كۇي وينايدى قازاعىمنىڭ قانىندا

استاناداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى انتولوگيانى مينيستر م.ا.قۇل-مۇحاممەد تانىستىردى قوس ىشەكتەگى قۇدىرەت “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسىنا حالقىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى ەنىپ وتىر. ءبىز بۇگىن سول جوباعا ەنگەن كۇيلەردىڭ ساراپتالۋى, جىكتەلۋى جونىندەگى مۋزىكا ماماندارىنىڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق ونەرى كۇي – كونە زامانداردان كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەڭ كيەلى دە قاستەرلى, سىرلى دا سۇلۋ ونەر. ۇلت مادەنيەتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن زەرتتەپ, جۇيەلەپ, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراتۋ جانە ونى الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جاسالعان “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا دەپ باعالايمىن. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي: “قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار, اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي”, دەپ جىرلاعانداي, قازاقتاردىڭ سان بۋىنى قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, بايجىگىت, تاتتىمبەت, قازانعاپ, سۇگىر, توقا, ابىل سياقتى حالقىمىزدىڭ اسىل ونەرىن ۇستاعان ۇلى كۇيشىلەردىڭ مول مۇراسىمەن سۋسىنداپ ءوستى. “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” شەڭبەرىندە باعزى زامانداردان كەلە جاتقان كۇي اتاسى قورقىتتان باستاپ ىقىلاسقا دەيىنگى قوبىزعا ارنالعان كۇيلەر مەن سارمالاي باستاعان سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ دە سارالانىپ وسى جيناققا ەنگىزىلۋى – جوبانىڭ قۇنىن ارتتىرا تۇسەتىن سونى جاڭالىق. ەلىمىزدىڭ الۋان ايماقتارىندا قالىپتاسقان شىعىس, باتىس, ارقا, قاراتاۋ, جەتىسۋ, سىر بويى, ماڭعىستاۋ كۇي مەكتەپتەرى عانا ەمەس, ەلىمىزدەن تىسقارى موڭعوليا, قىتاي قازاقتارىنىڭ كۇي داستۇرلەرىنىڭ ءبىر جوبادا توعىسۋىن تەرەڭ تامىرلى حالقىمىزدىڭ مادەني بىرلىگىنىڭ ايقىن ايعاعى دەپ باعالاعان ءجون. قاي زامانداعى بولماسىن كۇي ونەرىندەگى ورتاق سارىن – ازاتتىققا, بوستاندىققا ۇمتىلۋ, ەل تاۋەلسىزدىگىن اڭساۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاق كۇيلەرى – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ارمانداپ, بۇگىنگى ۇرپاق جۇزەگە اسىرعان, تاۋەلسىزدىكتى جاقىنداتقان ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق. قازاقتىڭ د.نۇرپەيىسوۆا, ق.جانتىلەۋوۆ, ج.قالامباەۆ, د.مىقتىباەۆ, ت.مومبەكوۆ, گ.اسقاروۆ, ۋ.بەكەنوۆ, ق.احمە­­ديا­روۆ, ءا.ەسقاليەۆ, ا.ۇلكەنباەۆا, ت.ب داۋلەسكەر دومبىراشىلار ورىنداۋىنداعى 1000 كۇي ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسى رەتىندە تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنە جول تارتتى. ونىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ رۋحاني ازىعى مەن يگىلىگىنە اينالاتىنىنا جانە جاڭا ىزدەنىستەرگە باستاپ, الداعى ۋاقىتتاردا جاراستى جالعاستىعىن تاباتىنىنا كامىل سەنەمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى. باعا جەتپەس بايلىق ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا سانالاتىن, قازاق ءۇشىن قابىرعالى دا قازىنالى ءىس – كۇنى كەشە عانا تۇساۋى كەسىلگەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسى دەر ەدىم. ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن, جۇرت­تىڭ مىقتىلىعىن تانىتا­تىن رۋحاني قۇندىلىقتارى, ونى مۇرا ەتىپ قالدىرعان وي ولشەمى بيىك, قانى دا, جانى دا تازا ارىستار ەكەنى ايدان انىق. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن, مادەنيەت جانە اقپارات مينيس­ترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن “ماڭ­گىلىك سارىن: قازاقتىڭ 1000 كۇيى مەن 1000 ءانى” جوباسى نەگىزىندە ىسكە اسىپ وتىرعانىنان حاباردارمىن. جالپى, كۇي ونەرىنىڭ ومىرگە كەلگەن كەزەڭىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. ءتىپتى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن دە الۋان ءتۇرلى سارىنداردىڭ بولعانى, ونى ورىن­داعان اسپاپتاردىڭ ساقتالعانى ءمالىم. ال كونە عاسىرداعى قور­قىت, ءحىى عاسىرداعى كەتبۇعا, ءحىV-XV عاسىرلارداعى اسانقايعى, قازتۋعان, ءXVى-ءXVىى عاسىرلارداعى بايجىگىت, ءXVىىى عاسىرداعى ابى­لايحان, ءXىح عاسىردىڭ باسىنداعى قۇرمانعازى, ابىل, ت.ب. الىپتار, ولاردىڭ ءىزىن قۋعان دارا تالانت­تار تاراۋ-تاراۋ اڭگىمەنىڭ, توم-توم كىتاپتىڭ ارقاۋى بولارى ءسوزسىز. بولىپ تا جاتىر. وسى جاۋھارلارىمىزعا كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە كوپ ءمان بەرە قويمادىق. ءاتۇستى قاراپ, وزگەنىڭ انى­نە ەلىكتەپ كەلدىك. سويتسەك, كىم­­مەن دە بولسا تەرەزەمىز تەڭ تۇسە­تىن, يىقتاسا الاتىن دۇنيەلەرىمىز جە­تىپ ارتىلادى ەكەن. سونىڭ ءبىر پارا­سىن كەزىندە ا.زاتاەۆيچ جي­ناق­تاپ باستىرسا, ە.برۋسيلوۆسكي وپەرالىق شىعار­مالارعا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق­تىڭ ءان مەن كۇيىن قاجەتىڭە جارا­تا الساڭ, قانداي شىعارمامەن دە ۇشتاسىپ كەتە­تىنىن, اجارىن اش­ىپ, ايبىنىن اسىراتىنىن اڭعارۋعا بولادى. ونەردىڭ شىڭى وپەرا دەيمىز. سول وپەراڭىزعا, ناقتىلاي تۇس­سەك ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ “قىز جى­بەك” وپەراسىنا 24-26 ءان-كۇي پاي­دا­لانىلسا, مۇقان تولەباەۆ ء“بىرجان سارا” وپەراسىنا سوقىر ەسجاننىڭ يىرىمدەرى ادەمى قول­دانىلا ءبىلىندى. ال مەن “قامار سۇلۋ” وپەراما “داي­را­بايدى” قولدانعا­نىم­دا ول جاڭا زامانعا قاراي اجا­رىن اشىپ, جۇرتتىڭ نازا­رىن بىردەن اۋ­داردى. ءتىپتى, بىرتە-بىرتە الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, وزگە ۇلتتار­دىڭ اسپابىندا دا كۇم­بىر­لەپ, كوڭىلدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى. مەن بۇل قۇندىلىقتى ءالى دە اياسىن كەڭىتەتىن, ارقاۋىن ۇزار­تاتىن ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدىڭ باستاۋ باسى دەر ەدىم. باستاۋدان تۇنىپ شىققان ونەردىڭ ءمولدىر بۇلاعى ءالى دە جالعاسىن تابا بەرەدى. تەك وعان ءدال وسىلاي ءمان بە­رىپ, وركەنىن ءوسىرىپ, تامىرىن تە­رەڭ­دەتىپ, جاپىراعىن جايقال­تا الساق بولعانى. جانە وشپەس ونەر­دىڭ تاۋەلسىز ەل بولعاننان كەيىنگى تۇستاعى بۇل جاڭعىرۋىن مەن تۇ­ساۋكەسەر راسىمىندە ەستىپ وتىرىپ, كارى كەۋدەمدى قۋانىش كەرنەدى. ۇلت جاناشىرى ەلبا­سىنان باستاپ, العىسىمدى سول ارادا ايتا الماعانىممەن, ەندى مىنە, ەل گازەتى ارقىلى جەتكىزۋدى ءجون كوردىم. ەركەعالي راحماديەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, كومپوزيتور. ەرەن ەڭبەك استانادا تۇساۋى كەسىلگەن قازاقتىڭ 1000 كۇيىنىڭ جيناعى ەلىمىزدىڭ “مادەني مۇرا” باع­دارلاماسىنىڭ اياسىندا باسى­لىپ شىققان ەلەۋى ەڭبەك بولىپ سانا­لادى. بۇل جيناققا تەك دومبىرا عانا ەمەس, قوبىز, سىر­ناي, سىبىزعى اسپاپتارىنا ار­نال­عان كۇيلەر ەنگىزىلگەن جانە قازاقستاننىڭ كۇيشىلىك ونە­رىنىڭ بارلىق ايماق­تارىنىڭ ۇلگىلەرى قامتىلعان. جاڭا جيناقتىڭ قۇندى­لىعى سوندا, ونى كاسىبي كۇي­شىلەرمەن قا­تار كۇي ونەرىمەن اۋەستەنۋ­شىلەرگە دە تيگىزەتىن اسەرى مول. جيناقتاعى كۇيلەر­دىڭ ارنايى مۋزىكا وقۋ ورىن­دارىنىڭ ستۋ­دەنت­تەرى مەن وقۋشىلارىنا بەرەرى اۋقىمدى. بۇل جيناقتاعى كۇيلەر ال­دىڭعى اعا بۋىن كوم­پوزي­تورلار لايىقتى قولدانعان ءداستۇردى جالعاستىرۋ ءۇشىن  قازىرگى جاس بۋىن كومپو­زيتور­لاردىڭ شى­عارماشىلىق ونەرىنە ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. رەداكتسيا القاسىنىڭ قۇرا­مىن­داعى قازىرگى كۇي ونەرى تار­لاندا­رى­نىڭ جۇمىلا اتقارعان ەرەن ەڭبەك­ت­ە­رىن ەرەكشە اتاۋى­مىز كەرەك. قو­رىتا ايتقاندا, بۇل جيناق – قا­زاقتىڭ ۇلت­تىق ونەرىن قاستەر­لەۋدىڭ, ونى حالىقتىڭ وزىنە تارتۋ ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە باعالاۋى­مىزعا تۇراتىن قۇندى ەڭبەك. بۇل ءىس تەك وسى جيناقپەن شەك­تە­لىپ قال­ماي, كەلەشەكتە جال­عاسىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز. سەرىك ەركىمبەكوۆ, كومپوزيتور. تىڭداعانشا كوڭىل تىنشىماي تۇر كۇيدى جالپى قازاقتىڭ جانىمەن ەگىز دۇنيە دەۋگە بولادى. ءبىرىنشى كاسىبي كۇي 1227 جىلى تۋدى دەگەن دەرەك بار.  ول كەت­بۇعانىڭ كادىمگى “اقساق قۇلان” كۇيى دەپ ءجۇرمىز. ونى بۇگىنگىگە جەت­كەن قازاق كاسىبي مۋزىكا­سىنىڭ ۇلگىسى دەپ ساناۋعا بولادى. انگە كەلسەك, مۇنان دا ءارى تەرەڭگە كەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن. كۇي دەگەندە كىم-كىمنىڭ دە ەسىنە بۇكىل تۇركى الەمىنە ايگىلى قورقىت بابا تۇسەدى. قوبىز كۇيلەرى قازاقستان ايماعىندا كەڭ تاراعانىنا قارا­عاندا, كۇللى تۇركى مۋزى­كاسىنىڭ نەگىزى وسى جەردە ساقتالعان دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان انتو­لوگيانى قولى­ما العانشا اسىعىپ, تۇگەل تىڭداپ كورگەنشە اپتىققان كوڭىل تىنشىماي تۇر. بالنۇر قىدىربەك, كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى. ون عاسىرلىق  مۋزىكالىق شەجىرەمىز دۇنيە جۇزىندە ەپوس تۋدىر­عان ءتورت-بەس-اق حالىق بار. بۇگىندە ءبىر جارىم ميللياردتان اسقان قىتاي دا, وركەنيەتتىڭ شىڭىنا جەتتىك دەگەن ەۋروپا ەلدەرى دە ەپوس تۋدىرا العان جوق. ال, قازاق – ەپوس تۋدىر­عان حالىق. قازاق – ءوزىنىڭ مۇڭىن اي­تىپ جەتكىزەتىن, شەرىن تارقا­تاتىن, سان مىڭ جىلعى تاري­حىن جادىندا ساقتاي الاتىن قوبىز, دومبىرا سەكىلدى قۇدىرەت­تى اسپاپتاردى دۇنيەگە اكەلگەن حالىق. بۇل ەكەۋى دە – كوكىرەگى كومبەگە تولى حالىقتىڭ مۇڭ­شى­لارى. وسى قۇدىرەتتەردى تۋدىرىپ, ولارعا ءتىل بىتىرگەن عاجاپ ونەر ادامدارى دا قازاق حالقىنان شىققان. قوبىزدا ىقىلىم زاماندار­دان كۇنى بۇگىنگە دەيىن قورقىت­تىڭ الدىنا تۇسكەن ەشكىم جوق. دومبىرادا باياعى كەتبۇعادان بەرمەن قاراي كەشەگى كوزىمىز كورگەن نۇرعيساعا دەيىن ءبىزدىڭ عاجايىپ ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى, تەك قازاق مادەنيەتىنە عانا ەمەس, ادامزات مادەنيەتىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوسقان ونەرپازدار ەدى. ونەردى جاسايتىن دا, ونى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزەتىن دە – حالىق. ونەردى ادام تۋدى­رادى, ادامدى زامان تۋدىرادى. ءان جۇرەكتەن, پەرزەنت تىلەك­تەن, كۇي كوڭىلدەن, ءبارى دە ومىر­دەن تۋادى. سونداي ولمەيتىن, توزبايتىن ونەر تۋدىرعان ۇلىلاردىڭ شەت جاعاسىن ءبىز دە كوزىمىزبەن كوردىك. ماسەلەن, كە­شەگى تولەگەن مومبەكوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتەر دومبىرا تارت­قاندا كۇي دومبىرانىڭ شاناعى­نان ەمەس, ەكەۋىنىڭ كەۋدەسىنەن شىققانداي بولاتىن. وكىنىشى, بۇل قۇبىلىستى دا ءبىزدىڭ مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىمىز ءالى ءتۇسىندىرىپ بەرە الماي كەلەدى. بۇگىندە دومبىرانىڭ شاناعى­نان تۋعان شىعارمالارى الدەقا­شان