الەم ادەبيەتىندە كۇندەلىك تۇرمىستىق جازبا عانا ەمەس, كوركەم ادەبيەتكە اينالعالى قاششان! بۇل نە؟ بۇل يۋ.تنيانوۆ ايتا بەرەتىن «تۇرمىستىق جازبالار ۋاقىت وتە كەلە ادەبي اينالىمعا تۇسەدى. ادەبيەت دۇنيەسىنە اينالادى» – دەگەن پىكىرىنىڭ راستىعى! كۇندەلىك الەم ادەبيەتىندە داستۇرگە اينالعالى قاششان! بىزدە شە؟ اباي كۇندەلىگى – قارا سوزدەرى بولار. شوقان كۇندەلىگى – عىلىمي ەسەپتى جازىلعان دۇنيەلەرى شىعار. حح عاسىر باسىندا كۇندەلىك ءاپ-اجەپتاۋىر توبە كورسەتىپ, بۋىنىن بەكىتىپ ۇلگەرگەن. وكىنىشى – بۇكىل جازۋ-سىزۋىن كگب جەندەتتەرى تاركىلەپ الىپ كەتكەن دە ءبىرجولاتا جوعالعان. قالعانى بولسا ءالى كۇنگە جارىققا شىعىپ بۇقارالانعان جوق. كەڭەس ادەبيەتى الاش ادەبيەتىمەن ەرەگىسە, كۇرەسە ءجۇرىپ جەتىلسە – كوپ ەجىكتەۋدىڭ ىشىندە كۇندەلىك تە جۇرگەن. كەڭەس داۋىرىندە تىرشىلىك كەشكەن اقىن-جازۋشىلارىمىزدا كۇندەلىك ءبىرسىپىرا بار. وعان دا كگب زالالىن تيگىزگەن. «ۇزبەي كۇندەلىك جۇرگىزەتىن ەدىم. 1937-38 جىلدارى باسىمىزدان قورقىپ, ورتەپ تاستادىق... ج ۇلىم-جۇلىم جۇرناعى عانا ءجۇر وسىندا...». ەكەۋارا اڭگىمەدە ءماريام حاكىمجانوۆا اپايدىڭ ايتقان اڭگىمەسى. مۇحتار اۋەزوۆ «باسىمنان قانشا قۋعىن-سۇرگىن وتكىزسەم دە ءۇش كىسىنىڭ حاتىن امان ساقتاپ كەلەمىن» دەپتى قاناتتاسى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنا. « – ۇشەۋى دە ەرەكشە اقىلدى كىسىلەر ەدى». كىمدەر ولار؟ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, كولباي توگىسوۆ! ءوز كۇندەلىگىن, ءوز ەستەلىك, ەپيستوليارلىق جازبالارىن ساقتاي الماعان ۇلى جازۋشى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇش تۇلعاسىنىڭ ءۇش حاتىن ساقتاۋ ارقىلى قانشاما ەرلىك جاساپ وتىر دەسەڭىزشى؟
دامىماعان ەلدەردە ادەبيەت پەن ونەرگە دۇركىن-دۇركىن زوبالاڭ تۋىپ تۇرادى. ونەرگە تۋعان زوبالاڭ الدىمەن كۇندەلىك سەكىلدى دۇنيەلەرگە تۋادى ەكەن ءدا... نەگە ولاي؟ ويتكەنى كۇندەلىك – تۇلعانىڭ جان سىرى. ازاماتتىق دۇنيەتانىمى, جازۋشىلىق قۇپياسى, ادامي ىنتى-زارى, ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعام تۋرالى اششى زاپىران-زارى... وسىعان قاراپ كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ اقيقاتشىل جازباسى, ادەبيەتتىڭ اقيقاتشىل جانرى دەسەك شە؟!
كۇندەلىك – مەمۋاردىڭ ىشكى جانرى. كۇندەلىك كوپشىل بۇقارالىق جانر. ول تۇرمىستىق جازبالاردان باس الادى. ۋاقىت وتە كەلە ادەبيەتكە اينالۋ جولى دا ءارالۋان. بۇل پروتسەسس ءتۇرلى جولمەن جۇرەدى استە. ايتالىق, ورىس جازۋشىسى د.ن.گرانين اۋا رايىن باقىلايتىن ءبىر سينوپتيكتىڭ كۇندەلىگىن تاۋىپ الىپ, تاڭىرقاعانى بار. ءومىر بويى ءبىر قىزمەتتە ىستەگەن. ءومىر بويى كۇندەلىك جۇرگىزگەن. قايران قالعان جازۋشى اقىرى 50 جىلدىق كۇندەلىك جازبالارىن ارقاۋ ەتىپ حيكايات جازدى... سوعىسقا قاتىسقان پەتر ۆەرشيگورا, قازاق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى بەس جىلدىق جاھاندىق سوعىستا ءجۇرىپ, قويىن كىتابىنا الدەنەلەردى ءتۇسىرىپ وتىرۋدى ۇمىتپاعان. كەيىن سول كۇندەلىك جازبالاردى پايدالانىپ قىزىقتى كوركەم وچەرك, تابىستى مەمۋار تۋىنداتتى. ەكەۋى دە ومىردە دە, (كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى) ونەردە دە ەرلىك جاساعان, ەكى ەسە ەرلىك جاساعان ازاماتتار رەتىندە باعالانادى.
كۇندەلىك جازبالاردىڭ تاريحىنا كەتسەك, ۇلان-عايىر بايتاق جاتقان اڭگىمە. ول ازىرگە تاريح بىلەتىن ەلليندىك داۋىردە دە بولعان. پلۋتارحتىڭ «داستارقان باسىنداعى اڭگىمەلەرى» كۇندەلىك ەمەي, نەمەنە؟!
ساعات كۇندەلىگىنە: «مەن ءبۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ پايدالى شىعار.
مىنا وقيعا ءبىزدى وياتىپ كەتتى. 22.12.1986 ج.», – دەپ جازىپتى. ۇلكەن ءسوز!
ەندى, مىنە, كەزەك كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى ساعات اشىمباەۆقا كەلىپ جەتتى. كوزى تىرىسىندە ساعات اعامىزدىڭ «سىن مۇراتى» (1974 ج), «تالانتقا تاعزىم» (1982), «پاراساتقا قۇشتارلىق» (1985 ج.) اتالاتىن ءۇش كىتابى عانا جارىق كوردى. «شىندىققا سۇيىسپەنشىلىك» كىتابىن باستاپ, ۇستەل ۇستىنە قولجازباداي قالدىرىپ, جارىق دۇنيەگە قول بۇلعاپ كەتە باردى. وكىنىشتى. ادەبيەتتىڭ كوركەم جانرىنا قاراعاندا ادەبي سىن ولىمسەكتەۋ كەلەتىن ادەت بولاتىن. ساعات اعامىز ومىردەن وتكەلى دە ءبىرسىپىرا ۋاقىت. ارتىندا كىتاپقا جيناقتالىپ ۇلگەرگەنى بار, قولجازبا كۇيىندە قالعانى بار, ادەبي مۇراسى وتكىنشىلىك كۇي كەشىپ وتىرعان جوق. قايتا ومىرشەڭدىك تانىتىپ دۇركىن-دۇركىن ءبىر كىتاپ, ەكى توم, تاڭدامالى سيپاتىندا جارىق كورىپ كەلەدى. قايتا ساكەڭ سىنىنا ىلىككەن, ىلىكپەگەن ءبىرسىپىرا اقىن-جازۋشىلارىمىز ۇمىتىلىپ قالىپ قويدى. بۇگىنگى ۋاقىت – كوركەمونەرگە قاتال قارايتىن, جاڭاشا ەلەيتىن, ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارامايتىن جاڭا تالاپتىڭ ۋاقىتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا حح عاسىر باسىنداعى الاش اياۋلىلارى, تاريحتاعى ءوز ورىن-ورىندارىنا قايىرا تۇرا قالدى. ول ادەبيەتتەگى جاسپەن العان, ەرتە جازىلعانىمەن قادىرلەنگەن, قىزمەت مانسابى ارقىلى ماقتالىپ-ماداقتالىپ كەلگەن كوپ-كوپ قالامگەردى تاريح تورىنەن ىعىستىرىپ-ىعىستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى كەيبىرىن «كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزىپ» قويا بەردى... ومىردە جوعى ءوز الدىنا, ونەردە دە ەشتەڭە بىتىرمەگەن بولىپ سانالىپ وتىر. اتى, شىعارماسىنىڭ اتى ايتىلا قالسا ادەبيەت تاريحىندا دەرەك رەتىندە اتالار. ال ادەبي اينالىمدا جوق. كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ ءوزىن تۇيە شايقاعان داۋىلداي شايقاپ-شايقاپ الدى ۋاقىت-تاريح. مىنە, وسىنداي داۋىلدى الماسۋلار, دۇربەلەڭدى شايقاۋلار ءجۇرىپ ءوتىپ جاتقان قاتىگەز ۋاقىتتى ساعات اشىمباەۆ سىندى دۇنيەلەرىنىڭ ىرىكتەلىپ-سۇرىپتالىپ قايىرا جارىق كورىپ جاتۋى ءبىزدى سۇيسىندىرەدى. ءسۇيسىنىپ وتىرىپ, جاڭا جۇزدەسۋدىڭ («ارمىسىز, ساعات اعا؟» اتاپ ارنايى ماقالا جازعانىمدى ەسكە الىپ وتىرمىن.) سىرىنا ۇڭىلەمىز.
