ء وز باسىم ياحيا اعاداي مەيىرى سىرتقا توگىلىپ تۇراتىن, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ىزەتتى, ىزگى جاندى سيرەك كەزدەستىردىم. ول كىسى «زيالى ادام» دەگەن اتاۋدىڭ ەرەن ەتالونى, جارقىن ۇلگىسى ەدى. الاتاۋدىڭ ورمان-توعايعا بوككەن باۋرايىندا «الاتاۋ» دەگەن ساناتوري بولۋشى ەدى. «سوۆمينگە» قارايتىن. ءساتى ءتۇسىپ سوندا بارسام, الشاڭ باسىپ اعام ءجۇر ەكەن. ول كەزدە عالىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە اكادەميكتەردىڭ اتاق-ابىرويى ايمەن تالاساتىن ەدى عوي. ايلىقتارىنىڭ ءوزى ءبىر اربا اقشا. سوعان توعايعان ولاردىڭ كوپشىلىگى-اق كەرگىپ, ىزديىپ, ءتىپتى بەرگەن سالەمىڭدى المايتىن. ال مىنا اعامىز بولسا بارىنشا قاراپايىم. سول قاراپايىمدىلىقتىڭ ار جاعىندا دالاداي كەڭ دارقاندىق, بالاداي تازا پاكتىك سەزىلىپ تۇرادى. بارىنشا كىشىك. سول كىشىپەيىلدىلىكتىڭ ار جاعىنان تەڭىزدەي تولقىعان كىسىلىك پەن ىرىلىك مەن- مۇندالايدى. جاناپ كەتسەڭ, بەينەبىر ءوزىڭدى پاراسات بيىگىنىڭ تۇبىندە, ءبىلىم مۇحيتىنىڭ جاعاسىندا تۇرعانداي سەزىنەسىڭ.
سول جولعى دەمالىسىمىزدان اتاقتى اكادەميكپەن بىرگە بولدىق دەپ ءبارىمىز دە مارقايىپ قايتتىق. «جاقسىمەن بىرگە وتكىزگەن جارتى كۇنىڭ, جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن عۇمىرىنداي» دەگەن راس ەكەن. جاقسى اعامىزدىڭ جان جىلۋىن ءبارىمىز دە سەزىندىك سول جولى.
– مەن سوناۋ قيىر شەتتەن كەلگەن, ءومىردىڭ شىندىعىن ءبىرشاما كورگەن اداممىن, – دەدى ول ءبىر وڭاشالاۋ ساتتە, – مىنا قۇرىپ جاتقان قوعامىمىزدىڭ پراكتيكاسى تەورياسىنان مۇلدەم الشاق جاتىر. وسى بەتىمىزبەن كەتە بەرسەك, ءتۇبى نە بولاتىنى بەلگىسىزدەۋ, – دەپ سودان سوڭ ەتەكتە جايىلىپ جاتقان الماتىعا قاراپ تەرەڭ ءبىر كۇرسىندى. بۇل جولدىڭ اقىرى كۇيرەۋگە اپارىپ سوعاتىنىن سول كەزدە-اق بىلگەن ەكەن-اۋ دەگدار اعامىز دەپ ويلايمىن بۇل كۇندە.
مەن رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋرادا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە مۇحتار دەگەن ازاماتپەن تانىسىپ, تابىسقانىم بار. ياحاڭنىڭ تۋعان اعاسى زىكىريانىڭ نەمەرەسى ەكەن. ء«وزىنىڭ كىشى باۋىرىنا اكەسىن جوقتاتپاي ءبىلىم مەن تاربيە بەرگەن زىكىريا اعاسى» دەپ ءجانيا تولعانا جازاتىن زىكىريانىڭ ۇرپاعى – وسى مۇحتار.
مۇحتار باۋىرىمىز دا جاي عانا قاتىپ قالعان پروكۋرور ەمەس, تەگىنە تارتقان جان-جاقتى ءبىلىمدى ازامات. اۋباكىر اۋلەتىنىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ءومىر جولىمەن مەنى وسى مۇحتار قانىقتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا ياحيا اعامىز شەت اۋدانىنىڭ اقتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى اۋباكىر تىلەگەن ۇلى (مۇحتاردىڭ ءوزىنىڭ فاميلياسى – تىلەگەنوۆ) اسا باي بولماسا دا شاعىن شارۋاسى بار تۇرمىستى ادام بولعان. ۇيىنە ساكەن سەيفۋللين, قاجىمۇقان سياقتى اتاقتى ادامدار ءتۇسىپ جۇرەتىن بەدەلدى كىسى ەكەن. سول بەدەلى قاھارلى 37-ءشى جىلى وزىنە بالە بولىپ جابىسىپ, بىرەۋلەردىڭ كورسەتۋىمەن ۇستالىپ, اقىرى اتىلادى. سودان 1956 جىلى ءبىر-اق اقتالادى عوي.
