتىرىسىنا جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ارنايى بارىپ قاتىسقان ەدىك. بىراق سوت سوتتالۋشىنىڭ كەلمەۋىنە بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلدى. ن.ابىلقاسوۆتىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, اۋرۋحانادا ەمدەلۋگە ءماجبۇر بولعان كورىنەدى.
سوتتالۋشى نۇرلان ابىلقاسوۆتىڭ اپكەسى الماگۇل ابىلقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءتارتىپ ساقشىلارى تەرگەۋ امالدارىن بىرجاقتى جۇرگىزگەن.
– سول كۇنى تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا كوشە قيىلىسىندا مەنىڭ ءىنىم نۇرلان «تويوتا» كولىگىمەن كوشەروۆ كوشەسىنە قاراي بۇرىلۋ ءۇشىن كولىكتەردى وتكىزىپ تۇرعان. جۇرگىزۋشى سابير مۋرتازين «بمۆ» كولىگىمەن وتە قاتتى جىلدامدىقپەن كەلىپ, رولگە يە بولا الماي, ءىنىمنىڭ كولىگىن كەلىپ سوققان. سوققىنىڭ قاتتى بولعانى سونشالىقتى, «بمۆ» كولىگى بورديۋرلەردى بۇزا-جارىپ, جولدىڭ شەتىندە تۇرعان تۇراتبەك مانتاەۆتى قاققان. وقيعادان كەيىن تەرگەۋشىلەر كەلىپ, جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سىزباسىن جاسايدى. وعان ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشكىم قاتىسپاعان. سەبەبى ول كەزدە جاراقات العان ءىنىم نۇرلاندى اۋرۋحاناعا الىپ كەتكەن. ارادا ونشاقتى كۇن وتكەندە مۋرتازين پرەزيدەنتكە دەيىن ارىز جازىپ, بايبالام سالدى. ءىنىمنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ەكەندىگىن العا تارتتى. ءتىپتى بۇل وقيعانىڭ ۇلتارالىق ماڭىزى بارىن, ءوزىنىڭ وتباسىنا قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن ەكەنىن جازدى. وسىلاردىڭ اسەرى مە, ءىس مۇلدەم باسقا ارنامەن جۇرە باستادى. اقىر اياعىندا ن.ابىلقاسوۆ ايىپتالۋشى, مۋرتازين جابىرلەنۋشى بولىپ شىعا كەلدى, – دەيدى الماگۇل ابىلقاسوۆا.
ا.ابىلقاسوۆا ءوزىنىڭ سوزدەرىن راستايتىن ايعاقتاردى دا كورسەتتى. وقيعا ورنىنا جاقىن جەردە تۇرعان «الاتاۋ» سالتانات سارايىنىڭ الدىنا ورناتىلعان بەينەباقىلاۋ قوندىرعىسىنان الىنعان بەينەتاسپادان جول اپاتىنىڭ قالاي بولعانى انىق بايقالادى. سابير مۋرتازين مىنگەن قارا ءتۇستى «بمۆ» كولىگى جول قيىلىسىنا وتە جوعارى جىلدامدىقپەن كەلىپ (كەم دەگەندە ساعاتىنا 90-100 شاقىرىم), باستى جولدا كەلە جاتقان كولىكتەرگە جول بەرىپ تۇرعان ن.ابىلقاسوۆ مىنگەن اق ءتۇستى «تويوتا» كولىگىن سوعادى. «بمۆ» «تويوتانى» قاعىپ وتكەننەن كەيىن 10 مەتردەي جەرگە سىرعاناپ بارىپ, جول شەتىندەگى جۇرگىنشىنى (مارقۇم ت.مانتاەۆتى) قاققان. ساعاتىنا 60 شاقىرىمدىق جىلدامدىقپەن كەلگەن كولىك وسىنشاما سۇمدىقتى جاسادى دەگەنگە سەنگىڭ كەلمەيدى. ءبارى سول كولىكتى جوعارى جىلدامدىقپەن ايداعاننىڭ كەسىرى ەكەنى انىق كورىنىپ تۇر. بۇل بەينەتاسپا ىسكە تىگىلگەن. الايدا تەرگەۋشىلەردىڭ ونى نەگە نازارعا الماعانى تۇسىنىكسىزدەۋ.
