ءبىز سياقتى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, اياعىن قاز-قاز باسقان بالاۋسا, جاۋقازىن مەملەكەتتەردىڭ تاريحىندا تىلگە ءجيى تيەك بولاتىن ەكى ەرەكشە ساياسي ۇعىم بار ەكەنىن الەمدىك تاجىريبەدەن جاقسى بىلەمىز. ونىڭ ءبىرىنشىسى – دەكولونيزاتسيا (وتارسىزدانۋ) بولسا, ەكىنشىسى – نەوكولونيزاتسيا (جاڭا وتارشىلدىق).
اتى ايقايلاپ ايتىپ تۇرعانداي-اق جىلدار, عاسىرلار بويى وتارلىق ەزگىدە جانشىلعان حالىقتىڭ وتارشىلدىق ءھام قۇلدىق سانادان ءبىرجولاتا ارىلىپ, بوداۋ داۋىردە كومەسكىلەنگەن ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلىپ, زاماناۋي بەينەدە قايتادان جاڭعىرىپ, جاڭارۋى ءھام تۇلەۋى ءسوز جوق, دەكولونيزاتسيا (وتارسىزدانۋ) ساياساتىنىڭ ءساتتى, جۇيەلى جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى. بۇلاي بولماعان جاس ەگەمەندەردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىلىگىنەن وپ-وڭاي ايىرىلىپ قالاتىنىن جانە جاڭا وتارشىلدىققا (نەوكولونيزاتسيا) تەز ۇرىناتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تىسقاققان ساياساتتانۋشى بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
بىزدىڭشە, وتارسىزدانۋ ساياساتىنىڭ ارنالى سالاسىنىڭ ءبىرى – ونوماستيكا. بۇل باعىتتا دا بەتىنەن قالقىماي تەرەڭىرەك زەردەلەپ, بايىپپەن باعدارلاپ, وقىرمانمەن وي بولىسەتىن تۇستار از ەمەس. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى ەل ورداسىن استاناعا كوشىرگەندە ونداعى كوشەلەردىڭ دەنى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدى ەسكە تۇسىرەتىن, قانى شاشىراعان كوممۋنيستىك اتاۋلارمەن تۇرعانىنا (وكتيابر, كوممۋنيست, رەۆوليۋتسيا, ت.ب.), ونوماستيكالىق ساياساتتى ەشكىمگە جالتاقتاماي باتىل جۇرگىزۋ كەرەكتىگىنە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان بولاتىن.
ءيا, پاتشالىق رەسەيدىڭ, كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق دالاسىن وتە ابايلاپ, مىسىقتابانداپ, قيتۇرقى ادىستەرمەن وتارلاعانى تاريحي قۇجاتتاردا سايراپ جاتىر. مىسال رەتىندە اتاپ وتەر بولساق, كەزىندەگى رەسپۋبليكامىزدىڭ استاناسى الماتىنىڭ ءوزى ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورى گاسفوردتىڭ قىزى ۆەرانىڭ اتىمەن ۆەرينا دەپ اتالىپ, 1867 جىلدان باستاپ پاتشانىڭ قالاۋى بويىنشا ۆەرنىي دەپ اتالىپ كەتە باردى. 1720 جىلى كرياكوۆتىڭ اتىمەن قازاقتار كەرەكۋ دەپ اتالعان قالا 1861 جىلى گەنەرال-گۋبەرناتور گاسفوردتىڭ ەركىمەن II الەكساندر پاتشانىڭ بالاسى پاۆەلدىڭ ءبىر جاسقا تولۋىنا قوشەمەت ەتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە پاۆلودار (پاۆەل حانزاداعا سىي) دەپ وزگەرتىلدى (مىرزاحمەتوۆ م. قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى. – الماتى: اتامۇرا – قازاقستان, 1993.74-بەت).
ءبىرىنشى مىسالدان, قازاق حالقىنىڭ الماتى سىندى قاسيەتتى قونىس اتاۋىنىڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ دالالىق ۇلىعىنىڭ قالاي ويىنشىعىنا اينالعانى انىق بايقالسا, ەكىنشى دەرەكتەن دە اق پاتشاعا جاعىمپازدانىپ قالۋدىڭ ءساتىن قالت جىبەرمەگەن جىرىندى گۋبەرناتوردىڭ ويىنا كەلگەنىن جاساعانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. مۇنداي ماكروتوپونيمدەرگە قاتىستى مىسالداردى تاسپىدەي تىزە بەرگەننەن ماسەلەنىڭ ءمانى وزگەرمەيدى.