جۇرتشىلىقپەن بىتە قاي­ناسىپ, ونەرىمىزدىڭ التىن قو­رىنا قوسىلىپ كەتكەن ونەر يە­لەرى ارامىزدا دا جوق ەمەس, بار. مەن سونداي ونەرپازدىڭ قاتا­رىنا سەكەن تۇرىسبەكوۆتى جات­قىزار ەدىم. بۇگىنگى كۇن شىن مانىندە قا­زاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا ال­تىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن تاريحي كۇن بولىپ وتىر. ولاي بولاتىنى, “قازاقتىڭ ءداستۇر­لى 1000 كۇيى” انتولوگياسى قولىمىزعا ءتيىپ وتىر. اتالعان ەڭبەكتىڭ ەلباسىنىڭ العىس­وزى­مەن جارىق كورۋى دە جيناقتىڭ قۇندىلىعىن اسىرا تۇسكەندەي. مەن مۇنى ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ ويلايمىن. اتالعان ەڭبەكتە حالقىمىز­دىڭ بايتاق شەجىرەسىن دومبى­رانىڭ شاناعىنا بولەپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن كەتبۇعادان باستاپ, ورتامىزدا جۇرگەن سەكەن تۇ­رىسبەكوۆكە دەيىنگى بارماعىنان كۇي ساۋلاعان ونەر قۇدىرەت­تە­رىنىڭ كۇيلەرى جيناقتالعان ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ەڭبەكتى قازاق حالقىنىڭ ون عاسىرلىق مۋزىكالىق شەجىرەسى دەپ اتاۋعا بولعانداي. ەندىگى جەردە وسى كەرەمەت جوبانى ەل ىشىنە, ءتىپتى الەمگە ناسيحاتتاۋ جاعى مىقتاپ قولعا الىنسا ءجون بولار ەدى. ءوز باسىم بۇل ەڭبەكتى حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن بايىتاتىن, مەرەيىن تاسىتاتىن, ءتىپتى ءاربىر ۇزا­تىل­عان قىزدىڭ جاساۋىنا قوسىپ بەرەردەي قۇندى قازىنا دەپ ويلايمىن. ەندىگى جەردە قازاق حالقىنىڭ بايتاق ەپوستىق جىرلارى, اندەرى مەن التىن قوردا ساقتالعان ايتىستاردى شىعارۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. ءبىز ونسىز دا ءبىرتالاي اسىلد­ا­رى­مىزدان كوز جازىپ قالعان ەلمىز. وسىنداي جوعالعانىمىزدى تولتىرىپ, وشكەنىمىزدى جان­دىرعان تەڭدەسسىز مۋزىكالىق جوبانى جۇزەگە اسىرىپ, حال­قى­مىزدىڭ ون عاسىرلىق مۋزىكالىق مۇراسىن قايتا جاڭعىرتىپ, قولىمىزعا ۇستاتقان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, ۇلت­جاندى ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مىرزاعا, “قازاق­ستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى” اق باسشىسى الماز نۇراسحانعا, ت.ب. العىسىمدى ءبىل­دى­رىپ, ءتاڭىر جا­رىلقاسىن ايتامىن. حالقىمىزدىڭ 10 عاسىرلىق مۋزىكالىق مۇراسىمەن قاۋىش­قان كۇن قۇتتى بولسىن, اعايىن! مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. ۇلى مۇرا ۇلاعاتى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, “قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى” اكتسيونەرلىك قوعامى جانە “ەل” پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەكى مىڭ دانا تارالىممەن جارىق كورگەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ۇلتىمىزدى ۇيىتقان, تۇتاستىرعان مادەني-رۋحاني جوبا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان بولاتىن. “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بابالارىمىزدىڭ بايىرعى قۇندىلىعىن قالىڭ بۇقاراعا تانىتۋ ماقساتىندا جارىق كورگەن جيناققا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك مۇراجايى, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى ءداستۇرلى مۋزىكا كافەدراسى فونوتەكالارىنداعى, قازاق راديوسى “التىن قورىنىڭ” دىبىس جازبالارىنان تابىلعان جاۋھارلار ەندى. تاريح ساحناسىنا قازاق وركەنيەتىنىڭ تۇنىق باستاۋى بولىپ ەنگەن كيەلى كۇي ونەرى انتو­لوگياسى تۋرالى تۇسىنىكتى اۋەلى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇ­حاممەد جۋرناليستەرمەن بولعان بريفينگتە قىسقاشا تۇيىندەگەن. مۇنان كەيىنگى ويلارىن