كولىكتەردىڭ اپاتتان كەيىنگى فوتوسۋرەتتەرى دە ا.ابىلقاسوۆانىڭ ايتقاندارىن قۋاتتايدى. ەكى كولىك تە تۇمسىق جاعىمەن كەلىپ سوعىسقان. ەگەر «تويوتا» «بمۆ»-عا جول بەرمەي, الدىنا شىعىپ كەتكەن بولسا, سوققى «تويوتانىڭ» سول جاق بۇيىرىنەن بەرىلۋى كەرەك ەدى. ارينە, بۇل – ءبىزدىڭ بولجامىمىز. ءبارى دە جول-كولىك وقيعاسىن انىقتاۋشىلاردىڭ ۋاقتىلى, كۇمان تۋمايتىنداي ءادىل زەرتتەمەۋىنەن تۋىپ وتىر عوي. كۇمان تۋعان سوڭ سوتتالۋشى تاراپ قازىر تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. بۇل ءبىراز شىعىندى قاجەت ەتەدى.
ء«بىز جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشپايمىز. بۇل ءىستىڭ انىق-قانىعىن تاعى ءبىر تەكسەرۋ ءۇشىن تەرگەۋگە قايتارۋدى تالاپ ەتەمىز. ءبارى ءادىل قارالۋى ءتيىس. كوپشىلىكتەن بيىل 23 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ بولعان وسى وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى تابىلسا, بىزبەن حابارلاسۋىن وتىنەمىز», – دەيدى ا.ابىلقاسوۆا.
جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تاپقان تۇراتبەك مانتاەۆتىڭ اپكەسى اياگۇل مانتاەۆا دا ادىلدىكتى تالاپ ەتەدى. «قاتتى جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان سابير ءمۋرتازيننىڭ دە ءىنىمنىڭ ولىمىندە كىناسى بار دەپ سانايمىن. ەگەر ول قاتتى جىلدامدىقپەن كەلمەسە, جولدىڭ شەتىندە تۇرعان ىنىمە سوقتىقپاس ەدى», – دەيدى ا.مانتاەۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا.
ارينە, جول-كولىك وقيعاسى قاساقانا جاسالمايدى. سول جول اپاتىن تەرگەپ, تەكسەرەتىن پوليتسيانىڭ زاڭ شەڭبەرىندە دۇرىس باعا بەرۋىن قاداعالايتىن شىمكەنت قالالىق پروكۋراتۋراسىنان جابىرلەنۋشى جاقتىڭ جانايقايىنا بايلانىستى تۇسىنىك سۇراماق بولعانبىز. الايدا پروكۋراتۋرانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىندەگىلەر ساۋالىمىزعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن الدىمەن قىزمەتتىك حات جازۋ قاجەتتىگىن, حات استاناعا جولدانىپ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قاراۋىنان وتەتىنىن, وعان سودان كەيىن بارىپ جاۋاپ بەرىلەتىنىن ءمالىم ەتتى. سوڭعى كەزدە پروكۋراتۋراداعىلار وسىنداي بيۋروكراتيالىق «ويىن» ويلاپ تاپقانى حالىقتىڭ كوزى, ءتىلى ءھام قۇلاعى سانالاتىن جۋرناليستەردى قىنجىلتىپ-اق ءجۇر. بۇگىن ەفيردەن كورسەتىلەتىن سيۋجەت نەمەسە ەرتەڭ گازەتكە شىعاتىن ماقالا پروكۋراتۋرانىڭ بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن جاۋابىن قايدان كۇتسىن؟ باس پروكۋراتۋراداعىلار وسى باس اۋرۋدى شەشىپ بەرۋدى كەشىكتىرمەسە ەكەن دەيمىز.
عالىمجان ەلشىباي,
ەگەمەن قازاقستان»
شىمكەنت
