ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋ ۇستىندە

ۇكىمەت "ەگەمەن قازاقستاننىڭ" اپتالىق قوسىمشاسى

ون ءبىر ايلىق قورىتىندى وسىنى دالەلدەدى وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 11 ايلىق قورىتىندىسى قارالدى. بىردەن ايتايىق, ول ويداعىداي بولىپ شىقتى. اتالعان ماسەلە بويىنشا نەگىزگى باياندامانى جاساعان ەكو­نو­ميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ 11 اي­دىڭ ىشىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7,5 پايىزعا, ال قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 7,3 پايىزعا وسكەندىگىن مالىمدەدى. وسى رەتتە اتاپ كورسەتەتىن ماڭىزدى ءبىر ءجايت, وڭدەۋ ونەر­كاسىبى مەن قىزمەت سەكتورىنىڭ شاپشاڭ قارقىنمەن دامۋى بول­دى. ماسەلەن, اتالعان مەرزىم ءىشىن­دە  تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ, ياعني شيكىزات سەكتورىنىڭ ءوسۋى 1,6 پايىزدى قۇراعاندا, وڭدەۋ ونەر­كاسىبىندەگى ءوسىم 6,7 پايىز بو­لىپ شىققان. سونىڭ ىشىندە حيميا ونەركاسىبىندەگى ءوسىم 22,5 پايىزدى, ماشينە جاساۋ سالا­سىن­داعى ءوسىم 19,6 پايىزدى, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندەگى ءوسىم 6,7 پايىزدى قۇراعان. بۇل كورسەتكىشتەر ەلىمىزدە قولعا الىنعان ەكونوميكالىق سالا­لاردى ءارتاراپتاندىرۋ مەن يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ جالپى كورسەتكىشكە جاعىمدى ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن دالەلدەيدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسىلايشا قارقىندى دامۋىنا ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان بىرقاتار وڭىرلەردى اتاپ كورسەتە كەتەيىك. ولار 11 ايدىڭ ىشىندە وزدەرىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمىن 31,5 پايىزعا قامتاماسىز ەتە العان جامبىل وبلىسى, 28,2 پايىزعا قامتاماسىز ەتە العان استانا قالاسى, 16 پايىزعا قام­تاماسىز ەتە العان اقمولا وب­لىسى جانە 14,9 پايىزعا قامتا­ماسىز ەتكەن الماتى قالاسى. سونىمەن قاتار بيىلعى جى­لى ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سەك­تورلارى جاقسى جۇمىس ىستەپ, اتاپ كورسەتەتىندەي كورسەتكىش­تەرگە قول جەتكىزدى. وسى رەتتە ەڭ الدىمەن ۇستىمىزدەگى جىلى 2 ميلليارد پۇتقا جۋىق استىق ءوندىرىپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن اۋىل شارۋاشى­لىعى سالاسىنىڭ تابىستارىن ايتۋ پارىز. بۇل سالادا استىق جيناۋ كورسەتكىشى 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,1 ەسە ارتىپ, جيىنى تازا سالماقپەن العاندا 26 ميلليون توننا استىق ءون­دىرىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 11 ايدىڭ ىشىندەگى سالالىق ىشكى ءونىمنىڭ ءوسىمى كولەمى 27,3 پايى­ز­عا ۇلعايعان. سونداي-اق قۇرىلىس سالا­سىن­دا دا قوزعالىستىڭ بار ەكەندىگى بايقالىپ وتىر. مۇنداعى دا­مۋ دەڭگەيى 2,9 پايىزدى قۇ­راۋى باسقا ەكونوميكالىق سالالارمەن سالىستىرا قاراعاندا ءتو­مەنگى كورسەتكىش بولىپ تابىلعا­نىمەن, سالاداعى بىرقاتار قيىن­دىقتاردى ەڭسەرۋ ماسەلەسى تۇر-عىسىنان العاندا ۇلكەن ۇمىتكە لايىق كورسەتكىش بولىپ سانالا­دى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس سەك­تورى دامۋىنىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك تيىمدىلىگىنىڭ ەكونوميكا­مىز ءۇشىن ۇلكەن ەكەندىگىن ەسكە الساق, حالقىمىزدىڭ «قاناعات قارنىن تويدىرادى» دەپ ايتقا­نىن­داي, وسىناۋ ازداعان العا باسۋدىڭ كەلەشەگىنە ۇمىتپەن قا­رايتىندىعىمىزدى بىلدىرە كەتپەكپىز. وسى رەتتە قايرات كەلىمبەتوۆ ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە تۇر­عىن ۇيلەردى ىسكە قوسۋ كورسەت­كىشى 3,2 پايىزعا, ال تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسىم كولەمى 24,7 پايىزعا وسكەن­دىگىن اتاپ كورسەتتى. 