اكەسى اتىلىسىمەن ۇلكەن ۇلى زىكىريا ەلدەن بەزىپ, سوناۋ سىبىردەگى قازاققا ۇقساس حاكاسيادان ءبىر-اق شىعادى. كەيىنىرەك ەسىن جيعان سوڭ اۋىلدا قالعان ءىنىسى ياحيانى جاسىرىن كەلىپ الىپ كەتەدى. «11 جاسىندا جەتىم قالعان اكەم ءومىر بويى ءوز اكەسىن اڭساۋمەن ءوتتى» دەپ كەيىنىرەك قىزى ءجانيانىڭ ەسكە الاتىنى وسى تۇستىڭ ەلەسى.
بولاشاق عۇلاما عالىمنىڭ وقۋعا ۇسىنىقتى, زەرەك بولعانى تۇسىنىكتى جايت. «ياحيا قۋىقتاي بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا سىعىرايعان مايشامنىڭ جارىعىمەن ساباق دايىنداپ وتىرۋشى ەدى» دەپ ەسكە الادى ەكەن زىكىريا اعاسى كەيىنىرەك.
سودان ياحيا اعامىز تىنباي تالاپتانۋدىڭ ارقاسىندا ومبى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن, قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن جانە قازىرگى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرەدى. ول كەزدە جوعارى ەكى ءبىلىم الماق تۇگىلى مەكتەپتى تولىق ءبىتىرۋدىڭ ءوزى مۇڭ عوي.
«حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اتاعىڭ بار, پارتيا-سوۆەت جۇمىسىنا جولاما, بۇلار تۇرتپەكتەۋىن قويمايدى, ءبىرجولا عىلىممەن اينالىس» دەپ ومىرلىك جولىن سىزىپ بەرگەن دە, «الىستاعى الماتىعا تارت» دەپ ءجون كورسەتكەن دە وسى زىكىريا اعاسى.
سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق كەز عوي. سوناۋ ءنوۆوسىبىر قالاسىندا پويىزعا شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا زىكىريا ءىنىسىنىڭ شالبارىنىڭ جىرتىق ەكەنىن كورىپ, ءوزىنىڭ شالبارىن شەشىپ بەرىپ, ونىڭ جىرتىق شالبارىن ءوزى كيىپ قالعانىن پروكۋرور مۇحتار كوزى بوتالاپ تۇرىپ ايتادى.
ءسويتىپ اۋباكىردىڭ كىشى ۇلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ تۇڭعىش اسپيرانتى اتانادى. «جاماننىڭ عۇمىرى شاعىم مەن ارىزدان تۇرادى, جاقسىنىڭ عۇمىرى قارىز بەن پارىزدان تۇرادى» دەگەندەي, ابزال اعامىزدىڭ پاراسات بيگىنە بارار جولى وسىلاي باستالعان. ءسويتىپ ول اكەسىنىڭ ورنىنا اكە بولعان اياۋلى اعاسىنىڭ ايتقاندارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ, تاباندىلىعى مەن تالاپتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىقتى. 50-جىلدارى كانديداتتىق جۇمىسىن, 70-جىلداردىڭ باسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, عىلىمعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇل جەردە اتاپ ايتا كەتەتىن ءبىر نارسە, ول كىسىنىڭ دوكتورلىق قورعاۋىنا كەزىندەگى قايتا قۇرۋدىڭ اتاسى, ماسكەۋدەگى اتاقتى اكادەميك ابالكيننىڭ ءوزى مۇرىندىق بولعان.
كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ دوكتور اتانعاننان كەيىن «بولدىم, تولدىم» دەپ توقىراپ قالعان جوق. عىلىمداعى جولى ۇنەمى ءومىر وزگەرىستەرىمەن وزەكتەسە ءورىلىپ وتىردى. ونىڭ اقىل-ويىنان تۋىنداعان ەكونوميكا تەورياسى مەن پراكتيكاسىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنە ارنالعان ءۇش جۇزدەن استام قۇندى ەڭبەگى سونىڭ ايقىن ايعاعى.
