دۇيسەمباي سەليحانوۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىر مامانى, عىلىم-زووتەحنيك, زاڭگەر, ۇزاق جىلدار ءۇرجار اۋدانىنىڭ اكىمى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ىسىلعان, تاجىريبەلى مامان. سوڭعى ءۇش جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىن ىسكەرلىكپەن باسقارىپ كەلەدى. جەمىستى قىزمەتى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 20 جىل» مەرەيتويلىق مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ەندىگى اڭگىمە توركىنى التايدىڭ برەندى بال مەن مارال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى ىزدەنىستەرگە ارنالماق.
– دۇيسەمباي ماعزۇم ۇلى, ەسىڭىزدە بولار, وسىدان ءبىر جارىم اي بۇرىن ءسىزدىڭ قىزمەت ءبولمەڭىزدە ەلىمىزدەگى «بال اراسى» ۇلتتىق ومارتاشىلار وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يگور رۋكاۆيتسين مىرزامەن اڭگىمەلەسىپ, ول كىسىنىڭ ارگەنتينادا ءوتكەن حالىقارالىق ومارتاشىلار كونگرەسى ساپارىنان تۇيگەن ويلارىن ورتاعا سالۋدى وتىنگەن ەدىك. ومارتاشىلاردىڭ حالىقارالىق 42-ءشى كونگرەسىنە 75 ەلدىڭ وكىلدەءرى قاتىسىپتى. بۋەنوس-ايرەستەگى الەمدىك ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى فرانتسۋز جيل راتيا مىرزا جينالعانداردى قۇتتىقتاپ, مارتەبەلى جيىندا قازاقستاندىقتاردى كورىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. وسى جايلى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– يگور رۋكاۆيتسين «بال اراسى» ۇلتتىق ومارتاشىلار وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن بىرنەشە جىلدان بەرى جەمىستى اتقارىپ كەلەدى. قازاقستان حالىقارالىق كونگرەسكە مۇشە. وسى ۋاقىت ىشىندە ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ارالاردىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ باعىتىندا كوپ ىستەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ التايدىڭ بالىن حالىقارالىق ارەناعا شىعارۋدا كوپ يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرا باستادى. ماسەلەن, قاتارىنان ەكى جىل بويى وسكەمەندە حالىقارالىق بال فەستيۆالى ءوتتى. وسىعان رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, باسقا دا شەتەلدەردەن قوناقتار شاقىرىلىپ, تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. بال فەستيۆالىندە اۋداندار مەن قالالارداعى ومارتاشىلار ءوز ونىمدەرىن جارنامالاپ, تۇتىنۋشىلارىن تاۋىپ الدى. ارينە, بالدىڭ ساپاسى جوعارى بولىپ, ءتىل ءۇيىرگەندە عانا تۇتىنۋشىلارىن تابادى.
ال ەندى ارگەنتيناعا ورالايىق. يگور رۋكاۆيتسين كەلگەن سوڭ كەندى التايداعى ومارتاشىلارمەن كەزدەسىپ, ساپاردان العان اسەرلەرىن ءبولىستى. ارگەنتينا – بال ءوندىرۋ جانە ەكسپورتقا شىعارۋ جونىنەن الەمدە كوش باسىندا تۇر. ول جىلىنا 225 مىڭ توننا بال وندىرەدى. ءوز كەزەگىندە بالدىڭ 70 پايىزى شىرايلى شىعىستا وندىرىلەتىنىن ەسكە الساق, ءبىز جىلىنا 2,5-3 مىڭ توننا عانا بال وندىرەمىز. بالدىڭ ساپاسى جوعالماي, توگىلمەي جەتكىزىلۋدىڭ ءوزى تابىس كورىنەدى. شىعىستا ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بەتبۇرىس جاسالۋدا دەپ ايتۋعا نەگىز بار. بۇگىنگى كۇنى التايدا 56 مىڭ بال ۇياسى بار. ولار نەگىزىنەن العاندا كاتونقاراعاي, زىريان, كۇرشىم, كوكپەكتى, شەمونايحا, ءۇرجار, باسقا دا اۋدانداردا ورنالاسقان. بيىل وبلىس باسشىسى ومارتا شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 24 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بولگىزدى. التايدىڭ برەندى – بال تابيعي گۇلدەن, قاراقۇمىق, كۇنباعىس, ءارتۇرلى گۇلدەردەن جينالادى. ءبىزدىڭ بال بىرنەشە حالىقارالىق جارمەڭكەلەردە ارنايى مەدالداردى جەڭىپ الۋدا. قازىر وڭىردە 31 شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى ارا وسىرۋمەن شۇعىلدانۋدا, ياعني 8 مىڭ اسىل تۇقىمدى بال ۇياسى بار دەگەن ءسوز.
2013 جىلى ۋكراينادا, 2015 جىلى وڭتۇستىك كورەيادا الەمدەگى ومارتا شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ, بال ەكسپورتى كەزىندە تاسىمالداۋ, جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن قامتيتىن حالىقارالىق كونگرەسس وتپەك. سول پايدالى كەڭەسكە قازاقستاننان دا بال وندىرۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن ازاماتتار كوپتەپ بارسا, ۇتارىمىز انىق.
– بەسىنشى ت ۇلىك – مارال مەن تەڭبىل بۇعى وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ەكى ەسەگە دەيىن ازايىپ, التى مىڭنان ءسال اسقانى بەلگىلى. قازىر ادام اعزاسىنا اسا ءزارۋ دارۋمەندىك قاسيەتى مول مارالدان الىناتىن پانتى ءوندىرۋ, شيپاجايلار جاعدايى قالاي؟
– نارىق تابالدىرىقتان اتتاعان كەزدە مارال وسىرۋشىلەر داعدارىس جاعدايىندا قالدى. كۇنكورىس ناشارلاعان سوڭ كوپتەگەن مارال ساتىلدى, قاسقىر جەپ كەتتى دەگەندەي, كۇرت ازايدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى مارال مەن تەڭبىل بۇعى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, بەسىنشى ت ۇلىكتىڭ سانىن ارتتىرۋدا كوپتەگەن يگى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. مارال مەن تەڭبىل بۇعىنى دامىتۋعا وبلىس باسشىسى 35 ميلليون تەڭگە قارجى بەردى. مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى مارالداردىڭ سانى 8607-گە, ال تەڭبىل بۇعى سانى 1380 باسقا جەتتى. بارلىعى 10424 مارال مەن بۇعى كۇتۋدە تۇر. ونىڭ ۇستىنە الماتى, اقمولا, باسقا دا وبلىستار ءبىزدىڭ مارالدى الىپ, وزدەرىنە ءوسىرىپ جاتىر.
بەسىنشى ت ۇلىكتى ءوسىرۋدىڭ قيىندىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جەتىپ ارتىلادى. ولار بيىك تاۋلار مەن جەم-ءشوبى قۇنارلى, سۋى مول قۇز جارتاستاردا جايىلۋدى ۇناتادى. مىنە, وسىنداي ازاپتى جۇمىستاعى ازاماتتاردىڭ ەرلىگى قالاي ماقتاۋعا دا تۇرارلىق. بيىل التى توننا پانتى ءوندىرىلدى. «اقسۋ دەن» فارماتسەۆتىك تسەح پانتىدان بىرنەشە ءتۇرلى دارىلەر شىعارىپ, ەلىمىزگە جانە شەتەلدەرگە ساتۋدا. كاتونقاراعاي اۋدانىندا پانتىمەن ەمدەيتىن «ەكى دوس», «بايان», «اقسۋ», «ۇشبۇلاق», باسقا دا شيپاجايلار جاز ماۋسىمىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. قىسى-جازى جۇمىس ىستەيتىن ەكى شيپاجاي اشىلدى. نۇرلان توقتاروۆ باسقاراتىن تەڭبىل بۇعى پاركىندە دە ءدارى-دارمەك, پايدالى شوپتەردەن جانە پانتىدان شيپالىق زاتتار شىعارىلا باستادى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 16 شارۋاشىلىق مارال وسىرۋمەن شۇعىلدانسا, ولاردىڭ توعىزى اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىقتارى. مارال ءوسىرۋ تەك كاتونقاراعاي اۋدانىندا ەمەس, كوكپەكتى, زايسان جانە ۇلان اۋداندارىندا دا دامىپ كەلەدى.
– شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ولكەگە جاتادى. بيىل تابيعات انا جومارتتىق تانىتىپ, اۋا رايى جاۋىندى بولىپ, استىقتان مول ءونىم – 620 مىڭ توننا ءدان مارجانى جينالدى. ەلباسى تاپسىرىسىمەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانى بەلگىلى. بۇل باعىتتا قانداي ءىس-شارا قابىلداندى؟
– اتالعان باعدارلاما اياسىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا اوك-ءتى دامىتۋ بويىنشا 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەندى. ونىڭ ەكەۋى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. اتالعان جوبالاردىڭ قۇنى 13,8 ميلليارد تەڭگە. بىلتىر سەمەي قالاسىندا سىيىمدىلىعى 4 مىڭ توننا كوكونىس قويماسى, ماكارون ونىمدەرىن شىعاراتىن جەلى, «ەرتىس تاننۋر پليۋس» جشس-دە 3 مىڭ تونناعا ارنالعان قويما ىسكە قوسىلدى. وسكەمەندەگى «شىعىس ءسۇت» سەرىكتەستىگى ۋلتراپاستەرلەنگەن ءسۇت ءوندىرۋدى جولعا قويدى.ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ ءسۇت زاۋىتىندا بولىپ, جۇمىسشىلارمەن اڭگىمەلەستى, ولاردىڭ ىسىنە تابىس تىلەدى. «سەمەيدەگى تەرى بىلعارى كومبيناتى» سەرىكتەستىگى تەرى ءوندىرۋدى قالپىنا كەلتىرۋدى جانە جەتىلدىرۋ جوباسىن پايدالانۋعا بەردى. سونىمەن بىرگە, «پريرتىش» برويلەر فابريكاسى» جشس-ءنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. جوبانىڭ قۇنى 954,8 ميلليون تەڭگە. بۇدان بىلاي جىلىنا 12 مىڭ توننا قۇس ەتى ءوندىرىلمەك. 2012 جىلى وسكەمەن قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتى ارتىپ, جىلىنا 20 مىڭ توننا قۇس ەتى وندىرىلمەك. سونداي-اق, ديىرمەن كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. ۇلان اۋدانى ۋكراينكا اۋىلىنداعى ءسۇت زاۋىتى, گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ بوبروۆكا اۋىلىندا ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ, مايلى داقىلدار ستانساسىندا 220 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن جابدىقتاۋ, سەمەي قۇس فابريكاسىندا 6 مىڭ توننا قۇس ەتىن شىعاراتىن قۋات ىسكە قوسىلماق. مىنە, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى جاڭادان مىڭداعان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.
– اڭگىمەمىزدىڭ اياعىندا مال باسىن اسىلداندىرۋ, وسىمدىك شارۋاشىلىعى جايىندا ايتا كەتسەڭىز؟
– بيىل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءىرى قارا, قوي-ەشكى, جىلقى جانە شوشقا سانى ارتتى. تالداۋ جۇرگىزىلگەن كەزدە ءتىرى سالماقتاعى ەت ءوندىرۋ كولەمى 1,6 پايىز, ءسۇت ءوندىرۋ 1,9 پايىز ارتتى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 52 ءسۇت تاۋارلى فەرمالارى, 245 مال بورداقىلاۋ الاڭدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. بيىل 29 مال بورداقىلاۋ الاڭدارى, 179 اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى, 182 قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتەرى قۇرىلدى. سالانى قولداۋعا جانە دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر.
الايدا, جۇمىستا كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىن ايتقان ورىندى. شەمونايحا, جارما, اياگوز, بورودۋليحا اۋداندارىندا مال باسى قىسقارىپ كەتكەن. ءۇرجار, سەمەيدە, زىرياندا, شەمونايحادا مال سانى ازايىپ كەتتى. تاياۋدا وبلىس اكىمدىگىندە زىريان جانە زايسان اۋداندارىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن جانە سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى جونىندە ءسوز بولدى. اتالعان اۋدانداردا كوپ ىستەر تىندىرىلعان, بىراق سۋارمالى جەرلەر پايدالانىلماي جاتىر. بۇگىنگى كۇنى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءتاسىلى نەبارى 339 گەكتار ايماقتا يگەرىلدى. بۇل وتە از, ءوڭىر باسشىسى ءتيىمدى ءتاسىلدى ەنگىزۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردى, ونى ورىنداۋعا ءتيىستىمىز. شىعىستا كۇنباعىس ءوسىرۋ دەڭگەيى ۇلعايىپ كەلەدى, سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار كۇنباعىس وسىرۋگە ىنتالى. اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن قايتا ءوڭدەۋ, جاڭا تەحنيكا ساتىپ الۋدا دا وڭ ىستەر بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. مەرەيلى جىلدا مەرەيلى جاسقا كەلىپ وتىرعان سىزگە, وتباسىڭىزعا زور تابىستار تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن وڭداسىن ەلۋباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
