ماڭعىستاۋدا شارۋاگەرلەردىڭ قاردىڭ نەمەسە جاڭبىردىڭ سۋىن جيىپ كادەگە جاراتۋى, تاۋدان اققان ىزالاردى سۋ كوزى رەتىندە ساقتاۋى تۋرالى بايانداعان اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى, مارقۇم س.ابىشەۆ سۋ جيناۋ, سۋ ساقتاۋ ادىستەرى تۋرالى ايتا كەلىپ, تاقىر, تاسقاق, قوڭىرداڭ, كۇپى, شىرلاۋ, كەرىز دەگەن اتاۋلارعا, سونداي-اق ىزا, ەسپە, ورپالىق سۋ كوزدەرى مەن جارما, ولاق سۋ كوزدەرى جايلى «ەرتە كوكتەمدە ۇقىپتى قولمەن كومىلگەن قار سۋى − شىرلاۋ از عانا شارۋانى ىستىق تۇسكەنشە ىلالايدى. ماڭعىستاۋدا قۇسىمنىڭ تۇرانى, كوكتاستىڭ تۇرانى, قانشىم تۇران, قىزىل تۇران نەمەسە سۋ تۇراتىن تاقىرلاردىڭ اتادان بالاعا مۇرا بولىپ, ايراننىڭ تاقىرى, قۇسقونباستىنىڭ تاقىرى, ۇلاناقتىڭ تاقىرى, ەلەيدىڭ تاقىرى, بايمەننىڭ تاقىرى دەيتىن ءمان-ماعىناسىن جويعان جوق. ال جان-جاعى تاستى جارقاباق, تابانى قاتقىل تۇيىقتاعى قازانشۇڭقىر «كۇپ» دەپ اتالىپ, ونىڭ سۋلارى 1950-60 جىلدارعا دەيىن كادەگە استى. ماڭعىستاۋ جەرىندە شاڭىراقكۇپ, ساۋرانىڭ كۇبى, قوڭىركۇپ, شايتانكۇپ, بايسارىنىڭ كۇبى سياقتى تالاي زامان ەل يگىلىگىنە جاراعان بەلگىلى كۇپتەر كوپتەپ سانالادى» دەپ توقتالادى دا, سۋ ساقتايتىن ورىنداردىڭ قالاي جاسالاتىندىعىنا, ارقايسىسىنىڭ ەرەكشە لىگىنە جەكە-جەكە تۇسىنىك بەرەدى.
كوزدەرىنە جىلت ەتىپ كورىنگەن سۋدى قاعىس قالدىرماي, كادەگە جاراتقان دالا ەڭبەككەرلەرى قۇدىق, شىڭىراۋ قازباي ماسەلەنى دەندەپ شەشە المايتىنىنا كوزى جەتكەندەي. تەرەڭدىگى بىرنەشە قۇلاشقا جەتەتىن قۇدىقتاردى – شىڭىراۋلاردى نەبىر قيىندىقتاردى باستان كەشىرە ءجۇرىپ قازىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىندى. دەرەكتەر ماڭعىستاۋ وڭىرىندە حIح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا سۋى اششى-تۇششىسى ارالاس 1134 قۇدىق, 1819 جىلى 4168 قۇدىق بولدى دەگەندى ايتادى. 1960 جىلدارى قولدان جاسالعان قۇدىقتاردىڭ بىتەلگەن كوزدەرىن ارشۋ سىندى جۇمىستارىنا جاڭا تەحنيكالار ارالاستى. قارا كۇشتى قاجەت ەتىپ, الاقان تەرىسى سىپىرىلا ءجۇرىپ قاۋعامەن, شىعىرمەن, ارقانمەن تارتىلاتىن شىڭىراۋ سۋى ەندى ارنايى سۋ تارتقىش موتورلارمەن – ۆلم-100 قۇرىلعىسىمەن جۇزەگە اسا باستادى. وسىلايشا, سۋدى شىڭىراۋدان شىعارۋ ءادىسى وزگەرىپ, تۇرمىسقا جەڭىلدىك ەنگەنىمەن, نەگىزگى سۋ كوزى رەتىندەگى قۇدىقتاردىڭ, شىڭىراۋلاردىڭ قىزمەتى, قۇندىلىعى جويىلعان جوق.
ماڭعىستاۋدىڭ بويى مالدان بوساپ كورگەن جوق, ءتىپتى سوعىستان سوڭعى جىلدارداعى مال سانىن ارتتىرۋعا بايلانىستى تاپسىرمالارعا ساي ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىن تۇتاسا قاپتاعان مىڭعىرعان ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبۇيىرىن شىعارىپ, مەيىرىن قاندىرعان, شوپان اۋىلدارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كەم-كەتىكسىز قامتىپ تۇرعان وسى قۇدىقتار بولاتىن.
كەڭشارلار تاراپ, جەكە شارۋا قوجالىقتارى بوي كوتەرگەن سوڭ, جايلاۋدى ەن جايلاعان مالشىلار اۋىلدارى مەن وتارلارى جوعالىپ, مالدى اۋىلدارعا جەم-ءشوپ تاسىعان كولىكتەر شيىرلاعان قىر اسقان قاسقا جولداردى ءشوپ باسىپ, كەڭ دالا ءبورى جورتىپ, جىلان جورعالاعان مەڭىرەۋ قالىپقا ءتۇستى. ەڭ وكىنىشتىسى – سۋى تاپشى وڭىردە بىرنەشە مىڭداعان قوي مەن ەشكىنى, تۇيە مەن جىلقىنى قالتقىسىز قاندىرىپ, جەر استىنان كول-كوسىر اقتارىلعان قۇدىقتاردىڭ كوزدەرى بىرتە-بىرتە بىتەلىپ بارادى, كەزىندە ماڭدايىنان اعىپ, كوزىنە قۇيىلعان تەردى الاقانىمەن سۇرتە ءجۇرىپ, جانقيارلىقپەن قۇدىق قازعان قۇدىقشىلاردىڭ ەڭبەگى توپىراق استىنا كومىلىپ, كوزدەن تاسا بولۋدا. ماڭعىستاۋدىڭ كەز كەلگەن جەرىن ءتۇرتىپ قالساڭ سۋ اتىلا جونەلەدى دەيتىندەي ەمەس, ونىڭ ۇستىنە سۋ كوزىنىڭ اششى جانە تۇششى, مول جانە تاپشى بولىپ كەلەتىن نۇكتەلەرى بار. ولار – كەشەگى ەرلەردىڭ قولدارىندا ەشقانداي زەرتتەۋ-انىقتاۋ قۇرالدارى بولماسا دا وزدەرىنىڭ سۇڭعىلا جەرشىلدىكتەرىنە سۇيەنىپ, تابيعات تامىرىن تاپ باسقان «دالا اكادەميكتەرىنىڭ» قالت كەتپەيتىن قاعيدالارىنا نەگىزدەپ قازعان قۇدىقتارى بولاتىن! قۇدىقشىلاردىڭ ولشەۋگە كەلمەيتىن ەڭبەكتەرى تۋرالى تاريحشى قالامگەر ابىلقايىر سپاننىڭ «ولار قازىپ قالدىرعان جۇزدەگەن شىڭىراۋلار – بۇگىندە حالىقتىڭ ورتاق قازىناسى, قارا جەردى سۇيمەنمەن ايلاپ, جىلداپ قاشاپ, ويىپ سۋ شىعارعان قۇدىقشىلار ەڭبەگىن تاريحتا ەگيپەت پيراميدالارىن سالعان قۇرىلىسشىلار ەڭبەگىمەن عانا سالىستىرۋعا بولادى. ماڭعىستاۋدىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن دۇنيەجۇزىنىڭ ەش جەرىندە قايتالانبايتىن قاسيەتتى مۇرا دەسە بولعانداي» دەگەن اۋىر ماعىنا ارقالاعان از ءسوزى كوپ جايدى اڭعارتىپ تۇر.
قۇدىقتاردىڭ سۋسىز جەردەگى حالىقتىڭ ومىرىندە الار ورنى مەن ماڭىزى زور بولعاندىقتان, ولار ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولدى. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرى, سۋدىڭ تەرەڭدىگى مەن قورى, قازىلۋى, قۇرىلىسى, قازعان ادام مەن قازۋعا تاپسىرىس بەرۋشى, قۇنى, قازۋ ۋاقىتى, سونداي-اق قۇدىققا دەيىنگى كۇپ, تاقىر, كەرىز, تاقىر, تاعى باسقا سۋ ساقتايتىن ورىندار مەن ادىستەرى – ءوز الدىنا ۇلكەن عىلىم, ەكىنشىدەن, ولار – فولكلور. ەل اراسىندا قۇدىققا, شىڭىراۋعا قاتىستى اڭىز اڭگىمەلەر, قيالي تۋىندىلار مەن ولاردىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر بار. قۇدىق اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جازۋشى ءا.كەكىلباەۆتىڭ «شىڭىراۋ» پوۆەسى – بۇل ايتىلعاندارعا ناقتى دالەل جانە ول پوۆەست بۇل تاقىرىپتاعى الۋان اڭگىمەنىڭ ءبىر عانا جەلىسى. سونداي-اق اقتوبەگە ءىسساپارى بارىسىندا ءا.جانگەلدين وتريادىنىڭ ايالداپ, سۋ ءىشىپ جان شاقىرۋى – قۇدىققا قاتىستى قىزعىلىقتى تاريح. جال-جال قۇم اراسىندا سول قۇدىق كەزدەسپەگەندە ماڭىزدى تاپسىرمامەن جولعا شىققان تۇتاس وتياردتىڭ كۇيى نە بولار ەدى؟
بالا كەزىمىزدە سان جۇلدىز جىپىرلاعان جايلاۋ تۇنىندە اعا-اپالارىمىزدىڭ ادەمى ەرتەگى, جۇمباقتارىن تىڭداپ جاتىپ ۇيقىعا كەتەتىنبىز, سول كەزدەگى بالا ۇعىمىنا ساي شەرتىلەتىن ەرتەگىلەر مەن جۇمباقتار دا قۇدىققا ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن. «قوجاناسىر تۇندە كەلە جاتىپ قۇدىققا ءۇڭىلىپ قاراپ, شىڭىراۋ تۇبىندەگى سۋ بەتىندە قالقىعان ايدى كورەدى دە «ويباي, اي قۇدىققا ءتۇسىپ كەتىپتى عوي!» دەپ شوشىپ, ايدى قۇتقارماق بولىپ قۇدىققا ۇزىن ارقاندى بويلاتادى. ارقان ايعا ءىلىندى-اۋ دەگەن مەزگىلدە قۇلاشتاپ تارتا باستايدى, كەنەت كەدىر-بۇدىر قۇدىقتىڭ ءبىر ىلمەشەگىنە ىلىنگەن ارقاندى شىرەنىپ تارتقان ساتىندە ارقان ءۇزىلىپ كەتىپ, قوجەكەڭ شالقاسىنان قۇلايدى. قۇلاپ جاتىپ اسپانداعى ايدى كورىپ, «ايتەۋىر, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردىم-اۋ»» دەپ جونىنە كەتكەن ەكەن» دەگەن ەرتەگىنى تايعا ءمىنىپ, مال قايىرىپ, قۇدىققا بارىپ مال سۋارىپ, ءتول ارقالاپ ەرجەتكەن مالشى بالالارىنىڭ اراسىندا ەستىمەگەن بالا جوق...
باسىنا مالشى اۋىلدارى قونىس ەتپەگەندىكتەن بۇگىندە سول قۇدىقتار يەسىز, قاڭىراپ تۇر. وسى ورايدا قۇدىقتاردى قۇتقارۋدىڭ جولى وسى بولار ما دەگەن ەكى وي ەسكە تۇسەدى.
ءبىرىنشىسى – ماڭعىستاۋدىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋدا باسىم باعىت مالشارۋاشىلىعى بولىپ قالا بەرەدى. «قالاۋىن تاپسا, قار جانار» دەگەندەي, ماڭعىستاۋدىڭ كليماتىنا ساي وسىمدىك, ەگىن ەگۋگە بولار, بىراق ونىمەن تۇتاس حالىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىن, عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن كەشەندى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا جەكەلەگەن جىلىجايلارمەن وڭىردەگى ميلليونعا جۋىق تۇرعىننىڭ «جىرتىعىن جاماۋ» مۇمكىن ەمەس جانە جىلىجايلارداعى وسكىندەر وسىنشا تۇرعىننىڭ, كەلىپ-كەتۋشى قوناقتاردىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە سول وسىمدىكتەردى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى تاعى بار... ال مالشارۋاشىلىعى ماڭعىستاۋدىڭ ۇيرەنشىكتى, ءارى ءتول كاسىبى. بۇرىنعىداي جولعا, حابار-وشار الۋعا, قارىم-قاتىناسقا, بالا وقىتۋعا, ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى, وزگە دە تۇرمىستىق قيىندىقتاردىڭ ءبىرازى زاماناۋي جاڭالىقتارمەن الماسقان كەزدە مالشارۋاشىلىعىن دا جاڭاشا جاڭعىرتۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, شارۋاگەرلەر جايلاۋلارعا, قۇدىقتارعا ات باسىن بۇرسا دەيسىڭ؟!
جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ – قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارىلىپ, كۇش جۇمىلدىرىلعان تاقىرىپ. ال جايىلىمداردى سۋلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى جەراستى سۋلارىنا نەگىزدەلسە, ول ماسەلەدە قۇدىق قازۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلگەن. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 2018 جىلعى 23 شىلدەدەگى №317 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ بويىنشا سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ەرەجەگە ساي ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا قۇدىق قازۋ ءۇشىن بەرىلەدى, ياعني سۋبسيديالاناتىن شىعىندار تىزبەگىنە قۇدىقتى سالۋ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن ەسەپتەۋدەگى شىعىندار, كوشپەلى سۋ تاسىعىشتاردى ساتىپ الۋ جانە ورناتۋ جۇمىستارى جاتادى. باعدارلامادا اتالعان شىعىنداردىڭ 80 پايىزىنا دەيىن سۋبسيديالاۋدى قاراستىرعان. ءبىر شاحتالى قۇدىق قازۋ ءۇشىن شامامەن 3,5-5 ملن تەڭگە, قۇبىرلى قۇدىق-ۇڭعىمالارعا 6,2-8 ملن-عا دەيىن قارجى شىعىندالادى. ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلى وڭىردە 60 قۇدىق قازۋ جوسپارلانعان. بىزگە وسىنشا شىعىن شىعارىپ جاڭا قۇدىقتار قازعان ءتيىمدى مە, الدە باردى جاڭعىرتىپ, ەسكى قۇدىقتاردىڭ كوزىن ارشۋ ارزانعا تۇسە مە؟ ارينە, تەحنيكانىڭ جەتىلگەن زامانىندا كونە قۇدىقتاردىڭ كوزىن ارشىپ, تازارتۋ الدەقايدا ارزان. سونداي-اق كەڭەستىك كەزەڭدە ايماقتى سۋمەن قامتيتىن ەكى ىرگەلى مەكەمە بولدى, وسى مەكەمەلەردىڭ اتسالىسۋىمەن ءۇستىرت ءۇستى تولىقتاي يگەرىلىپ, مال وتارلارىن قوينىنا تولتىرىپ, ولاردى قۇدىق سۋىمەن جەتكىلىكتى سۋارىپ شىعارۋعا قازىرگە دەيىن دايىن كۇيىندە تۋسىراپ جاتىر. ماڭعىستاۋدىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىندا مالشارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, جاڭادان اشىلعان جەكە شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن قۇدىق قازۋمەن بىرگە, ءۇستىرت ۇستىندەگى, جالپى ايماقتاعى قۇدىقتاردى ادىرا قالدىرماي كادەگە جاراتۋ ماسەلەسى تۇر.
قۇدىقتار جايلى ويعا ورالاتىن ەكىنشى باعىت – كونەنىڭ كوزى, كەشەگى قول قايراتى جانە قايلا, سۇيمەن سىندى قاراپايىم قۇرالدارىڭ كۇشىمەن جاسالعان جانسەبىل ەڭبەكتىڭ جەمىسى – قۇدىقتاردىڭ بارلىعىن بولماعانمەن سۋى مول, تاريحى تەرەڭ, وزىندىك جاسالۋ ەرەكشەلىگى بار قۇدىقتاردى, شىڭىراۋلاردى تاريحي-مادەني مۇرالار ساناتىنا ەنگىزۋ. ويتكەنى جانقيارلىق ەڭبەكپەن, شەبەرلىكپەن جاسالعان قۇدىقتاردى ساۋلەت ونەرىنىڭ ءبىر سىلەمى دەسەك نەمەسە ساۋلەت-قۇرىلىس ەسكەرتكىشتەرىنەن كەم تۇسپەيدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ايماقتاعى قۇدىقتاردىڭ كارتاسى ازىرلەنىپ, قاي جەردە قانداي قۇدىق بار ەكەندىگى تاريحي تۇرعىدا حاتتالىپ, بولاشاققا مۇرا رەتىندە جەتۋى ءتيىس. ايتپەسە, كوزى بىتەلىپ, توپىراق باسقان قۇدىقتاردىڭ بولاشاقتا قۇمدا ءىزى, سايدا سانى قالمايتىنى بەلگىلى.
ءشول دالادا تىرشىلىك كوزى بولعان قۇدىقتارعا قامقورلىق قاجەت-اق.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