11 ايدىڭ ىشىندە تۇتىنۋ رى­نو­گىنداعى سۇرانىستىڭ ۇل­عايۋ­ى­نىڭ دا ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەندىگىن ايتا كەتەيىك. مۇنداعى بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسۋى 12,5 پايىزدى قۇراعان. ال كو­لىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن  جۇك تاسى­مالداۋ كولەمى 22 پايىزعا وسكەن. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتو­رىنداعى جوعارعى ءوسۋ قارقىنى سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ جاعىم­دى ىقپال ەتۋى ناتيجەسىندە قا­زاقستاننىڭ سىرتقى تاۋار اينا­لىمىنىڭ 39,7 پايىزعا ۇلعايۋىن قامتاماسىز ەتتى. سونىڭ ىشىندە  يمپورت 22,4 پايىزعا ءوسىپ, ساۋدا تەڭگە­رىمىنىڭ وڭ سالدوسى 42,3 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل 2010 جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 1,7 ەسە كوپ. ەكونوميكاداعى وسىنداي جا­عىمدى كورسەتكىشتەردىڭ ناتيجە­سىندە رەسپۋبليكالىق جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەر كىرىسىنىڭ ورىندالۋى دا ويداعىداي بولدى. وسى ماسەلە جونىندە ەسەپ بەرگەن ەلىمىزدىڭ قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 4 تريلليون 367 ميلليارد تەڭگەگە قامتاماسىز ەتىلىپ, جوسپارداعى كورسەتكىشتىڭ (4 تريلليون 346 ميلليارد تەڭگە) 101,9 پايىزعا ورىندالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوسپار­لان­عان مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسى دە قامتاماسىز ەتىلمەك. جوعارىدا ەل ەكونوميكاسى­نىڭ كوزدەلگەن باعىتتارعا سايكەس دامۋىنا قولعا الىنعان ين­دۋس­تريالاندىرۋ ءىسىنىڭ جاعىمدى ىق­پال ەتكەندىگىن ايتتىق. وسى ءما­سەلە جونىندە جەكە بايانداما جا­سا­عان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ 11 ايدىڭ ىشىندەگى ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ءوسىمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 103,8 پايىز بولعان­دىعىن مالىمدەدى. سونىڭ ىشىندە ەلەكترمەن قامتۋ, گاز جانە بۋ بەرۋ كولەمى 107,3 پايىزعا, ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ دامۋى 119 پايىز­عا ورىندالعان. ىشكى جالپى ونىمدەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 10,5 پايىزعا وسە تۇسكەن. بۇل كورسەتكىشتەر يندۋستريالان­دىرۋ ناتيجەسىندە ىسكە قوسىلعان جاڭا جوبالار ارقىلى مۇمكىن بولىپ وتىر. سوڭعى ەكى جىلدا عانا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى­نىڭ اياسىندا جالپى سوماسى 1,8 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 389 جوبا ىسكە قوسىلدى. 90 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل كاسىپورىنداردىڭ 70 پايىزى قا­زىرگى كۇنى وزدەرىنىڭ قۋاتتىق جۇكتەمەلەرىنىڭ 50 پايىزى مەن 100 پايىزى ارالىعىندا جۇمىس ىستەي باستادى. ولار جالپى جيىنى 390 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن, سونىڭ ىشىندە 106 جاڭا ءونىمدى يگەردى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى سالاسىن­داعى ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ارتۋدا. ماسەلەن, جالپى سالا بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ايىندا ونىڭ كورسەتكىشى 20 پايىزعا كوتەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە حيميا ونەركاسىبى سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 58 پايىزعا, ماشينە جاساۋ سالاسىندا 38 پايىزعا, مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپتە 29 پايىزعا وسكەن. قازىرگى كۇنى 220 جوبانى ىسكە قوسۋ بويىنشا جۇمىستار جال­عاسۋدا. سولاردىڭ قاتارىندا ءىرى جوبالار رەتىندە بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قايتا جاڭعىرتۋ ءىسىن, شاردارا سۋ ەلەك­تر ستانساسى, بۋراباي كۋرور­تى سەكىلدى نىسانداردا جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇمىستاردى ايتۋعا بولادى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ءناتي­جەسىندە  قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ەكونو­مي­كامىزدا ۇلكەن قارجى الەۋەتى مەن قور قالىپتاسۋ ۇستىندە. ءما­سەلەن, ۇلتتىق قورداعى قارجى كولەمى 11 ايدىڭ ىشىندە 27,3 پايىزعا ءوسىپ, جالپى جيىنى 75,4 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. دەگەنمەن, ەكونوميكانىڭ بار­لىق سەكتورلارى بىردەي وزدەرى  مە­جەلەگەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە المادى. سونىڭ ءبىرى مۇ­ناي سالاسى. اتالعان ماسەلە ءجو­نىندە ءسوز العان ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭ­باەۆ مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ كورسەتكىشى وتكەن جىلدان جوعارى بولعانىمەن, جوسپارلى كورسەتكىشتەن تومەن بولىپ شىق­قاندىعىن مالىمدەدى. بۇعان بىزگە بەلگىلى سەبەپتەرمەن بىرقاتار كا­سىپورىنداردىڭ ءوندىرۋ كولەمىن تومەندەتىپ العاندىعى اسەر ەتكەن. ماسەلەن, «وزەنمۇنايگاز» كومپانياسى ءوندىرۋ كولەمىن 14,8 پايىزعا ازايتىپ الدى. سونداي-اق ەكى كەشەندى تەحنولوگيالىق ەلەكترلى جۇيەدەگى اپات سالدارى­نان «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى دا جەلتوقسان ايىندا ءوندىرىس كولەمىن كۇرت ازايتۋعا ءماجبۇر بولعان. وسى ۇكىمەت وتىرىسىندا ءبىر­قا­تار مينيسترلەر ءسوز الىپ, ءوز­دەرى باسقارىپ وتىرعان سالالار­داعى جۇمىس بارىسىن بايان ەتتى. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ىسىنە قاتىسۋعا 84 مىڭ ادامنىڭ ءوتىنىش بەرگەندىگىن اي­تىپ ءوتتى. ولاردىڭ 58 مىڭى قا­زىرگى كۇنى باعدارلاماعا قوسىلىپ, ولارمەن ارادا الەۋمەتتىك كەلىسىمدەر جاسالعان. بۇلاردىڭ 59,6 پايىزى نەمەسە 34,5 مىڭى – 29 جاسقا دەيىنگى جاستار. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە جۇ­مىسسىزداردى قايتا وقىتۋ ارقى­لى جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قا­راي بەيىمدەۋ ءىسى ودان ءارى جال­عاسۋدا. قازىرگى كۇنى وسىنداي كا­سىپ­تىك وقۋلارعا 69,2 مىڭ ادام تارتىلىپ وتىر. بۇل – جوسپار­لان­عاننىڭ 94,8 پايىزى. ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا قو­سىلۋى ەكونوميكالىق دامۋعا وڭ ىق­پال ەتكەندىگىن ايتا كەتسەك ار­تىق بولماس. الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋدىڭ 11 ايلىق قورى­تىندىسى وسىنى دالەلدەپ وتىر. وسى جايىندا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, اتال­عان ماسەلەگە بايلانىستى ءجۇ­رىپ جاتقان ۇدەرىستەر قازاقستان­نىڭ الدىندا كەلەشەك دامۋدىڭ زور الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىن اش­تى. بۇل فاكتورلار ەڭ ءبىرىنشى, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەردى ءوت­كىزۋ رىنوگىنىڭ كەڭەيۋىنە, ساۋدا جانە كەدەندىك بوگەتتەردىڭ الى­نىپ تاستالۋىنا, وزگە ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىندا قول جەتىمدىلىككە ۇلكەن ىقپال ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا كەدەن وداعى ەلدەرىمەن ءوزارا ساۋدا كولەمى 43,3 پايىزعا نەمەسە 19,6 ميلليارد دوللارعا وسە تۇسكەن. سو­نىڭ ىشىندە ەكسپورت كولەمى 51,4 پايىزعا (6,2 ميلليارد دول­لارعا), يمپورت كولەمى 39,8 پا­يىزعا (13,4 ميلليارد دوللارعا) ارتقان. سونىمەن, وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ەلى­مىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 11 ايلىق قورىتىن­دىسى ەلىمىزدىڭ ەلباسى جولداۋلا­رىندا بەلگىلەنگەن باعىتتار بويىن­­شا ناتيجەلى تۇردە العا باسىپ كەلە جاتقاندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. ەلباسىنىڭ ۇكى­مەتكە تاپسىرعانىنداي ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ 7 پايىزدىق دامۋى قام­تاماسىز ەتىلدى. قازاقستان الەم­دىك ەكونوميكالار اراسىندا بارىنشا قارقىندى جانە تۇراق­تى دامۋشى ەلدەردىڭ الدىڭعى لەگىنەن ورىن الدى. ەندى وسى قول جەتكەن ناتيجەلەردى ىسپەن بەكىتىپ, ودان ءارى العا باسا بەرۋىمىز قاجەت. سۇڭعات ءالىپباي.