1801 جىلى بوكەي حان العاش قۇرىپ, كەيىن ۇلى جاڭگىر حان بيلەگەن ىشكى قازاق ورداسىندا ەڭ ءىرى ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى, ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى بولعان جاڭاقازان اۋىلىنىڭ ىرگەتاسىن حاننىڭ شاقىرۋىمەن قازاق دالاسىنا كەلگەن قازان تاتارلارى قالاعان دەلىنەدى. 1868 جىلى بوكەي ورداسىندا 7 مەكتەپ اشۋعا پاتشا جارلىعى شىققان كەزدە, سونىڭ ءبىرى سول كەزدەگى قامىس-سامار قيسىمىندا, وسى جەردە اشىلعان ەكەن.
العاشقىدا بۇل مەكتەپتە تورەلەردىڭ, جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ بالالارى وقىسا, 1894-1895 جىلدارى قاراپايىم شارۋا قازاقتار مەن تاتارلارعا دا وقۋعا مۇمكىندىك تۋدى. 1916-1917 جىلدارى نارىن جانە قامىس-سامار مەكتەپتەرى ىرىلەندىرىلىپ, وقۋ ورىس مەكتەبى ۇلگىسىنە كوشكەن جىلدارى مۇندا الما ورازباەۆا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارىپ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ باستاۋىش مەكتەپتەن ءدارىس الىپتى. 1929-1930 جىلدارى ءبىلىم ورداسى «كولحوزشى جاستار مەكتەبى» دەپ اتالعان. مەكتەپتىڭ تاريحىن وقىپ-اق سول كەزدەگى ساياسات پەن ەل تۇرمىسىن باعامداۋعا بولادى.
وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان جۇلدىزدى شاكىرتتەردىڭ قاتارىندا ايگىلى ديريجەر شامعون قاجىعاليەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حاميت مادانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماجىكەن بۋتين, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكتىلەۋ قاراجانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدىلحاميت نارىمبەتوۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قاليموللا حالىقوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەكجان رىسقاليەۆ بار.
جاڭاقازاندىقتار اتالعان تاريحي مەكتەپتىڭ ءبىرجارىم عاسىرلىق مەرەيتويىن جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتتى. اۋەلى الماتىداعى «ارىس» باسپاسىنان مەكتەپتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن قامتيتىن «الىپتار ۇشقان التىن ۇيا» اتتى جيناق شىعاردى. ال اۋىلدا وتكەن سالتاناتتى شاراعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ ارنايى بارىپ, بايانداما جاسادى. وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ابىرويلى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تۇلەكتەر دە جينالىپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ تويىنا تارتۋ جاسادى. مەكتەپتىڭ 1996 جىلعى تۇلەكتەرى اۋىلعا كىرەبەرىس جول ۇستىنە ەڭسەلى قاقپا ورناتىپ, تۋعان اۋىلىنا ادەمى سىي قالدىردى. ءۇش كۇنگە سوزىلعان توي دالا قىزىقتارىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەسىندە قالدى. مەرەيتوي اياسىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ەركىن كۇرەستەن ساتىم ءابۋ ۇلى اتىنداعى وبلىستىق اشىق تۋرنير ۇيىمداستىرىلىپ, وعان 200-گە تارتا جاس بالۋان قاتىستى.
ادەتتە تەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شالعاي اۋىلداردا ورتا مەكتەپ – سول اۋىلدى ۇيىستىرىپ وتىرعان ەڭ ۇلكەن ۇجىم ەكەندىگى بەلگىلى عوي. جاڭاقازان اۋىلىنداعى تاريحي مەكتەپتىڭ مەرەيتويى دا وڭىردەگى ەڭ ەستە قالارلىق وقيعا بولدى. وسى مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشقان جۇماليەۆتەر اۋلەتى ۇلى تويعا وزدەرىنىڭ 2 ملن تەڭگەدەن استام قاراجاتىن جۇمساپ, مەكتەپ عيماراتىنداعى ءماجىلىس زالىن جاڭادان جاساقتاپ بەرىپتى. ءدال وسى كۇنى مەكتەپ مۋزەيىنىڭ دە تۇساۋى كەسىلدى. بۇعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 7 ملن تەڭگە بولىنگەن. جالپى, سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا جەرگىلىكتى ولكەتانۋ مۋزەيلەرىن قۇرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانى قۋانتادى. بۇعان قوسا مەكتەپ اۋلاسىندا جاڭا ۇلگىدەگى شاعىن فۋتبول الاڭى اشىلدى. بۇعان دا اۋدان بيۋدجەتىنەن 9 ملن تەڭگە قارجى قۇيىلعان.
جاڭاقازان مەكتەبىندە ۇزاق جىل بيولوگيا پانىنەن ساباق بەرگەن ۇستاز عۇمار سالىقوۆتى جەرگىلىكتى حالىق ء«بىزدىڭ ميچۋرين» اتاپ كەتكەن. ويتكەنى شالعاي اۋىلدا تال-تەرەك پەن باۋ-باقشانىڭ نەبىر ءتۇرىن ەككەن عۇمار ۇستازدىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەدى. مەكتەپتىڭ 150 جىلدىق تويىنا وسى عۇمار اعايدىڭ ۇلى ەربول سالىقوۆ 150 ءتۇپ كوشەتتى تارتۋ ەتتى. مەيماندار «كەلەسى مەرەيتويعا دەيىن ماۋەلى بايتەرەككە اينالسىن» دەگەن نيەتپەن بالاپان تەرەكتەردى مەكتەپ اۋلاسىنا قاز-قاتار ەكتى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى
