كۇنى كەشە ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى جاڭا شەجىرەسىنىڭ مەرەيلى جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتكەن باس قالامىزدىڭ عۇمىرناماسى سوناۋ ءبىر دەشتى-قىپشاق زامانىندا داۋىرلەگەن بوزوق قالاسىنان باستاۋ الادى. بۇل تۋرالى استانا قالاسى توڭىرەگىنىڭ تولىق ارحەولوگيالىق كارتاسىن جاساۋعا العاش باستاماشى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «...ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تۇپكى اتاسى, ال ونىڭ سوڭعى تىكەلەي مۇراگەرى قازىرگى قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانا قالاسى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
نۇرا مەن ەسىل وزەندەرىنىڭ ساعاسىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالار تۋرالى العاشقى دەرەكتەر رەسەي يمپەرياسى باس شتابىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 1816 جىلى ەسىل مەن نۇرا اۋماعىن زەرتتەگەن كەن ينجەنەرى يۆان شانگيننىڭ كۇندەلىگىندە كەلتىرىلگەن. ونىڭ بۇل كۇندەلىكتەرى 1820 جىلى رەسەيدىڭ يمپەراتورلىق «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا جاريالانعان. وسى ەرتە ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جۇرناعىن تابۋ جۇمىسىمەن وتكەن عاسىردىڭ 50-70-جىلدارىندا حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى الكەي مارعۇلان دا اينالىسقان. الايدا استانا قالاسى توڭىرەگىندە ورىن تەپكەن بىتىعاي جانە بوزوق قالالارىنىڭ ورنى تەك ەلىمىزدىڭ استاناسى الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلگەن كەزەڭدە انىقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بوزوق قالاسىنىڭ ورنىن 1997 جىلى تاۋىپ, 1998 جىلى العاش ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن اكادەميك, ەسىل ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە جەتەكشىسى, مارقۇم كەمەل اقىشەۆ بولاتىن.
بوزوق قالاسى ەسىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى بۇزىقتى كولىنىڭ شىعىس جاعىندا, ەسىل وزەنىنەن وتەتىن ءداستۇرلى وتكەل – قاراوتكەلدەن وڭتۇستىك-شىعىس باعىتقا قاراي 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. قازىرگى كەزدە بۇل ارحەولوگيالىق نىساننىڭ اۋماعى استانا قالاسىنىڭ شەڭبەرىندە قالعان. بۇل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش ءۇش بولىكتەن – ورتالىق جانە شەت جاعىنداعى ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسى ورلارمەن, بوگەتتەرمەن قورشالعان. وسى ورتالىقتان 70 مەتر سولتۇستىككە قاراي جەر ءۇي كەيپىندەگى تۇراقتار, قۇدىقتار جانە وزەننەن تارتىلعان ەگىن سۋاراتىن ارىقتار ورنالاسقان. ورتالىقتان 40 مەتر وڭتۇستىككە قاراي قىش كىرپىشتەن قۇيىلعان مازارلار مەن كەسەنەلەردىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتىڭ ءتورتىنشى قۇرىلىمى قالانى شىعىستان سولتۇستىككە قاراي قورشاعان قورعاندار مەن ورلاردان تۇرادى.
وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ءبىز كەزىندە ءوسىپ-وركەندەگەن ورتاعاسىرلىق قالانىڭ ارحەولوگيالىق دەرەكتەرىن ءبىلۋ ماقساتىمەن بوزوق قالاسىن العاش اشقان, 1998 جىلى وسى وڭىردە تۇڭعىش قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەسىل ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك كەمەل اقىشەۆتىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى, ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەۇۋ پروفەسسورى مارال حابدۋلينامەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز. سوندا مارال قالىمجانقىزى بۇگىنگى ەلوردامىزدىڭ تۇپكى اتاسى سانالاتىن ورتاعاسىرلىق قالا تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ دەرەكتەرىن جان-جاقتى تىلگە تيەك ەتكەن ەدى.
«قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءبىز بۇل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتىڭ عۇمىرىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىردىق, − دەپ باستاعان ەدى اڭگىمەسىن مارال حابدۋلينا. − ءبىرىنشى كەزەڭ كونە تۇركى داۋىرىنەن باستاۋ الادى. ياعني, بوزوق قالاسىنىڭ ورنىنان تابىلعان ءۇش ءتورتبۇرىش فورماسىنداعى الاڭدارداعى جادىگەرلەر VIII-Iح عاسىرلارعا جاتقىزىلدى. بۇل جادىگەرلەر اۋماعى 12 636 شارشى مەتردى الىپ جاتىر. سوندىقتان بوزوق قالاسى كونە تۇركىلەردىڭ اسكەري ورداسى – رەزيدەنتسياسى بولعان. ەكىنشى كەزەڭ قازاقستاننىڭ ۇلى دالاسىندا قىپشاق حاندىعى داۋىرلەگەن ح-ءحىى عاسىرلارعا جاتادى. بۇل كەزەڭدە قىپشاق تايپالارى كونە بوزوق قالاسىنىڭ اينالاسىن قورشاعان ورلاردى قايتا تازالاپ, ىشكى الاڭداردى ساز بالشىقپەن ارلەگەن ەكەن. ورتالىقتاعى ءۇش كۆارتال اۋماعىنا قايتادان جەر ۇيلەر تۇرعىزعان. بۇل كونە تۇراقتاردىڭ ماڭايىنا باقشا سالىپ, ەگىن ەككەن. سۋارمالى ەگىستىك دامىعان. وعان ارىق, كانال جۇيەلەرى تۇرىندەگى سۋارمالى ەگىنشىلىك مادەنيەتىنە ءتان جادىگەرلەر دالەل. كونە بوزوق قالاسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى – كونە قالا قونىس تەپكەن ورىننىڭ بەرگى ۋاقىتتا مۇسىلماندىقتىڭ ءدىني ورتالىعى بولعاندىعىن كورسەتەدى. بوزوق شەجىرەسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى ءحىىى-ءحىV عاسىرلارداعى التىنوردالىق داۋىردەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جالعاسقان. بۇل كەزەڭدە كونە بوزوق قالاسىنىڭ ورنى نۇرا-ەسىل توڭىرەگىندەگى حالىقتىڭ اتاقتى تۇلعالارىن جەرلەيتىن قاسيەتتى مەكەن بولىپ سانالعان. تۇركى تەكتى كوشپەندىلەر ەۋرازيا كەڭىستىگىن العاش قونىستانعان كەزدە وزدەرىنىڭ ەلدى مەكەندەرى مەن تۇراقتارى ءۇشىن تابيعي قورعانىس ەرەكشەلىكتەرى بار سۋلى-باتپاقتى وڭىرلەردى تاڭداعان. بۇل جاۋگەرشىلىك زاماندا شاپقىنشىلاردىڭ باتپاقتى وڭىرلەردە كەڭ سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزە المايتىندىعىنا بايلانىستى بولعان. مۇنداي «باتپاقتى ايماقتاعى قالالار» مىسالىنا ارال وڭىرىندەگى وعۇزدار, داعىستانداعى تەرەك وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى باتپاقتى وڭىرلەردەگى حازارلار تۇرعىزعان قالالاردى كەلتىرۋگە بولادى. بوزوق قالاسى دا وسىنداي توپوگرافيالىق قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ەسىل وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى باتپاقتى وڭىرگە قونىس تەپكەن. وسى ارقىلى ەكى تيىمدىلىككە قول جەتكىزىلگەن. بىرىنشىدەن, بۇل − قورعانىس ءۇشىن قولايلى بولسا, ەكىنشىدەن, ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋعا تاپتىرمايتىن كەڭىستىك. بوزوق قالاسىنىڭ باتىس جاعى بۇزىقتى كولىمەن قورعالسا, شىعىس جاعى باتپاقتى بولىپ كەلەدى. ال قالانىڭ وڭتۇستىك ايماعى قولدان جاسالعان ورلارمەن قورشالعان».
قازاق ارحەولوگيالىق عىلىمىنا وشپەس قولتاڭباسىن قالدىرعان دارىندى عالىم, اكادەميك كەمەل اقىشەۆتىڭ يگى ىستەرىن جالعاستىرۋشى, اتاقتى عالىم نەگىزىن قالاعان ەسىل ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ بۇگىنگى جەتەكشىسى, پروفەسسور مارال قالىمجانقىزى ورتاعاسىرلىق داۋىرگە جاتاتىن قالانىڭ نەگە «بوزوق» دەپ الىنعانى تۋرالى دا بۇلتارتپاس عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنگەن تۇجىرىمداردى العا تارتقان ەدى.
«تۇركى تىلدەس جانە موڭعول تايپالارىنىڭ اراسىندا ۇشكە بولىنگەن اسكەري لاگەرلەردى − ورداتۇراقتاردى ۇيىمداستىرۋ ەجەلگى ءداستۇر بولىپ تابىلادى. ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ ۇشكە بولىنگەن اكىمشىلىك قۇرىلىمى جازبا دەرەكتەردە دە قولدانىلعان. وردۋ – ورتالىق, بۋزۋك – شىعىس قاناتى, ۋچۋك – باتىس قاناتى. «بۋزۋك» تەرمينى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەلگەن بۇزىقتى كولىنىڭ اتاۋىندا ساقتالعان. بوزوق قالاسى وسى بۇزىقتى كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ءبىز بۇل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتى بوزوق قالاشىعى دەپ اتادىق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, «بوزوق» – تۇركى-وعىز تەرمينى. ياعني, كونە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ اتاۋى. تۇركى-وعىزدىڭ بۋزۋك (بوز وق) تەرمينى – تەسىپ وتەتىن جەبە نەمەسە اق جەبە دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە تۇركى ۇعىمىندا «بوز» ءسوزى بوز دالا, اق سەلەۋلى قۇتتى قونىس دەگەندى ايعاقتاسا كەرەك», − دەپ تۇيىندەدى اڭگىمەسىن ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
ەلوردانىڭ ءتول قۇرداسى ەسىل ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى سوڭعى كەزەڭدە استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن قالا ماڭىنداعى كۇيگەنجار ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى مارال حابدۋلينانىڭ ايتۋىنشا, ساق ءداۋىرىنىڭ جادىگەرلەرى تابىلعان «كۇيگەنجار-1» جانە «كۇيگەنجار-2» قورعاندارىنىڭ قويناۋىنا بۇككەن تىلسىم سىرى تەرەڭ. الداعى ۋاقىتتا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا باس قالامىزدىڭ شەجىرەسىن قۇندى تاريحي جاڭالىقتارمەن بايىتاتىن جاڭا دەرەكتەر اشىلماق.
«توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە» كەلەتىن بولساق, سارىارقانىڭ توسىمەن جارىسا اعاتىن قوس وزەن – نۇرا مەن ەسىل جاعالاۋى ەجەلدەن-اق دالالىقتاردىڭ قۇتتى قونىسى, قاسيەتتى مەكەنى بولعان. بوزوق قالاسى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانانىڭ شەجىرەسى سوناۋ كونە ءداۋىر تاريحىمەن ساباقتاساتىندىعىن ايعاقتايدى. بوزوق قالاسى كونە داۋىردە باتىس پەن شىعىستى جالعاستىرعان اتاقتى جىبەك جولىنىڭ ەلەۋلى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولسا, استانا بۇگىنگى باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ التىن كوپىرىنە اينالدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