قازاق قوعامى ءبىر فورماتسيادان ءبىر فورماتسياعا ءوتىپ, جاڭاشا تۇلەپ جاتقان بۇگىنگى كۇنى ساعات اشىمباەۆ ەڭبەكتەرىنىڭ قايتا جاريالانۋعا جاراپ جاتۋىنىڭ ءوزى كوپ ماسەلەنى اڭعارتادى. دەمەك, س.اشىمباەۆ XX عاسىردىڭ ادەبيەت سىنشىلارى, ءتىپتى فيلوسوفتارى كوتەرىلگەن بيىككە كوتەرىلە بىلگەنى!
ءيا, ءسويتىپ ساعات اشىمباەۆ ەڭبەكتەرى «اقيقاتقا ىڭكارلىك», «سىن سىمباتى» دەگەندەي اتپەن قايتا جارىق كورىپ كەلەدى. وعان قۋانامىز. قايتارا وقىپ, شىنىمىزدى ايتىپ, شىنايى ماقالا دا جازامىز. الايدا سول ەڭبەكتەر قايتا باسىلىپ جۇرگەن كىتاپتارىنان سىنشى كۇندەلىگىن كورە المايمىز. اڭتارىلىپ, سىنشى جارى پسيحولوگ جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ جۇزىنە قارايمىز. قانشاما قاتال تاعدىر كەشىپ كەلە جاتسا دا مويىماعان قايسار جەڭگەمىز ادەبي ورتامەن ساناساتىنىن, ءالىپتىڭ ارتىن باعاتىنىن ايتادى. ادەبيەتتە مودا دەگەن دە پالە بار. ءبىر اقىن, نە جازۋشىنى كەيىنگى ۇرپاق جاقسى كورىپ قالسا, ونى كەزىندە سىناعان سىنشىنى ىلگەكتەپ اۋرەگە تۇسەدى. سىن قاي ۋاقىتتا, قانداي جاعدايدا, قالاي ايتىلدى؟ وعان ءمان بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. كىتاپ وقىمايتىن زاماندا ادىلەتتى سىننىڭ ءوزى كەيدە وسىلاي تەرىس قابىلداناتىنى بولادى. جالپى, وزىنە ايتىلعان سىندى ورىندى قابىلداعان قالام يەسىن كەزدەستىرۋ قيىن. اۋىزبەن جەلدەي ەسىپ جۇرۋگە قۇمار, كوركەمدىك قۇندىلىقتىڭ بارشاسىن اۋىز ادەبيەتىنە اينالدىرىپ قابىلدايتىن قازاق جاعدايىندا بۇل ءتىپتى قيىن. نە امال؟ امال, قالامگەردىڭ وزىنەن شىقسا كەرەك استە. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ ءادىلىن ايتىپ, اعايىنعا جاقپاعان ادەبيەت سىنشىسى وزىمەن-ءوزى سىرلاسىپ, وزىمەن-ءوزى مۇڭداسىپ, كۇندەلىك جازباس پا؟! ايتپەسە, مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ سەكىلدى اشىلىپ حات جازىسپاس بىرىمەن؟! (ول جابىق حاتتاردى اشاتىن دا ۋاقىت جەتتى.) ساعات جاعدايىندا بۇل – ءوزى جۇرگىزگەن كۇندەلىك جازبالار ەدى... اقىرى, ايتىپ ءجۇرىپ, ءوتىنىپ ءجۇرىپ ءشاربانۋ بەيسەنوۆانى جارى ساعات اعامىزدىڭ كۇندەلىگىن كىتاپ فورماسىندا جاريالاۋعا كوندىردىك. بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ, ءار ءارپىنىڭ بۇگىلىس-تۇگىلىسىن جازىپ قاراپ, باسپاعا قىراعىلىقپەن دايىنداعان دۇيسەن باتىرعا, د.ءمۇسىرالى ۇلىنا ءوز باسىم قاتتى ريزا بولدىم.