تۇساۋكەسەر كەشتە كۇيدىڭ ارعى-بەرگى تاري­حى­مەن, بۇگىنگى كەلبەتىمەن ساباقتاستىرا جالعاستىرعان. “بۇگىن شىن مانىندەگى قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ايتۋلى كۇن دەپ ايتسام, بۇعان ەشكىم قارسى بولا قويماس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ العىسوزىمەن حالقىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق مادەني مۇراسى, دومبىراعا, قوبىزعا, سىبىزعىعا ارنالعان 1000 ۇزدىك كۇيدىڭ انتولوگياسى شىعىپ وتىر. ەلدەن ەلدىڭ نەسى ارتىق دەسەك, ءبىزدىڭ ساق داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزعا قازىرگى ورتالىق ازياداعى, ونىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى جۇزگە جۋىق ۇلت يەلىك ەتەدى ەكەن. ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا سودان تاراعان. ال ونىڭ بەر جاعىنداعى عۇندار داۋىرىنە كەلەتىن بولساق, ودان دا ەلۋدەن استام ۇلت, مىنا جاعىندا موڭعولدان ەۋروپاداعى ماجارلارعا دەيىنگى ارالىقتاعى كوشپەلى حالىقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سول عۇنداردان تاراعان دەپ ايتۋعا تولىق قاقىسى بار. ال مىنا كوكتۇرىكتەرگە كەلسەك, بۇرناعى جىلى موڭعولياعا بارعانىمىزدا, كۇلتەگىننىڭ تاسىنا باسىن قويىپ, كوزىنەن جاس پارلاعان تۇرىكتەردى كورىپ, “اپىرماي, مىنالاردىڭ قان­داي قاتىسى بار ەدى” دەپ ىشتەي ويلانىپ قال­عانىمىز راس. بايقاساق, ولاردىڭ اتا-بابالارى دا سول جەردەن انا­دولىعا كەتكەن, دەمەك, تۇركى تەكتەس, تۇركى تىل­دەس وتىز حالىق بولاتىن بولسا, ولار تۇگەلدەي تۇركى مادەنيەتىنە مۇراگەرلىك ەتەدى دەگەن ءسوز”, دەپ تۇركى مادەنيەتىنىڭ ورتاق تۇستارىنا وي جۇگىرتكەن مينيستر تۇركىلەردەن, عۇندار­دان, جاڭاعى ايتقان ساق داۋىرىندەگى وزگە اعايىنداردان قازاقتىڭ ايىرماشىلىقتارىن اتاپ ءوتتى. ايتسە دە قازاقتىڭ ولاردان وزگەشەلىگى نەدە دەسەك, ەڭ الدىمەن, تىلىمىزبەن, سودان كەيىن تىلگە ءۇن بىتىرگەن مۋزىكالىق مادەنيەتىمىزبەن ەرەكشەلەنەتىنىمىزدى ەسكە سالدى. قازاقتىڭ 1000 كۇيى – مىڭ جىلدىق مۇرامىز. ەگەر قوبىزدان جارالعان كۇيلەردى, سىردىڭ بويىندا سۇيەگى جاتقان, ءىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قورقىت بابامىزدان باستايتىن بولساق, يا بولماسا ودان بەرگى ءحىى عاسىرداعى كەتبۇعادان باستايتىن بولساق, سول مىڭ جىل دەگەن تۇتاس ءبىر ءداۋىر وسى انتولوگيادا تۇگەل قامتىلعان بولىپ شىعادى. ارينە, قازاقتىڭ كۇيلەرى تۋرالى زەرتتەۋشىلەر ءتۇرلى پايىمدار ايتادى. بىرەۋلەر ەكى مىڭ, بىرەۋلەر ءۇش مىڭ, ال ەندى تاعى بىرەۋلەرى بەس مىڭعا دەيىن كۇي بار دەيدى. مۇنىمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى. ويتكەنى, وسى زامانعى كومپو­زيتورلاردىڭ كۇيلەرىن توپتاستىراتىن بولساق, بۇگىندە كۇيلەرىمىز بەس مىڭنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. مىسالى, ءبىر عانا “قوڭىر” دەگەن كۇيدى تارتپاعان, شىعارماعان قازاق كومپوزيتورى جوق دەسە دە بولعانداي. ءبىر كۇيدىڭ ونشاقتى ۆاريانتى قوسارلانىپ كەلەتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. بىراق قازاقتىڭ مىڭ كۇيىنە ءداستۇرلى دەگەن ءسوز ادەيى قوسىلىپ وتىرعانى انىق. ويتكەنى, وركەسترمەن ورىن­دالاتىن كۇيلەردى انتولوگياعا قوسپاي, اۆتور­دىڭ ءوزى شىعارعان ءاۋ باستاعى ۇلگىسى, اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ورىنداۋىندا بۇگىنگى كۇنگە شاكىرتتەرى ارقىلى جەتكەن دومبىرامەن, نە بولماسا قو­بىزبەن, سىبىزعىمەن سۇيەمەلدە­نەتىن كۇيلەر الىنعان. ال ونى سيمفونيالىق وركەسترگە, ۇلت اسپاپتار وركەسترىنە, يا بولماسا كامەرا­لىق وركەسترگە بەيىمدەۋ, تاعى دا وعان دىبىس قوسۋ, توقسان توعىز ءتۇرلى اسپاپتارمەن قۇبىل­تۋ بۇل باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى. مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وسى جوبادان كەيىن وركەسترگە ارنالعان 100 كۇيدى وركەستردىڭ ورىنداۋىندا شىعارۋ ويدا تۇرعانىن دا ايت­تى. ال مىنا جوباعا كۇيلەردىڭ وزگەرتىلمەگەن بايىرعى ۇلگىلەرى تاڭدالعان. ارينە, قازاقتىڭ كۇيلەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇيەلەنىپ, ءبىر ىزگە تۇسپەدى, زەرتتەلمەدى دەمەيمىز. بۇل رەتتە قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنە زاتاەۆيچتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز ەكەنى ءسوزسىز. شىندىعىندا زاتاەۆيچتىڭ قازاقتىڭ بەس ءجۇز ءانى, مىڭ ءانى دەگەن جوبالارى وتە عاجاپ جوبالار. مۇنداي ۇلى ەسىمنىڭ ال­دىن­دا باسىمىزدى يەمىز. بىراق بۇگىنگى كۇنى قازاق­تىڭ ءوزىنىڭ جەتكەن, تولىسقان تۇسىندا بار­لىق جەتىستىكتەرىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ, قاي­تا جاڭعىرتۋ بۇگىنگى بۋىننىڭ مىندەتى. سول پا­رىزداردىڭ بۇگىن ورىندالعان كۇنى, دەدى مينيستر. كەيىنگى كەزدەگى زەرتتەۋلەردەن كەيدە قاراما-قايشى ويلاردىڭ قىلاڭ بەرىپ قالىپ جاتاتىنى دا ايتىلدى. كەي كۇيلەردىڭ شىعۋ تاريحىنان مىسالدار كەلتىرىلدى. ماسەلەن, قۇرمانعازى ورىستىڭ تۇرمەسىنەن قاشىپ شىعىپ, قازاقتىڭ جەرىنە تابان تىرەيدى. ءسويتىپ, ارقاعا, تاتتىمبەتتىڭ اۋىلىنا جاقىنداعان كەزدە قازاقتىڭ ەن دالاسىن كورىپ, جاندۇنيەسى تەبىرەنىپ كەتسە كەرەك. سول كەزدە ءال ۇستىندە جاتقان تاتتىمبەتتىڭ كوڭىلىن سۇراي بارعاندا سىيلىق بولسىن دەپ ءارى ءوزىنىڭ دە تۋعان جەرىن اڭساعاندىقتان دا بۇكىل ساعىنىشىن “سارىارقا” كۇيىنە توككەن عوي. سول كۇيىن تاتتىمبەتكە كەيىن ورىنداپ بەرگەن دەيدى. سوندا تاتتىمبەت: “مىناۋ بۇرىن مەن ەستىمەگەن كۇي عوي”, دەسە, قۇرمانعازى بابا­مىز: “بۇل – “سارىارقا” كۇيى. مۇنى سىزگە ارناپ شىعاردىم, تاتتىمبەت اعا”, – دەگەن ەكەن. سوندا اۋىرىپ جاتقان جەرىنەن باسىن كوتەرىپ, قولىنا دومبىراسىن العان كۇيشى: “مەنىڭ مىناۋ كوپتەن بەرى كوكەيىمدە جۇرگەن وي ەدى. اينالايىن, سەن دە مەنەن مىنا سىي­لىقتى ەلىڭە الا كەت”, دەپ, تاباندا “كو­كەي­كەستى” كۇيىن شىعارىپ, قۇرمانعازىعا تارتۋ ەتىپتى دەسەدى. مىنە, ۇلىلاردىڭ ۇندەستىگى دەگەن وسىنداي بولسا كەرەك-ءتى. تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ جەلىسى, قۇرمانعازى ءبىر كۇنى داۋلەتكەرەيگە كەلەدى. ول قۇرەكەڭدى قۇشاق جايىپ قارسى الادى. بىراق تورە تۇقىمى بولعاندىقتان جولىن ءبىلىپ, قۇرمانعازى بابامىز ادەپپەن ۇندەمەي وتىرا بەرەدى. سول كەزدە داۋلەتكەرەي دومبىراسىن قاعىپ جىبەرىپ, ءبىر كۇي تار­تىپتى. “بۇل كۇيىڭىزدى مەن بۇرىن ەستىمەپپىن”, دەيدى قۇرەكەڭ. سوندا داۋلەتكەرەي: “مۇنىڭ اتى “بۇلبۇل”, دەپتى. “ەندەشە, دومبىرا­ڭىز­دى بەرى اكەلىڭىز”, دەپ ول دا ءبىر كۇيدى باستاپ جى­­بەرگەن عوي. سوندا داۋلەتكەرەي: “بۇل قان­داي كۇي؟” دەپ سۇراسا كەرەك. “سىزدىكى “بۇلبۇل” بول­سا, ال مەنىڭ تارتقان بۇل كۇيىمنىڭ اتى “بۇلبۇلدىڭ قۇرعىرى”, دەپتى. كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولاردىڭ شىعۋ تاريحى مەن اڭىزىن دا ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان جوبا يەلەرى كۇيلەردى تاسپاعا جازدىرتۋمەن تىنباي, كەتبۇعا, قورقىت, سارى سالتىق داۋىرىنەن كەلە جاتقان جاۋھارلاردىڭ تۇسىنىكتەمەسىن مۋزىكالىق پارتيتۋراسىنا قوسىپ شىعارىپ وتىر. باتىس وڭىرىنەن باستايتىن بولساق, ماڭعىستاۋدىڭ كۇيلەرىنىڭ ناقىشى بولەك. انتولوگيادا ەسىر, قۇلشار, ابىل سىندى ساڭلاق كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى مەيلىنشە مولىنان قامتىلدى. ودان بەرىگە, سىردىڭ جوعارعى جاعىنا بارساق, قازانعاپتىڭ قاعىسى قاپى قالدىرمايدى. ونىڭ ءبىر كۇيىنىڭ بىرنەشە تسيكلىن جولىقتىراسىز. ەگەر وسى تسيكلداردى جيناستىرساق, سيمفونيالىق پوەمالار شىعاتىنى كۇمان كەلتىرمەيدى. مۇنان كەيىن قاراتاۋدىڭ شەرتپە كۇيلەرى, اتاقتى سۇگىردىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر, تولەگەن مومبەكوۆكە دەيىنگى ارالىقتاعى كۇيلەر قازاق مادەنيەتىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن قامتيتىنى اقيقات. شىندىعىندا تولەگەن مومبەكوۆتىڭ قاراتاۋدىڭ شەرتپە كۇيلەرىن بۇگىنگى كۇننىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزە تالداۋى, جەتكىزۋى وراسان زور ەڭبەك. مىسالى, كەشە عانا ورتامىزدان وتكەن ابىكەننىڭ “قوڭى­رىن” الايىقشى. “قوڭىر” كۇيىنىڭ شىعۋ تا­ري­حىن دا اركىم ارقالاي ايتادى. بىرەۋ 32-ءشى جىلدىڭ قىرعىنىنا, ال ەندى بىرەۋ 37-ءشى جىل­عى ناۋبەتكە ارنالدى دەسە, تاعى ءبىر دە­رەكتە ساكەن سەيفۋلليننىڭ قازاسىنا ارنال­دى دەيدى. بىزدىڭشە, وسى سوڭعى دايەك كوكەيگە قونادى. ويتكەنى, ساكەن وعان جول كورسەتىپ, ونەرىنە ءورىس اشقان. سونداي سۇلۋ مىنەزدى, بەك­زات بولمىستى ادامنىڭ دۇنيەدەن وزعانىن ەستىگەندە جۇرەگى ءتىلىنىپ, وعان وسى كۇيدى ارناپ شىعارۋى قاي جاعىنان دا قيسىندى. مىسالعا “سالتانات” كۇيىن الايىق. مۇندا وزگەشە مۇڭ بار, موتسارتتىڭ “رەكۆيەمىنەن” ءبىر دە كەم ەمەس. سوندىقتان قاي كۇيدىڭ دە تاريحىن الىپ قارايتىن بولساق, ار جاعى وسىنداي سىرعا تولى بولىپ كەلەتىنىن اڭعاراسىز. جەتىسۋ مەن شىعىس ءوڭىرىنىڭ كۇيلەرى ءوز الدىنا بولەك جاتقان ءتۇپسىز ءبىر داريا تەكتەس. قاي كومپو­زيتوردىڭ مۇراسى بولسىن ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى. سول مۇرالاردىڭ ءبىرسىپىراسى زاماناۋي تىلمەن وڭدەلىپ, الۋان اسپاپپەن اۋقىمدالىپ, باستاپقى ۇنىنە ۇقسايمايتىن تىڭ تۋىندىلارعا اينالىپ جاتقانى تاعى شىندىق. وسى ورايدا مينيستر اتاقتى كوم­پو­زيتور ەركەعالي راحماديەۆتىڭ “دايراباي” پوەماسىن بەكەر اتاعان جوق. ەگەر ەركەعالي اعامىز بولماسا “دايراباي” كۇيىنىڭ بار ەكە­نىن بىلمەي وتەر ەدىك دۇنيەدەن. سول دايرا­بايدىڭ قاراپايىم عانا قوڭىر دومبىرادان تۋدىرعان كۇيىن ءتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ تىلىمەن قايتا ءتىرىلتىپ, ۇلت اسپاپتار وركەس­ترىنە, سيمفونيالىق وركەسترگە ءتۇسىرىپ, سيم­فونيالىق پوەما ەتىپ شىعارىپ ەدى, مىنە, بۇگىندە بۇكىل دۇنيەجۇزىن شارلاپ شىعا كەلدى دەدى. كومپوزيتوردىڭ ءبىر شىعارماسىن وسىنشا قۇبىلتۋعا مۇمكىندىك بولاتىن بولسا, قۇرمانعازىداي, داۋلەتكەرەيدەي, تاتتىمبەت­تەي, تۇركەشتەي الىپتاردىڭ ءار شىعارماسىن حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس قازىناسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن. ەندى بۇل جوبانى كىمدەر جۇزەگە اسىردى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ونەر زەرتتەۋشىلەرى, مۋزىكا ماماندارى, ەتنوگرافتار, بەلگىلى انشىلەر مەن كۇيشىلەر, پروديۋسەرلەر, سونىمەن قاتار “قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى” اتسالىسقان. بۇل رەتتە ايتجان توقتاعان, تۇرسىنجان شاپاي, عالىم دوسكەن سىندى ازاماتتاردىڭ وسى ءىستى تياناقتى اتقا­رىپ شىعۋعا كوپ تەر توككەنى ايتىلدى. ساح­نا­نىڭ ءسانىن كەلتىرگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم­دەرىندەگى قىز-جىگىتتەر “قازاقتىڭ ءداستۇر­لى 1000 كۇيى” انتولوگياسىن الىپ شىقتى. وسى تەڭدەسسىز مۇرانى مينيستر ءوز قولىمەن مادەنيەت پەن ونەردىڭ تانىمال وكىلدەرىنە تابىس ەتتى. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى داناسى كومپو­زيتور ەركەعالي راحماديەۆكە ارنالسا, مۇنداي قۇرمەتكە يە بولعاندار اراسىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, بالنۇر قىدىربەك, سەرىك ەركىنبەكوۆ, باقىتجان ءابدىرايىموۆ سىندى تاعى دا باسقا ءبىراز تانىمال ازاماتتار بار. ءداستۇرلى مۋزىكالىق مۇرانى جيناقتاۋ جۇمىستارى دا از ۋاقىتتا بىتە سالماعان. ول ءۇشىن قانداستارىمىز كوپ شوعىرلانعان رەسەيدىڭ استراحان وڭىرىنە, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعىنا, قىتاي مەن وزبەك­ستان­عا, تاعى دا باسقا ەلدەرگە ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, كوپ ماماندار تارتىلعان. ەندەشە, “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتو­لوگياسى دەسە, تەك ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىن مەكەن ەتكەن كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ مادەنيەتى عانا ەمەس, ودان الدەقايدا كەڭ اۋماقتى قامتيتىن ۇلان-عايىر تولايىم ەڭبەك ەلەستەۋى ابدەن زاڭدى. كەتبۇعا, قورقىت, سارى سالتىق كەزەڭىندەگى كۇيلەردەن باستالاتىن وسىناۋ مول مۇرا تەك قازاقستاننىڭ ىشكى اۋماعىنا تاراپ قويماي, شەت ەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ دا رۋحاني ءشولىن جەتە قاندىرار ۇلكەن ەڭبەككە اينالعان. قۇرمان­عازى, تاتتىمبەت, قازانعاپ, داۋلەتكەرەي, دينا, بايجىگىت, قوجەكە, سۇگىر سىندى عاجاپ كۇيشىلەردىڭ جاڭا مۋزىكالىق تەحنولوگيامەن, ساندىق ۇلگىمەن جازىلعان تاسپاداعى ۇندەرى قازىرگى تىڭدارماننىڭ زاماناۋي تالاپ-تىلەگىنە تولىق جاۋاپ بەرەتىن بولعاندىقتان, ونى الەمدىك دەڭگەيدەگى جوبالارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇر دەپ ايتا الامىز. مۇنداي جوبالار ارقىلى بىزگە حالقىمىزدىڭ بۇرىن شەتەلدىك جۇرتشىلىققا بەيمالىم بولىپ كەلگەن جاۋ­ھار­لارىن جارقىراتا كورسەتۋىمىزگە مۇمكىندىك تۋادى. حالقىمىزدىڭ ءتول مۋزىكالىق اسپابى – دومبىرا, كيەلى كۇي ونەرى قازاقتىڭ ەنشىسىندەگى قۇندىلىقتار ەكەنىن كەلەشەكتە مويىنداتۋدىڭ ءوزى وسى ىستەن ءورىلىپ جاتقانداي كورىنەدى. انتولوگيانىڭ تاعى ءبىر ارتىق تۇسى – قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا­سىن­داعى بىرنەشە كۇيشىلىك مەكتەپ ءتۇيىسىپ, تۇگەن­دەلگەن. وسى مەكتەپتەردى قالىپتاستىرعان بەلگىلى تۇلعا­لاردىڭ ەسىمدەرى, ولاردىڭ ءومىرى مەن ونەرىن قىسقاشا باياندايتىن دەرەكتەر قوسا بەرىلەدى. جوبانىڭ تۇساۋكەسەر كەشى كۇيشىلەر ونەرىمەن ورنەكتەلە ءتۇستى. قارشىعا احمە­دياروۆ قۇرمانعازىنىڭ “قايران, شەشەم”, ايگۇل ۇلكەنباەۆا دينانىڭ “بۇلبۇل”, ايتجان توقتاعان داۋلەتكەرەيدىڭ “اڭشىلىق”, ماڭعىستاۋلىق سەرجان شاكى­را­توۆ وسكەن­بايدىڭ “جاڭىلتپاش”, ەدىل با­سىعاراەۆ قازانعاپتىڭ “بوگەلەك قاقپاي”, باقىتجان دۇيسەنعازى سىر بويى كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ ءبىرى مىر­زانىڭ “بۇعى كۇيى”, ارقانىڭ ارقالى كۇيشىسى مۇحامەدجان تىلەۋحانوۆ تاتتىمبەتتىڭ “بەس تورە”, قىزىل­قۇمنان كەلگەن شاعدار اقىل­بەكوۆ اقبالانىڭ “كەرتولعاۋ”, فازىل تۇتقابەكوۆ ابىكەن حاسە­نوۆتىڭ “قوڭىر”, ءالىمحان جۇزباەۆ سۇگىردىڭ “كەر­تولعاۋ”, سايان اقمولدا قوبىزبەن ىقى­لاستىڭ “جەزكيىك” كۇيلەرىن شەبەر ورىنداپ, كۇي ونەرىنىڭ تۋىن ءبىر جەلبىرەتىپ تاستادى. كەز كەلگەن قوعامنىڭ ۇرپاعى ءوزى عۇمىر كەشكەن كەزەڭى ءۇشىن قارىزدار دەسەك, بۇگىنگى بۋىن سول قارىزدىڭ بىرىنەن قۇتىلدى دەپ ويلايمىز. ەڭ باستىسى – قازاقتىڭ ءداستۇرلى مىڭ كۇيى ەندى ەشقاشان جوعالماستاي, وشپەستەي, كونەرمەستەي بولىپ تاسپاعا ءتۇستى. بۇل – ۇلى قۋانىش. قۇتتى بولسىن! قاراشاش توقسانباي.