باتىس قازاقستان ءوڭىرى – وتارلاۋدىڭ وتىندە بولىپ, جەر-سۋ, ەلدى مەكەن, كوشە, ت.س.س. اتاۋلارمەن الاشۇبارلانعان ولكە. ءوڭىر ونوماستيكاسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن عالىم ۇلداي رىسقاليقىزىنىڭ دەرەگىنشە وبلىسىمىزداعى ورىس قاباتىنا ەنگەن توپونيمدەر تومەندەگىشە جىكتەلەدى:
1. باتىس قازاقستانعا العاش قونىستانعان ورىس كازاكتارىنىڭ بەكىنىستەرى مەن كۇتىرلەرىنىڭ, ستانيتسالارىنىڭ اتاۋلارى. مىسالى, ششاپوۆو, كرۋگلووزەرنوە, كولوۆەرتنوە, يانايكينو, سەرەبرياكوۆو, فەوفانوۆا, ت.ب. 2. ستولىپين رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە كوشىپ كەلگەن ورىس جانە ۋكراين شارۋالارىنىڭ كەزەڭىندەگى اتاۋلار. مىسالى, پوكروۆكا, كيرسانوۆو, دارينسك, دوليننوە, وزەرنوە, زەلەنوۆسكوە, پەرەمەتنوە, ت.ب. 3. ورىس پاتشاسى جانە ونىڭ اينالاسىنداعى دۆورياندار مەن پومەششيكتەردىڭ, كازاك اتاماندارى مەن ەساۋلدارىنىڭ ەسىمدەرىمەن قويىلعان اتاۋ. مىسالى, بوگاتىرەۆ, كوجەحاروۆ, كالمىكوۆ, انتونوۆ, توپوركوۆ, گلۋحوۆ, مولوتكوۆ, ۆاسكين, بەرەزين, ت.ب. 4. قازان رەۆوليۋتسياسى مەن ازامات سوعىسى كەزەڭىندەگى توپونيمدەر. مىسالى, چاپاەۆ, فۋرمانوۆ, بۋدارينو, باتۋرين, ت.ب. 5.كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قايراتكەرلەرى مەن اسكەري قولباسشىلاردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان اتاۋلار. مىسالى, شولوحوۆ, ۆوروشيلوۆ, كالينين, كيروۆ, چاپاەۆ, سۆەردلوۆ, ك.ماركس, لەنين, كرۋپسكايا, كۋيبىشەۆ, چۋيكوۆ, ت.ب. 6. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋشىلەر قويعان اتاۋلار. مىسالى, پەرمسكي, ۋليانوۆسكي, نوۆايا پوكروۆكا, پولتاۆكا, پراۆدا, تسەليننىي, نوۆوپاۆلوۆكا, ت.ب. 7. كەڭەستىك ءومىر سالتى مەن كوممۋنيستىك يدەولوگيا اسەرى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان اتاۋلار. مىسالى, پەرۆومايسكوە, ينتەرناتسيونال, كراسنىي ماياك, ترۋدوۆوە, درۋجبا, كومسومولسكوە, ت.ب. 8. جەرگىلىكتى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ جاڭادان قونىستانۋشىلاردىڭ تاراپىنان وزدەرىنىڭ تىلدەرىنە ىڭعايلانۋى مەن كالكالانۋ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان اتاۋلار. مىسالى, كازتالوۆكا (تال ەكپە), كرۋتايا (ۇڭگىر), كراسناگور (قىزىلجار), چينارەۆو (شىنارلى), ت.ب.(ۇلداي رىسقاليقىزى. باتىس قازاقستان جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ سوزدىگى. – ورال: «پوليگراف سەرۆيس», 2001. 23-بەت)
ءبىز بۇل دەرەكتەن پاتشالىق, كەيىن كەڭەستىك رەسەي يدەولوگتارىنىڭ وڭىرىمىزدە وتارلاۋ ساياساتىن سىنالاپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن وتە جىمىسقى جۇرگىزگەندىگىن اڭعارامىز.
ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا جوعارىدا اتالعان ەلدى مەكەندەردىڭ دەنى بايىرعى ءوزىنىڭ حالىقتىق اتاۋىنا قايتا ورالعانىمەن, ونىڭ بارلىعى بىردەي, اسىرەسە وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىلداردىڭ اتى ۇلتتىق تانىمعا جاقىن اتاۋلارعا ءالى تولىق كوشىپ ۇلگەرمەگەنىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز.
ارينە, مۇنىڭ بىرنەشە وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. بىزدىڭشە, كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ نەگىزگى سىرىن شاھار توڭىرەگىندەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ وزگەشەلەۋ ەكەنى مەن ءولىارا كەزەڭدەگى دانا حالقىمىزدىڭ «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» دەگەن پاراساتتى ىمىرالاستىق تاكتيكاسىنا مويىنۇسىنۋدان ىزدەگەن ءجون.
ياعني, وتارسىزدانۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ءبىر كۇندە بولا سالمايتىن, اقىل مەن پاراساتتى, ءبىلىم مەن بىلىكتى, ءتوزىم مەن بايىپتى ءھام ۋاقىتتى بارىنشا قاجەت ەتەتىنىن جانە ءوڭىر ونوماستيكاسىنىڭ وتە نازىك جىپتەردەن توقىلىپ جاتقانىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ وقىرمان ىشتەي سەزىپ وتىرعان شىعار.