بىرىمىزگە اعا, بىرىمىزگە ۇستاز ساعات اشىمباەۆ كۇندەلىگى نە گاپ ايتادى؟
ءبارىمىزدىڭ دە كۇندەلىگىمىز – وقىعان كىتاپتار جايىندا العان اسەرلەردەن, كىتاپتان ۇزىندىلەردەن تۇرادى. سول سياقتى كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسىنىڭ كۇندەلىگى ەڭ الدىمەن وقىعان كىتاپتارىنان الىنعان ۇزىندىلەردەن باس قۇرايدى ەكەن. ولاي بولۋى زاڭدى. «وقىماسا وي توقىرايدى...». ۇدايى وقۋ – كىسىنى بىلىمگە جەتەلەيدى. تاپ وسى جەردە كىتاپ وقۋدى جۇيەگە ءتۇسىرىپ العان كىسى ۇتىلمايدى. مەيلى اقىن بول, مەيلى جازۋشى بول. ساعاتتىڭ كىتاپ وقۋى – جۇيەلى وقۋ. ءسىڭىرىپ وقۋ. وقىعانىن ايتار ويىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرىپ سالالى وي ايتا ءبىلۋ – ساعات سىنشىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى. ويماقتاي ويلى ۇزىكتى جازىلار شالقار ماقالاعا تامىزىق ەتىپ تاستاپ جىبەرۋ دە ساكەڭ قولىنان كەلگەن ءىس! كەيدە الدەنەشە وزىق ۇزىك جازىلار تۇتاس ماقالاعا ۇيىتقى قىزمەتىن دە اتقارا الادى. كوردىڭىز بە, ساكەڭ كىتاپتى وقۋ ءۇشىن, ءبىلىمدى كورىنۋ ءۇشىن عانا وقىمايدى, ءبىلىمىن ۇشتاۋ ءۇشىن, سىنشى رەتىندە تالعام قالىپتاستىرۋ, سىنشى رايىندا وي ساباقتاۋ ءۇشىن وقيدى. وقيدى, وقۋ ارقىلى دۇنيەتانىم قالىپتايدى. مىنە, ماسەلە قايدا؟! وسىدان شىعارىپ ايتساق, دارىندى ساعاتتىڭ ورىندى تالداۋعا قۇرىلعان ويلى ماقالالارى, ۇلى ابايعا سۇيەنىپ ايتار فيلوسوفيالىق ويلارى, حاس سۋرەتكەر عابيت مۇسىرەپوۆتەن ۇزەڭگىلەسىندەي تەرەزەسى تەڭ وتىرىپ سىرلاسىپ ايتار تولعاقتى ماسەلەلەرى (ازاماتتىق فورمۋلاسى. ت.ب.), تولىمدى ويلارى – دارىن وزىقتىعىمەن بىرگە وقۋدىڭ دا جەبەۋىمەن. دارىن مەن ءبىلىمنىڭ تەڭ-تارازىلاس ءتۇسۋى تالانتتى جان-جاقتى اشادى ەكەن. ونداي ءبىلىمدى دارىن ءوز ۋاقىتىنا عانا قىزمەت ەتۋمەن شەكتەلىپ قالمايتىن, العى كۇندەرگە كەتەتىن, كەلەر ۇرپاقتارعا جەتەتىن جەتەلى وي, سالالى سىن ەڭبەگىن قالدىرادى ەكەن. ساعات اشىمباەۆ كۇندەلىگىنەن ءبىزدىڭ ءبىر تۇيگەنىمىز مىنە, وسى جايت!
1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى بولىپ ءوتتى. جەلتوقسان قوزعالىسى. جەلتوقسان تراگەدياسى. (تاريحشىلار ءالى تياناعىنا جەتكەن جوق. بيلىك جەلتوقساندى ايتقىزباي الەك. وي, توبا-اي؟!) ساعات كۇندەلىگىنە: «مەن ءبۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ پايدالى شىعار.
مىنا وقيعا ءبىزدى وياتىپ كەتتى. 22.12.1986 ج.», – دەپ جازىپتى. ۇلكەن ءسوز! جانتالاسىپ الاڭدا ءجۇرىپ جاتقان جەلتوقسان وقيعاسىن ءتۇسىرتىپ, ونى تىقتىرىپ قوياتىن, اقىرىپ تەڭدىك سۇراپ الاڭعا شىققان جاستارىمىزدى كىنالاپ, ءتىپتى كۇنالاپ كۇيەلەش قاعازعا قول قويۋعا تۇرا-تۇرا ۇمتىلعان مانساپقور اعالارىن ساقتاندىرىپ, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ شىر-پىرى شىعىپ جۇرگەن ساعاتتى بىلەمىز. بىلەتىن بولساق ساعاتتى سونداي ساليقالىلىققا باستاعان وسى كۇندەلىگىندەگى تىلدەي ءتىلىپ تۇسەر وتكىر سوزگە مۇرىندىق بولاتىن ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس تا! ساعات اعا ول لەنتالاردى بيلىك باسىنداعى ءبىر ازاماتقا سەنىپ بەرگەن ەدى. ءالى كۇنگە نە ساعاتقا, نە ساعات سۇيگەن حالقىنا قايتپاي تۇرعانىن قاراڭىزشى ول لەنتالاردىڭ. ساعاتقا ىلە-شالا «پارىز بەن قارىز» جۇيەلى تەلەحابارىن جاساتقان دا وسى سەزىم دەپ ويلايمىن! بۇرىن دا ۇلتىن شىنايى سۇيىسپەنشىلىكپەن سۇيەتىن ساعات اعا جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءتىپتى ۇلتشىلدىق ۇلى سەزىمىنە بەرىلدى-اۋ دەپ ويلايمىن. دۇربەلەڭدى سول ءبىر قيىن كۇندەرى تاعى دا بىلاي دەپ جازدى: «تايپالىق تار سەزىمنەن, رۋلىق ۋلى سەزىمنەن ارىلۋىمىز كەرەك تە ۇلتتىق ۇلى سەزىمدى العا قويۋىمىز كەرەك».
مۇنى شىعارماشىلىق وزگەرىس دەپ قاراماعاندا قايتەمىز؟! شىعارماشىلىق وزگەرىس – شىعارما يەسىنىڭ دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى. جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيىنگى ساعات, كەيىنگى ساعات ءارى ءوزارا بىرلىكتە, ءارى كىلت وزگەرگەن, ءبىر تۇلعادا تارتىسقان ەكى ادامنىڭ كەيپى. كۇندەلىگى ارقىلى باقىلاعاندا كوز جەتەر ءبىر ماسەلە مىنە, وسى. ساعات تابيعاتىندا رومانتيك بولاتىن. رومانتيك بولا تۇرا ءوزىن-ءوزى تالداپ, جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءارى كۇيرەپ, ءارى شيراپ, جاڭا سيپات, تىڭ مازمۇنعا يە بولعان ءبۇتىن ءبىتىمدى ازامات!
كۇندەلىك ماماندىققا ابدەن قاتىستى. ساعات سىنشى. كۇندەلىكتىڭ دەنى وقىعان كىتابىنا قىزىعىپ ءبىر-ەكى اۋىز تىلەگىن ايتۋ, كەمشىلىگىنە قىزىنىپ پىكىر ايتۋى ول تاعى بار.
كۇندەلىك – جازاتىن شىعارمانىڭ ەسكيزى.
كۇندەلىك – قالامگەردىڭ جان ازابى, ادامي راحاتى, قۋانىشى, نالاسى...
«يا رازدۆويلسيا.» ا.بلوك. ساعات تا قانشاما رەت وزىمەن-ءوزى كۇرەسىپ, وزىمەن-ءوزى ايتىسىپ, جەڭىپ-جەڭىلىپ ءجۇردى ەكەن؟
بارىنە كۋا – كۇندەلىك!
بىرىمىزگە اعا, بىرىمىزگە ۇستاز – ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىگى تۇڭعىش رەت وقىرمانعا جول تارتتى. ۇرىسپاي, جەكىمەي, وتىرىك سوزگە ەرمەي, كۇندەلىكتەگى شىندىققا سەنىپ وقۋلارىڭىزدى وتىنەر ەدىك. جاي وقۋ از بولادى, تالداپ وقۋ ءجون. سوندا سىنشى فيلوسوف بولىپ قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن, ۇلتىن جانىنداي سۇيگەن ازامات, جالىنداپ كەلىپ, جالىنداپ ءجۇرىپ, لاپىلداپ ورتەنىپ كەتە بارعان رومانتيك جاندى تۇسىنەسىزدەر!
قۇلبەك ەرگوبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