ول كەزدە بۇكىل وداق ەلدەرى سياقتى قازاقستان دا ورىس ءتىلىنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا تۇرعانى راس. ءتىپتى قازاق ءتىلى تەك قانا وتباسى قۇرالى عانا بولىپ, عىلىم ءتىلى بولۋدان قالىپ بارا جاتتى. اياۋلى اعامىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە ەرلىگى سول, ول عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ كوپشىلىگىن قازاق تىلىندە جازىپ, انا ءتىلىمىزدى عىلىم-ءبىلىم ءتىلى دەڭگەيىنە قايىسپاي كوتەردى. اسا قيىن ءپاننىڭ ءبىرى ساياسي ەكونوميكا, ونىڭ تەورياسى بويىنشا قازاق تىلىندە ءدارىس بەرگەن العاشقى ەكونوميست ۇستازدىڭ ءبىرى دە وسى اعامىز بولعانىن بۇل كۇندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
ول عىلىم جولىنا قادام باسقاننان ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن شاكىرت تاربيەلەۋدەن جالىقپاي كەتكەن ۇلاعاتتى ۇستاز. جارتى عاسىر ىشىندە اعامىزدىڭ الدىنان مىڭداعان شاكىرت وربىگەن. ول كىسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جانە كومەگىمەن جازىلىپ, قورعالعان دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ ءوزى جۇزدەن اسىپ جىعىلادى. ۇلكەن ءبىر عىلىمي ينستيتۋتقا جۇك بولاتىن وسىنداي جۇمىستاردى ياحاڭ ءبىر ءوزى اتقارعان. اكادەميك اۋباكىروۆتىڭ «شەكپەنىنە شىققان» شاكىرتتەردىڭ ىشىندە كوپتەگەن كورنەكتى قايراتكەرلەر, عالىم-اكادەميكتەر, مينيسترلەر, رەكتورلار بار.
– ياحيا اۋباكىروۆ ءوزىنىڭ ماعىنالى ءومىر جولىمەن, ىشكى رۋحاني بايلىعىمەن, اسىل ادامي قاسيەتتەرىمەن, كىشىپەيىلدىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, اقىل-پاراساتىمەن بارىمىزگە ۇلگى بولعان ۇلكەن تۇلعا. تەك قانا ەكونوميستەر عانا ەمەس, عىلىم قۋعان بارلىق جاستاردىڭ رۋحاني كوسەمى, تاربيەشىسى, اقىلشىسى, باپكەرى, قامقورشىسى دا سول كىسى ەدى,–دەپ ەسكە الادى كەزىندە قازمۋ سياقتى قارا شاڭىراقتى باسقارعان اكادەميك كوپجاسار نارىباەۆ.
قارا شاڭىراق دەمەكشى, جۋرفاكتا وقىپ جۇرگەن كەزدەرى ياحاڭ «نارحوزدان» بىزگە پرورەكتور بولىپ اۋىسىپ كەلدى. جاي كەلگەن جوق, التىن ۇيامىزعا ءبىر جىلىلىق الا كەلدى. سودان اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا وسى شاڭىراقتا ايانباي قىزمەت ەتتى. سول كەزدەگى رەكتورىمىز ومىربەك جولداسبەكوۆ ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, قانداي جاراسىپ ءجۇرۋشى ەدى.
وبالى نە كەرەك, وسى ومەكەڭ بار, باسقالارى بار ياحاڭنىڭ بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگىن لايىقتى باعالاپ, ونى بىرنەشە رەت باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىرىنشى باسشىلىققا دا ۇسىنعان. الايدا, اعامىز بيىك مانساپتان گورى, شىنايى عىلىمي ورتانى قيمادى ما ەكەن, ءوزىنىڭ قۇتتى قارا شاڭىراعىنان اجىراۋدى ءجون كورمەدى.
ونىمەن بىرگە ءجۇرىپ, قاتار قىزمەت ەتكەن كەنجەعالي ساعاديەۆ, كوپجاسار نارىباەۆ سياقتى ۇلكەن عالىمدار, قازاق زيالىلارىنىڭ ءبارى دە ياحاڭنىڭ جىبەكتەي مىنەزى مەن بيىك پاراساتىنا, جالپى ەرەكشە ءبىتىم-بولمىسى مەن عاجايىپ ادامي قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولعان. جارقىن دا جايدارى مىنەزى, تازالىعى, ادالدىعى مەن سابىرلى ءارى سالماقتى سوزدەرى, ايرىقشا قاراپايىمدىلىعى توڭىرەگىندەگى جانداردىڭ ءبارىن ءتانتى ەتىپ, تارتىپ تۇرعان. جيىرما جىلعا جۋىق پرورەكتور, وتىز جىلدان اسا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزدە ەش ۋاقىتتا ماڭايىنداعىلارعا بيلىكتىڭ بيىگىنەن قاراماپتى. ۇلىقتارعا ءيىلىپ, باس شۇلعىماعان, وزىنەن كىشىلەرگە كەۋدە كورسەتپەگەن.