دەسەك تە, ءوڭىر ونوماستيكاسىنداعى سوڭعى وڭدى وزگەرىستەردىڭ جارقىن مىسالى وبلىس ورتالىعىن ساقينالاي وراپ جاتقان ءىرى اۋداندارىمىزدىڭ ءبىرى بۇرىنعى زەلەنوۆتىڭ «بايتەرەك» اتاۋىنا ورىن بەرىپ جاتقاندىعى جانە جىل قۇسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتى وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ ەرەكشە جىلى قابىلداپ, وعان سۇيسىنە قاراۋى نازار اۋدارارلىق. بۇدان 10 جىل بۇرىن وسى ۇسىنىس قولداۋ تاۋىپ, ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسياعا جولدانعان بولاتىن. الايدا, رەسپۋبليكا بويىنشا ونوماستيكالىق بىرلىكتەرگە اتاۋ بەرۋگە ءموراتوريدىڭ جاريالانۋىنا بايلانىستى اتالمىش ماسەلە كەيىنگە قالدىرىلعان ەدى. قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ اتىنان سايلانعان جەرگىلىكتى قوعامداستىق وكىلدەرىنىڭ 89,1%-ى قولداپ, اۋدان اتاۋىن ەلىمىزدىڭ استاناسىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن «بايتەرەك» دەگەن اتاۋعا توقتالدى. ويتكەنى «بايتەرەك» بايىرعى ورتا تۇسىنىگىندە جەردىڭ ءدال كىندىگىندە وسەتىن, تامىرى جەراستى, ءدىڭى ادام الەمى, باسى رۋحتار مەكەنى بولىپ تابىلاتىن كوك تىرەگەن الىپ اعاش بولسا, اۋداننىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى جاعىنان تابيعاتى جاسىل ايماق بولىپ تابىلادى.
ازاتتىق ونوماستيكاسىنا بىرنەشە ماقالالار ارناعان, تاجىريبەلى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى حانكەلدى ءابجانوۆتىڭ ونوماست عالىمدارعا جول سىلتەر عىلىمي تۇجىرىمدارى ەرەكشە نازار اۋدارارلىق. «ونوماستيكانىڭ پراكتيكالىق مىندەتتەرى سانمەن دە, ساپامەن دە شەشىلگەنى ءجون. مىڭداعان كوشەلەرىمىز, جۇزدەگەن ەلدى مەكەندەرىمىز, سانسىز نىساندارىمىز باسقا تىلدەگى اتاۋلارمەن ايشىقتالۋىنان ارىلمايىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى اقتاڭداقتاردى, ساياسي-الەۋمەتتىك ەكىۇدايىلىقتى جويۋ قيىنعا سوعادى, – دەپ تۇجىرىمدايدى ح.ءابجانوۆ. ارينە, بۇل ونوماستيكا ساياساتىن تۇتاستاي قازاقتاندىرىپ جىبەرۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. الەمدىك وركەنيەت پەن مادەنيەت بەلەستەرى, ادامزاتتىڭ ويشىل, قايراتكەر تۇلعالارى قازاق ونوماستيكاسىندا ورىن تەبەتىنى كۇدىكسىز. ايتكەنمەن ساندا دا, ساپادا دا ۇلتتىق بولمىستىڭ باسىم ءتۇسىپ جاتۋىن قامتاماسىز ەتپەي دىتتەگەن ماقساتقا جەتپەيمىز. ءوزىن سىيلاعاندار عانا وزگەنىڭ قادىرىن تۇسىنەدى» ء(ابجانوۆ ح. قازاقستان: تاريح, ءتىل, ۇلت. – استانا: «انا ءتىل – اتا تاريح» باسپا-زەرتتەۋ ورتالىعى جشس., 2007 – 92-بەت).
ءسوزىمىزدى توبىقتاي تۇيسەك, ونوماستيكا سالاسىنىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي مايتالماندارىنىڭ وي-بايلامدارىنا يەك ارتىپ, ماسەلەنىڭ بايىبىنا تەرەڭىرەك بويلاماي, كۇنى وتكەن ەسكىنىڭ جاڭاعا جول بەرەتىنىن مويىنداعىسى كەلمەيتىن كەيبىر زامانداستارىمىزدىڭ كىسى قىنجىلارلىق ەرسى قىلىقتارى اتام قازاقتىڭ «شولاق ساي تەز تاسيدى» دەگەن قاناتتى ءسوزىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى ەكەن.
قالاي بولعاندا دا, ەل مەن جەر اتاۋلارى – ۇلتتىق تاريحي سانامىزدىڭ قاينار كوزى. قىسقاسى, ءوڭىر ونوماستيكاسى جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. اينالاعا قاراپ جالتاقتايتىن زامان بىرتە-بىرتە اتتىڭ ارتىنا ىسىرىلىپ, شاپشاڭ اينالا باستاعان تاريح تەگەرشىگى زامان تالابىنا ساي جاڭا مىندەتتەردى جۇكتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت قۇرۋشى ءارى قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ تاريح الدىنداعى جاۋاپتى, جەتەكشى ءھام كوشباسشى ۇلت ەكەنىن جان دۇنيەسىمەن سەزىنەتىن ۋاقىت كەلدى.
جاڭابەك جاقسىعاليەۆ,
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقمۋ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
باتىس قازاقستان وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى
