استانانى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى از ايتىلىپ كەلە جاتقان جوق. ءتىپتى, تاريحقا تەرەڭىرەك ۇڭىلەتىن بولساق, العاش رەت اقمولاعا تابيعي گاز تارتۋ ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا, 1963 جىلى تىلگە تيەك ەتىلە باستاعان ەكەن. ماسەلەن, تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى – تسەلينوگراد قالاسىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى قالادا سۇيىتىلعان گازدى كەڭىنەن پايدالانۋ – ۋاقىتشا قولعا الىنعان مۇمكىندىك, بولاشاقتا قالا تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. الايدا, سودان بەرى الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە استانا قالاسىنا تابيعي گاز تارتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بىرنەشە ءىرى جوبا قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسپاي قالدى.
عاسىرلار توعىسىنداعى 2000 جىلداردىڭ باسىندا ورتالىق قازاقستاندى, كەيىنىرەك سولتۇستىك قازاقستاندى «بۇقارا – ورال» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى ارقىلى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسى تۋرالى ماسەلە قوزعالا باستادى. رەسەيدىڭ چەليابينسكى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قارتالى كومپرەسسورلىق ستانساسىنان توبىلعا دەيىن, ودان قوستانايعا دەيىن گاز قۇبىرى كەلەتىن. مىنە, وسى جەلىنى ودان ءارى جالعاستىرىپ, توبىل – كوكشەتاۋ – استانا باعىتى ارقىلى گاز قۇبىرىن تارتۋ جوباسى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بەرى ءتۇرلى دەڭگەيدە قوزعالىپ جۇرگەن ماسەلە بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى 2012 جىلى 28 قاڭتاردا جاريالانعان «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋىندا «ۇكىمەتكە ەلدىڭ, استانانى قوسا العاندا, ورتالىق ءوڭىرىن گازداندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇبىرلى وتكىزگىش جۇيەسىن جوسپارلاپ, جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن», دەپ اتاپ كورسەتتى. سول-اق ەكەن اينالاسى ايعا جەتپەي «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى ۇكىمەتكە «باتىس – سولتۇستىك – ورتالىق» گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسىن ۇسىندى. ۇكىمەت بۇل جوبانى ماقۇلداپ, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋدى تاپسىردى. جوبانى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ارنايى «استاناگازقمگ» اتتى كومپانيا دا قۇرىلدى. جوبا بويىنشا گاز قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم, قۇبىر ديامەترىنىڭ كولەمى 1020 مم, گاز وتكىزۋ قۋاتى جىلىنا 6 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتەتىن بولدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 328 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 2,2 ميلليارد اقش دوللارىن (2012 جىلى 1 اقش دوللارىنىڭ رەسمي باعامى 149,11 تەڭگەگە تەڭ بولاتىن) قۇرادى. بۇل قارجىنىڭ 253,5 ميلليارد تەڭگەسى نەگىزگى قۇبىر جۇيەسىن 74,5 ميلليارد تەڭگەسى تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋعا جۇمسالاتىن بولدى. «سولتۇستىك قۇبىر» دەپ تە اتالعان بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ءمانى, وتكەن عاسىردان بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقان قارتالى كومپرەسسورلىق ستانساسىنان رۋدنىي قالاسىنا دەيىن كەلىپ تۇرعان گاز قۇبىرىن حالىقارالىق «بۇقارا – ورال» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنا جالعاۋ, سول ارقىلى رەسەي گازىن تۇتىنۋدى كوزدەيتىن ەدى.
بۇل گاز قۇبىرىن تارتۋ مەملەكەت ءۇشىن وتە قىمباتقا تۇسەتىن جوبا بولدى. سوندىقتان ۇكىمەت قايتكەن كۇندە دە جوبا قۇنىن ارزانداتۋدى تالاپ ەتتى. ءسويتىپ 2013 جىلى بۇل جوبانىڭ جاڭا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالدى.
جاڭا نەگىزدەمە بويىنشا ەندى گاز قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى 830 شاقىرىم, قۇبىر ديامەترىنىڭ كولەمى 720 مم, گاز وتكىزۋ قۋاتى جىلىنا 1,5 ميلليارد تەكشە مەتر بولاتىن بولدى. العاشقىدا گاز وتكىزۋ قۋاتى 6 ميلليارد تەكشە مەتر بولادى دەپ جوسپارلانعان گاز قۇبىرىنىڭ اينالاسى جارتى جىلدان كەيىن 1,5 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەتىلگەنى تۋرالى سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ «قۇبىردىڭ گاز وتكىزۋ قۋاتى 1,5 ميلليارد بولسا, مەنىڭ ويىمشا, 10-12 جىلعا تولىق جەتەتىن بولادى», دەگەن ب ۇلىڭعىرلاۋ تۇسىنىك بەردى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ «سولتۇستىك قۇبىر» جوباسىنىڭ العاشقى ەسەپتەرىنىڭ تىم جوعارى جاسالعاندىعىن اتاپ كورسەتىپ, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىن كوگىلدىر وتىنمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2,5 ميلليارد تەكشە مەتر گازدىڭ تولىق جەتەتىنىن العا تارتتى. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جوقتىڭ قاسى ەدى. ءسويتىپ بىرنەشە جىل بويى بيىك مىنبەرلەردەن ءسوز بولىپ, تالاي القالى جيىنداردا تالقىلانعان «باتىس – سولتۇستىك – ورتالىق» گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسى 2014 جىلى قىركۇيەك ايىندا مۇناي, گاز جانە ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن رەسمي تۇردە جابىلدى. جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن جاساۋعا بولىنگەن قىرۋار قارجى سۇراۋسىز قالدى.
«سولتۇستىك قۇبىر» جوباسى توقتاعاننان كەيىن ەلىمىزدە استانانى قاراعاندى كومىر باسسەينىندەگى كومىر قىرتىستارىنداعى مەتاننان (كقم) الىناتىن سۇيىتىلعان تابيعي گازبەن (ستگ) قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلا باستادى. 2013 جىلى سول كەزدەگى قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءانۋار ءالىمجانوۆ بىلاي دەپ مالىمدەدى: ء«بىزدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگىمىز جىلىنا 4 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن گاز وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني قاراعاندىنى, بۇكىل قاراعاندى وبلىسىن جانە استانانى ءوز گازىمىزبەن قامتاماسىز ەتە الامىز». وسىعان بايلانىستى «سامۇرىق - قازىنا» ۇلتتىق-الاۋقات قورى ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىنداعى ۇلتتىق وپەراتورى «قازترانسگاز» كومپانياسىنا كقم-نىڭ رەسۋرستىق مۇمكىندىكتەرىن ناقتى انىقتاۋ مىندەتىن جۇكتەدى. 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا بايلانىستى ەلىمىزدەگى كومىر قىرتىستارىنداعى مەتان گازىن ءوندىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن بەكىتتى.
«باقساق باقا ەكەن» دەمەكشى, ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن استانانى گازداندىرۋدىڭ بۇل جوباسى دا جارامايتىن بولىپ شىقتى. ونىڭ باستى سەبەبى, وندىرىلەتىن مەتان گازىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ وتە قىمباتقا تۇسەتىندىگىندە بولدى. ەسەپتەۋلەر كورسەتكەنىندەي, كقم گازىنىڭ وزىندىك قۇنى ءاربىر مىڭ تەكشە مەترى كەم دەگەندە 120 دوللاردان اينالاتىنىن كورسەتتى. بۇل قۇبىر ارقىلى كەلەتىن تابيعي گاز قۇنىنان ەكى-ءۇش ەسە قىمباتقا تۇسپەك. ونىڭ ۇستىنە بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مول قارجى قۇياتىن ينۆەستورلارمەن بىرگە مەتان گازىن وندىرەتىن تاجىريبەسى جانە وزىق تەحنولوگيالارى بار شەتەلدىك كومپانيالاردى كوپتەپ تارتۋ قاجەت بولدى.
ەلباسى بيىلعى ناۋرىزداعى «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ارناعان ۇندەۋىندە «دەگەنمەن, ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەر ءالى دە گازسىز وتىر. ءبىز قاراوزەك (قىزىلوردا وبلىسى) – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا باعىتىندا ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ءسويتىپ استانانى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاعى ءبىر ناقتى ءىرى جوباسى قولعا الىندى. ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, «سارىارقا» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «قازترانسگاز» اق ارنايى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساپتى. بۇل تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالۋ ءتورت كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلماق. ءبىرىنشى كەزەڭ, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – استانا باعىتى بويىنشا ۇزىندىعى 1081 شاقىرىمدى قۇرايتىن گاز قۇبىرىن جانە ينجەنەرلىك جەلىلەردى سالۋدى كوزدەيدى. بولجام بويىنشا, ءبىرىنشى كەزەڭدى جۇزەگە اسىرۋعا 267,3 ميلليارد تەڭگە قارجى قاجەت. ەكىنشى كەزەڭ بويىنشا, ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن كوكشەتاۋ قالاسىنا دەيىن تارتۋ جوسپارلانعان. بۇل – قوسىمشا ۇزىندىعى 276 شاقىرىمدى قۇرايتىن گاز قۇبىرى. ونىڭ قۇنى 48,2 ميلليارد تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن. ءۇشىنشى كەزەڭ بويىنشا, ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن پەتروپاۆلعا دەيىن جەتكىزىپ, قوسىمشا 177 شاقىرىم ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالۋدى كوزدەيدى. ونىڭ قۇنى – 18,9 ميلليارد تەڭگە بولماق. ەڭ سوڭعى, ءتورتىنشى كەزەڭ بويىنشا, جەزقازعان جانە تەمىرتاۋ قالالارىندا جالپى قۇنى 35,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ەكى كومپرەسسورلىق ستانسا سالۋ كوزدەلگەن.
مىنە, بۇرناعى كۇنى وتكەن كەزەكتى ۇكىمەت وتىرىسىندا وسى «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ (مگق) قۇرىلىسىن سالۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى قارالدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ جالپى قۇنى 267,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. جوبا بويىنشا قۇبىر ديامەترى – 820 مم مولشەرىندە بەلگىلەنگەن. تاڭدالعان قۇبىر ديامەترى استانا قالاسىن جانە «سارىارقا» مگق بويىنداعى ەلدى مەكەندەردى 2030 جىلعا دەيىن جىلىنا بولجامدالعان 1,5 ملرد تەكشە مەتر كولەمدەگى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا عاسىر جوباسىنا پارا-پار «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى دە العاش رەت ناقتى كورىنىس تاپتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىندا جوبانى قارجىلاندىراتىن قۇرىلىمداردى العاش رەت جاريا ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانىڭ 267,3 ميلليارد تەڭگە بولاتىن جالپى قۇنى بىلاي بولىنگەن: «استاناگاز قمگ» اق كومپانياسىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىن 80,3 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا تولىقتىرۋ, 102 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بانكتەردەن قارىز الۋ, 82 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە «بزجق» اق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ.
«سارىارقا» قمگ قۇرىلىسىن سالۋ مەرزىمى دە وسى ۇكىمەت وتىرىسىندا ناقتى بەلگىلەندى. قازىرگى كۇنى قىزىلوردا, اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋعا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرىن بەلگىلەۋ جۇمىسىمەن بەلسەنە اينالىسۋدا. «قازترانسگاز» اق-تىڭ جول كارتاسىنا سايكەس «سارىارقا» قمگ بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باس مەردىگەر انىقتالعاننان كەيىن, شامامەن 2018 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا باستالىپ, 2019 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالۋعا ءتيىس. قاراعاندى, اقمولا وبلىستارى جانە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرى تۇتىنۋشىلارعا گاز تاراتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2019-2021 جىلدارى گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋى كەرەك.
ءيا, جىلدار بويى بيىك مىنبەرلەردەن ءسوز بولىپ, ناقتى ىسپەن ورىلمەگەن ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستانعا تابيعي گاز تارتۋ ماسەلەسىندەگى قوردالانعان سەڭ سوگىلگەن سياقتى. ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان كەشەندى شارالار شەڭبەرىندە كەلەسى جىلدىڭ سوڭىندا استاناعا ۇزاق كۇتكەن تابيعي گاز قۇبىرى دا كەلىپ جەتپەك. وڭىنان بولعاي!
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
