برەد پلامبەر, «نيۋ-يورك تايمس»
بىراق ساۋدا نارىعىنا نازار اۋدارعاندا, مۇنداي قادامداردىڭ اسەرى كەرەمەت ەمەس ەكەنىنە كوز جەتەدى. كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەر وزدەرىندەگى كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋ كولەمىن شەتەلدەن تاۋار اكەلۋ ارقىلى ازايتتى. بولات, تسەمەنت سەكىلدى ونىمدەردى ىشكى نارىقتا شىعارۋدىڭ ورنىنا قىتايدىڭ زاۋىتتارىنان تاسىدى.
ماسەلەن, ۇلىبريتانيا پارنيكتىك گاز ءبولۋ كولەمىن 1990 جىلعا قاراعاندا 2015 جىلى ءۇش ەسەگە ازايتتى. الايدا, لوندونداعى بيىك عيماراتتار مەن كولىكتەردى جاساۋدا قولدانىلاتىن يمپورتتالعان تەمىرلەردى ەسەپكە الساق, ۇلىبريتانيانىڭ كومىرقىشقىل گازىن تۇتىنۋ كولەمى ايتارلىقتاي ارتادى. ويتكەنى شەتەلدەن اكەلىنگەن تەمىردى قورىتۋ كەزىندە اۋاعا كوپ مولشەردە پارنيكتىك گاز بولىنەدى.
«بۇل – ۇلكەن ماسەلە. ەگەر مەملەكەت كليمات جىلىنۋىنا قارسى كۇرەسىن شەتەلدە كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋعا ۇلەس قوسۋ ارقىلى جۇرگىزەتىن بولسا, بىزدە ەشقانداي العا جىلجۋ بولمايدى», دەيدى زەرتتەۋشى عالىم الي حاسانبەيگي. ول – Global Efficiency Intelligence كونسالتينگتىك فيرماسىنىڭ توراعاسى.
دوكتور ا.حاسانبەيگي ساۋدا ارقىلى جاھاندىق كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋ جونىندەگى جاڭا عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى. زەرتتەۋدە الەمدەگى جالپى پارنيكتىك گاز شىعارىلىمىنىڭ 25 پايىزى جوعارىدا ايتىلعان ءتاسىل ارقىلى جاسالاتىنى ايتىلادى. عىلىمي جۇمىستا مۇنى «كومىرقىشقىل تەسىگى» دەپ اتايدى. سەبەبى مەملەكەتتەر وزدەرى يمپورتتاپ وتىرعان تاۋاردى ءوندىرۋ بارىسىندا قانشالىقتى پارنيكتىك گاز بولىنگەنىنە ءمان بەرمەيدى.
بىلتىر كۇزدە كاليفورنياداعى زاڭ شىعارۋشىلار بولاتتى ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن «تومەن كومىرقىشقىل گازى» ستاندارتىن ەنگىزدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋشىلار مۇنى كليمات جونىندەگى ساياساتتاعى جاڭاشىل قادام دەپ ەسەپتەيدى.
تاعى ءبىر زەرتتەۋدە ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ كورۋ ءۇشىن بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋگە سۇيەنە وتىرىپ, جاھاندىق ساۋداداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ ۇلەسىن انىقتاۋعا تالپىنىس جاسالدى. وندا ويىنشىق پەن كەڭسە قۇرالدارىنان اينەك پەن اليۋمينيگە دەيىنگى 15 000 سالاداعى ساۋدا اينالىمى ساراپتامادان وتكەن.
تاڭدانۋدىڭ رەتى جوق, الەمدەگى كومىرقىشقىل ديوكسيدىن ەڭ كوپ شىعاراتىن قىتاي شارتاراپتىڭ باستى ءونىم وندىرۋشىسىنە اينالىپ وتىر. 2015 جىلى قىتاي زاۋىتتارىنان بولىنگەن پارنيكتىك گاز مولشەرىنىڭ 13 پايىزى باسقا ەلدەر ءۇشىن ءونىم شىعارۋدان پايدا بولعان. اۋانى لاستاۋشى تاعى ءبىر مەملەكەت ءۇندىستاندا بۇل كورسەتكىش 20 پايىزعا جەتكەن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اقش الەمدەگى ەڭ كوپ «كومىرقىشقىل گازىن شىعاراتىن ونىمدەردى تۇتىنۋشى» ەلگە اينالعان. ەگەر امەريكالىقتار تۇتىناتىن, يمپورتتالعان بۇكىل كيىمدەر مەن باسقا تاۋارلاردى, قولداناتىن كولىكتەردى شىعارۋ بارىسىندا اۋانىڭ لاستانۋ كولەمىن ەسەپتەسەك, ەلدەگى كومىرقىشقىل ديوكسيدىن تۇتىنۋ مولشەرى 14 پايىزعا ارتادى.
1995 جانە 2015 جىلدار ارالىعىندا جاپونيا مەن گەرمانيا سەكىلدى دامىعان ەلدەر پارنيكتىك گاز ءبولۋ مولشەرىن ازايتتى. الايدا, ولار تاۋاردى قىتايدان الاتىندىقتان, ونداعى ءوندىرىس كەزىندەگى اۋانىڭ لاستانۋ كولەمى 2-3 ەسەگە ارتىپ كەتكەن.
پاريج كەلىسىمىنە سايكەس, مەملەكەتتەر شەكاراسى اۋماعىندا بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىنا جاۋاپتى. ساراپشىلار مۇنىڭ قانشالىقتى ءادىل ەكەنىن ءالى كۇنگە تالقىلاپ كەلەدى. قىتاي مەن ءۇندىستاندى باي مەملەكەتتەر تۇتىناتىن تاۋاردى ءوندىرۋ بارىسىندا كومىرقىشقىل گازىن كوپ شىعارعانى ءۇشىن ايىپتاۋ قانشالىقتى ءادىل؟ سونداي-اق ولار وسىنداي زاۋىتتاردان, ونداعى جۇمىس كۇشىنەن پايدا كورىپ وتىرعانى تۋرالى نە ايتامىز؟
تسەمەنت جانە بولات يندۋستريالارىنىڭ شەتەلگە كەتۋى لاستانۋ ەرەجەسى قاتاڭ ساقتالمايتىن ەلدەردەگى كومىرقىشقىل گازىن كوپ بولەتىن زاۋىتتاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعادى. مۇنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە الەم ەلدەرىنىڭ ءبارى ورتاق كەلىسىم جاساۋى كەرەك.
الايدا, شىنايى ومىردە مۇنىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون سەكىلدى ساياساتكەرلەردىڭ ەۋروپاعا يمپورتتالاتىن ونىمدەرگە كومىرقىشقىل سالىعىن سالۋ جونىندەگى باستاماسى لايىقتى قولداۋ تاپقان جوق.
«جەر كليماتى» فيرماسىنىڭ توراعاسى كريس ەريكسوننىڭ ايتۋىنشا, ەلدەر اراسىنداعى اشىقتىق العاشقى قادام بولار ەدى. ونىڭ فيرماسى الەمدەگى كومپانيالاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. ك.ەريكسوننىڭ كومپانياسى قولدا بار ءتۇرلى بەتون قوسپالارىنىڭ زەرتتەۋ بازاسىن جاساقتاعان. بۇل ارحيتەكتورلارعا پارنيكتىك گازدى از شىعاراتىن ماتەريالدار تابۋعا كومەكتەسەدى.
ءوز كەزەگىندە مۇنداي قادام كومىرقىشقىل گازى شىعارىلىمىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. «كومپانيالار مۇنى مويىنداماسا دا, وزگەرىستىڭ بولاتىنىن ءبارى سەزەدى», دەيدى ك.ەريكسون.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