عالىم ياحيا اۋباكىروۆتىڭ ەسىمى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە تانىمال بولدى. اقش, انگليا, بولگاريا, ۆەنگريا, گەرمانيا, سلوۆاكيا, چەحيا سياقتى مەملەكەتتەرگە بارىپ, ولاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان دارىستەرى مەن جاساعان باياندامالارى وتە جوعارى باعالاندى.
– 1994 جىلى قاراشا ايىندا ەلىمىزدىڭ ءبىر توپ عالىمى لوندون قالاسىنداعى ميدل-سيكس ۋنيۆەرسيتەتىنە باردىق, – دەپ ەسكە الادى اكادەميك كوپجاسار نارىباەۆ, – ارامىزدا اعامىز دا بار ەدى. مۇنى ەستىگەن اعىلشىن ەكونوميستەرى ونىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا اعىلىپ كەلە باستادى. وعان ءتىپتى باسقا فاكۋلتەتتەردىڭ جەتەكشىلەرى دە قاتىستى. ودان كەيىن اتاقتى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنە بارعانىمىزدا دا ءدال وسى جاعداي قايتالاندى. ول جولى دا شەتەلدىك عالىمداردىڭ اراسىندا ياحيا اۋباكىر ۇلىنىڭ بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنىڭ تاعى دا كۋاسى بولدىق.
«ەكونوميست عالىمدارعا قاتىستى قوردالانىپ قالعان ماسەلە كوپ-اۋ. سول ءۇشىن بىرگە جۇمىس جاساساق». بۇل اياۋلى اعامىزدىڭ ارىپتەسى نۇرعالي مامىروۆقا ايتقان سوڭعى ءسوزى ەكەن. ول ءوزىنىڭ قۇتتى قارا شاڭىراعى قازمۋ-ءدىڭ بيىك مىنبەرىندە بايانداما جاساپ تۇرىپ باقيلىق بولدى. «قىران قازاسى قيادا» دەگەن وسى بولار.
سول قارالى كەزدەرى كوپتى كورگەن كوپجاسار اعا اتالى ءسوز قوزعاپتى: «رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلەلەر بار, – دەي كەلىپ ول كىسى مىنانداي ۇسىنىستى ورتاعا تاستاعان, – الماتىدا, قاراعاندىدا كوشەلەرگە, تۋعان جەرىندە اۋىلعا, مەكتەپتەرگە اتىن بەرۋ كەرەك. ارىپتەستەرى, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى بۇل ماسەلەگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋى قاجەت».
بۇل ورىندى وي وسىدان ون جىل بۇرىن ايتىلسا دا ءالى كۇنگە تىرس ەتكەن جان جوق. وزگەنى قويعاندا, جەرلەستەرى دە ءۇنسىز. جاقسىنىڭ اتى ولمەك ەمەس, جاراندار!
– اكەم بىزگە ءوزىنىڭ ومىرىمەن ونەگە كورسەتىپ كەتتى, – دەپ تولعانادى قىزى ءجانيا. – ءبىز اتا-انامىزدىڭ ءماندى دە ماعىنالى ءومىرىن كورىپ وستىك. ولار وتە قاراپايىم ءومىر ءسۇردى. قۋلىق-سۇمدىققا بارمادى. بىرەۋگە قيانات جاسامادى. قولىنان كەلسە, كومەك قولىن سوزدى. اكەمنىڭ ونەگەلى ءومىرى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى.
«اتا-انانىڭ مىقتىلىعى – تەكتىلىگى» دەگەن راس. ءوزىنىڭ عاجايىپ ونەرىمەن ەلىمىزدىڭ اتىن بۇكىل دۇنيە جۇزىنە اسپانداتقان ءجانيا قارىنداسىمىزدى تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مۋزىكالىق ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسىن جاساپ شىققانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! ول دا ەلباسىمىزدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, باتاسىن الىپ شىققان ايتۋلى تۇلعا بۇگىندە.
ساۋلەبەك جامكەن ۇلى,
حالىقارالىق اقپارات اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
