اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن!
وتكەنىمىزگە نازار سالساق, تاريح قاتپارىنداعى نەبىر قاراقۇيىن پالەكەت, سۇراپىل سوعىس پەن قاقتىعىستاردىڭ ورىن الۋىنا ادام بويىنداعى استامشىل پيعىل مەن داراقى داندايسۋشىلىق ءھام تاكاپپارلىق پەن ۇستەمشىلدىككە ۇيىرسەك قارانيەتتىڭ تۇرتكى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز.
ادامزات بالاسىنىڭ قاسىرەتى مەن دۇردارازدىعىنا ىزگىلىكتەن بەت بۇرىپ, ادامشىلدىق اق پەيىلدەن اۋىتقىپ, ءاۋ باستاعى دۇنيەگە كەلۋدەگى مۇرات-ماقساتتان اينۋى, قارادۇرسىندىك پەن قاتىگەزدىككە بوي الدىرۋى اسەر ەتكەنى تالاسسىز شىندىق. ال ادامزات وسىنداي وتكەن ءومىر سوقپاقتارىنداعى شالت كەتكەن قاتەلىكتەرىنەن ساباق الۋى ءتيىس.
وسى تۇرعىدا عالامدىق بەيبىتشىلىككە ۇندەگەن كەز كەلگەن ىزگى قادام, ونىڭ ىشىندە ءداستۇرلى ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ ۇنقاتىسۋ ورناتۋى, ادامزات بالاسىن تاتۋلىققا ۇندەۋى, ادامدىق ماقسات-مۇددەنى تانىپ بىلۋگە ۇمتىلۋى, ءسوز جوق, اسا ماڭىزدى ءىس-شاراعا جاتادى.
تاتۋلىق ورناتۋدىڭ كىلتى
اللا تاعالا قۇران كارىمدە: ء«اي, ادام بالاسى! ءشۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر, ءبىر ايەلدەن (ادام, حاۋا) جاراتتىق. سونداي-اق ءبىر-ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار, رۋلار قىلدىق» (حۇجۋرات, 13), دەپ بايانداعان. بۇل ايات ادامزات بالاسىنىڭ ءارتۇرلى ناسىلدە, ءارتۇرلى قابىلەت پەن رەڭكتە جاراتىلعانىن بىلدىرەدى.
سونىمەن بىرگە, جاراتۋشى يەمىز: ء«ار ۇمبەتتىڭ ءبىر پايعامبارى بار» ء(جۇنىس, 47), «ەسكەرتۋشى پايعامبار كەلمەگەن ەشبىر ۇمبەت جوق» (فاتر, 24) دەپ, بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستارعا حاق ەلشىلەرىنىڭ كەلگەنىن بايان ەتەدى.
دەسە دە, تاريحي كەزەڭدەردەگى العىشارتتاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ارالۋاندىعى قالىڭداي ءتۇسىپ, ءدىني نانىمدار وزگەرىسكە ۇشىراي باستاعاندىعى بەلگىلى. بۇل ادامزاتتىڭ اركەلكى ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولدى. سونداي-اق ءتۇرلى ءدىني نانىمدار – جاراتۋشىنى وزىندىك تۇرعىدا تانىتىپ قانا قويماي, قوعامدىق قاتىناس بارىسىنداعى بەلگىلى ءبىر ولشەمدەر مەن قاعيداتتاردى تۋعىزدى. وسىنىڭ نەگىزىندە الاجاڭقا (پليۋراليزم) كوزقاراستاردان تاريحتا ءتۇرلى قايشىلىقتاردىڭ ورىن العانىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ايتكەنمەن, ادامزات بالاسىنا كەنەۋسىز تالاس-تارتىستان گورى تاتۋلىقتا, سىڭارەزۋ ىمىراسىزدىقتان قاراعاندا, ىنتىماقتاستىقتا ءومىر ءسۇرۋ اسا قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا, قازىرگى تاڭدا ءدىني ۇنقاتىسۋ مەن ءدىني توزىمدىلىكتىڭ ناسيحاتى بىزگە اۋاداي قاجەت ەكەنى بارشامىزعا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھانداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا استانادا العاش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسىلارىنىڭ سەزىن وتكىزدى. بۇل يگى باستاما ءاۋ باستان ءوز ۇدەسىنەن شىعىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭ پلاتفورما ەكەنىن ايگىلەي الدى. ەلوردامىزدا ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنان بەس رەت سەزى ءوتتى. جاي كۇندە ءبىر-بىرىنە قىرىن قارايتىن بارشا جۇرتتىڭ ءدىني ءھام رۋحاني جەتەكشىلەرىنىڭ استانا تورىندە باس ءتۇيىستىرىپ, كەلەلى سۇحبات قۇرۋى, البەتتە, جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن جەتىستىك ەدى.
يسلامداعى دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ نەگىزى
يسلام دىنىندە ءدىني سەنىم-نانىم بوستاندىعىنا ەركىندىكتىڭ بەرىلگەندىگى قۇران كارىمدە: «دىندە زورلىق جوق» (باقارا, 256) دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق ايتىلعان. حاق دىنگە وزگە ءدىني سەنىمدى تەلۋگە بولمايتىندىعى دا قۇران كارىمدە: «سەندەردىڭ دىندەرىڭ وزدەرىڭە, مەنىڭ ءدىنىم وزىمە ءتان» دە» (كافيرۋن, 6) دەپ ەسكەرتىلگەن. ال وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن ءبىر مەملەكەتتىڭ قاراماعىندا ءومىر سۇرۋگە بولاتىندىعى قۇران كارىمدە: ء«دىن تۋراسىندا سەندەرمەن سوعىسپاعان ءارى سەندەردى ءوز وتاندارىڭنان قۋىپ شىعارماعان ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋلارىڭا جانە ولارعا ادىلەتتى بولۋلارىڭا اللا تاعالا قارسى ەمەس. ويتكەنى اللا تاعالا ادىلەتتىلىك جاساعانداردى جاقسى كورەدى» (مۋمتاحينا, 7) دەپ باياندالعان. ياعني, ادىلەتتىلىك قاعيداسىنىڭ نەگىزىندە مۇسىلمانداردىڭ وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا عۇمىر كەشۋىنە رۇقسات ەتىلگەن.
اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ياسريبقا ء(مادينا) قونىس اۋدارىپ, وندا جاڭا ساياسي بىرلەستىكتىڭ نەگىزىن قالاۋ كەزىندە ء«مادينا كونستيتۋتسياسىن» (ۋاسيقا-تۋل ءمادينا) قابىلدادى. ول (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) وسى قۇجاتتا ياھۋدي قاۋىمىمەن كەلىسىمشارت جاساپ: «ياھۋديلەردىڭ ءدىنى – وزدەرىنە ءتان, مۇسىلمانداردىڭ دا ءدىنى – وزدەرىنە ءتان» (25-باپ) دەگەن قۇقىقتىق نورما بەكىتكەن ەدى. سونىمەن بىرگە حاق ەلشىسى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) يەمەندەگى ناجران جانە سيريامەن شەكارالاس ايماقتاعى ءايلا, جاربا, ءازرۋح ەلدى مەكەندەرىندەگى حريستيان ءدىنى وكىلدەرىمەن دە ء«دار ال-اقد» ء(بىر مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى كەلىسىم) جاساعان بولاتىن.
يسلام دىنىندە ءدىني سەنىم-نانىم بوستاندىعى عانا ەمەس, ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ دا تەڭدىگى پاش ەتىلگەن. بۇل جونىندە اللا ەلشىسىنىڭ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) حاديسىندە: «اراب ۇلتى وزگە ۇلتتارعا ۇستەمدىك ەتە المايدى, وزگە ۇلتتار دا اراب ۇلتىنان ۇستەم ەمەس» (بۇقاري, حاج, 132) دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ناق ايتىلعان. ياعني, حاق ءدىننىڭ نەگىزدەرى بويىنشا مۇسىلمان قاۋىمى وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن, سونداي-اق يسلام ءدىنىن قابىلداعان ۇلتتار وزگە ۇلىستارمەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار مەن توزىمدىلىك قاعيداتتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ورتاق پلاتفورمادا ءومىر سۇرۋىنە تولىق رۇقسات ەتىلەدى.
ءتۇيىن
ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن دۇنيەگە كەلگەن استاناداعى الەمدىك ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ جوبا ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەدى. دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى الەمدە دىندەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ سارا جولىن سالىپ, كەمەل ۇلگىسىن قالىپتاستىردى.
ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن دىنارالىق ۇنقاتىسۋعا شاقىرا, كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەنى ءبىر قىرىنان عانا قاراستىرىپ قويماي, ءارتۇرلى دىندەردىڭ ۇستانىمى مەن كوزقاراسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم قابىلداۋ, سارابدال ساياساتتىڭ بيىك كورىنىسى ەكەنى داۋسىز. مۇنى قازاق توپىراعىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تولەرانتتىلىق پەن ادامي قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا مازمۇندا جاڭعىرۋى دەسەك بولادى.
ءسوز سوڭىندا ايتپاعىم, جۋىردا وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ كەزەكتى VI سەزىنە ساتتىلىك تىلەيمىن!
سەرىكباي قاجى وراز,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى,
باس ءمۇفتي
