بۇل ساپاردا قازاقستاندىق ارداگەرلەردىڭ دەلەگاتسياسى نەگىزىنەن قوستاناي وبلىسىنىڭ ارداگەرلەرىنەن قۇرالعان بولاتىن. ونىڭ قۇرامىندا كەزىندە حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ءمينيسترى بولعان ا.سەرەدەنكو, قازاقستان پارلامەنتىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى و.كيكولەنكو, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تانىمال اقىن س.وسپانوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى, جازۋشى گ.احمەتشين, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ل.دياچكوۆ ءتارىزدى ەلگە اتى ءمالىم تۇلعالار بولدى. ال اتالعان ساپاردىڭ وسى وبلىستىڭ ىسكەر ازاماتتارى م.قابدىسالىقوۆ پەن م.احمەدزيانوۆتىڭ قولداۋىمەن ىسكە اسقانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون.
تاتارستاننىڭ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ باسشىسى حابير يشتيرياكوۆ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ بۇگىنگى كۇندەرى اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستارىمەن تانىستىردى. ارداگەرلەر اراسىندا ەكى جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇراتىن «بالقىش – سيانيە» اتتى ارداگەرلەردىڭ كونتسەرتىنە شاقىردى. سازدى تاتار اندەرى مەن شابىتتى بيلەرى, حور ونەرى تاماشالاۋشىلاردىڭ ويىنان شىعىپ, ونەرپازدارعا قوشەمەت كورسەتتى. ءبىز دە ەلىمىزدىڭ اتىنان تاتار باۋىرلاردى قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەدىك. سونىمەن بىرگە قازاقستاندىق ارداگەرلەر تاتارستاننىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قولداۋ ءمينيسترى ە.زاريپوۆانىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, رەسپۋبليكادا ارداگەرلەرگە كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىقپەن, قولداۋمەن تانىستى.
ساپار بارىسىندا تاتارستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوستاناي وبلىسىنىڭ ارداگەرلەر ۇيىمدارى اراسىندا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا, ونىڭ ىشىندە تاتارستان مەن قازاقستان اراسىندا بۇرىننان جۇمىس ىستەيتىن شارتتىق قاتىناسقا نەگىزدەلگەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وندا تاتارستان مەن قازاقستاننىڭ قوستاناي وبلىسى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, جاستاردىڭ پاتريوتتىق قوزعالىسىن دامىتۋ, اعا بۋىنعا قامقورلىق كورسەتۋ ىسىنە لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ باسشىلارى رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوپۇلتتى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىقتى نىعايتۋعا, تاتارستان مەن قازاقستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ بايلانىسىن ودان ءارى ورىستەتۋگە, داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ, مادەني-رۋحاني تاجىريبەمەن الماسۋدى جالعاستىرۋعا, وسكەلەڭ ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۋاعدالاستى.
جالپى, قازاقستان مەن تاتارستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق 1997 جىلدىڭ 25 تامىزىندا بەكىتىلگەن قازاقستان مەن تاتارستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن. ۇزاق جىلدار بويى رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناسى اياسىندا قازاقستان تاتارستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. مۇنى ەكى ەل اراسىندا ءجيى بولاتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلار ايعاقتايدى.
ەكى ەل اراسىنداعى بارىس-كەلىس رەسپۋبليكالار كاسىپورىندارىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنا سەرپىن بەرەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە تاۋار اينالىمى دا ارتا تۇسەدى. ماسەلەن, 2017 جىلى قازاقستان مەن تاتارستان اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,7 ەسەگە ارتىپ, 702,9 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان تاتارستاندىق كاسىپورىندار اراسىندا «كاماز», «تاتنەفت», «تايف», «قازان تىكۇشاق زاۋىتى», «كمپو» اق, «ەلاز» اق, «كەر-حولدينگ» كومپانيالار توبى جانە «تاتسپيرتپروم» اق بار.
ەلورداداعى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اياسىندا دا جۇمىس جالعاسىن تابۋدا. تاتارستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق دامۋ اگەنتتىگى احقو-مەن ءوزارا ارەكەتتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. تاتارستاندىق ماماندار مۇنىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ءىس جۇزىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جانە وزدەرىندە يسلام ەكونوميكاسى ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي كومەكتەسەتىنىن ايتىپ وتىر.
قازاقستاندا 200 مىڭنان استام تاتار دياسپوراسى تۇرادى. ەلىمىزدە ولاردىڭ انا ءتىلىن, ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. اۋەسقوي تاتار انسامبلدەرى مەن تەاتر ۇجىمدارى جۇمىس ىستەيدى, تاتار تىلىندە مەرزىمدى باسىلىمدار شىعارىلادى, ورال قالاسىندا عابدوللا توقاي ورتالىعى مەن مۋزەيى قۇرىلعان, سەمەيدە «ەرتىس موننارى» اتتى تاتار اندەرىنىڭ جىل سايىنعى فەستيۆالى وتەدى, تاتار ونەر مەكتەپتەرى بار. استانا, الماتى, پەتروپاۆل, پاۆلودار, وسكەمەن قالالارىندا تاتار جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان.
ساپار بارىسىندا تاريحي شاھارمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
تاتارستاندا 1500 مەشىت بولسا, سونىڭ 68-ءى قازان قالاسىندا. جاڭا شاعىن اۋدان سالىنعان كەزدە مەشىت قۇرىلىسى مىندەتتى تۇردە جوسپارلانىپ, ورنى قالدىرىلادى ەكەن. ءبىز اتاقتى قۇل شاريف مەشىتىندە بولدىق. بۇل مەشىتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كۇندىز-ءتۇنى, تاۋلىك بويى يمامدار كەزەكتەسىپ قۇران وقيدى. بۇل ساۋد ارابياسىنداعى ءال-حارامنان كەيىن ۇزدىكسىز قۇران وقىلاتىن ەكىنشى مەشىت بولىپ تابىلادى.
مەشىتتە وتەتىن نەكەنى تىركەۋ, سابيلەردىڭ ەسىمىن قويۋ, ءولىم جونەلتۋ شارۋالارىنا كاسىپكەرلەر قول ۇشىن سوزىپ, دەمەۋشىلىك جاسايدى. بىراق ونى جاريا ەتۋگە كاسىپكەرلەر دە, ءدىني قىزمەتكەرلەر دە ق ۇلىقتى ەمەس. جاراتۋشىنىڭ راقىمشىلىعى ءۇشىن جاسالعان جۇمىستى ناسيحاتتاۋ ارتىق دەپ سانايدى.
ءبىز بولعان جانە ءبىر مەشىت – شاhابۋددين مارجاني مەشىتى. اتى ايگىلى تەولوگ, تاريحشى شاhابۋددين ەسىمىن ورتا ازيا حالىقتارى دا جاقسى بىلەدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان ۇلى ويشىلدار تۋرالى 7 تومدىق كىتاپ اباي جاستانىپ وقىعان كىتاپتاردان سانالادى. اۋەلى بۇحارادا, سودان سوڭ سامارقاندا ءبىلىمىن ۇشتاعان مارجاني 1849 جىلى ەلگە ورالىپ, 1850 جىلدان باستاپ قازان مەشىتىنە يمامدىققا تاعايىندالادى. مارجاني ارتىنا 33 ءدىني ەڭبەك جازىپ قالدىرعان ۇلكەن عالىم.
ال ءمارجانيدىڭ شاكىرتى ايجارىق بيجومارت ۇلى قاماراددين سەمەي قالاسىنداعى ريزا مەدرەسەسىندە ابايعا ساباق بەرگەن. ول سونداي-اق باياناۋىلدا ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىن دا وقىتقان.
ءحىح عاسىردا قازان قالاسى شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن زەرتتەيتىن, مادەني مۇراسىن باسىپ شىعاراتىن اسا ءىرى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعان. شىعىس حالىقتارىنىڭ انا تىلىندە جاريالانعان كىتاپتاردىڭ جەتپىس پايىزدان استامى قازاندا باسىلىپ تۇرعان. سونىڭ ىشىندە ءبىر مىڭنان استام قازاق كىتابى بەس ميلليون دانامەن تاراعان.
تۋىسقان حالىقپەن قارىم-قاتىناسىمىز تاريح تەرەڭىنەن باستاۋ الىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ جان-جاقتى وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزسە, ول بايلانىس ءححى عاسىردا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. تاتارستانعا جاساعان ساپارىمىز دا سونىڭ ءبىر ايعاعى. قورىتا ايتقاندا, باۋىرلاس ەلدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, مەيماندوس, اقجارقىن تاتار حالقىنىڭ, رەسپۋبليكانى مەكەندەگەن باسقا دا حالىقتاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى ومىرىنە قانىعىپ, ەلگە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن ورالدىق.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق
بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
