اتىراۋداعى ەتنوس وكىلدەرى وسىلاي پايىمدايدى
اتىراۋدا دا وزگە ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. كوپ ەمەس, ارينە. ولاردىڭ ۇلەسىن تىم از دەۋگە دە بولمايدى. الايدا, وزدەرىنىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا مول مۇمكىندىك جاسالعانىنا ريزاشىلىعىن جاسىرمايدى. ويتكەنى, مۇنايلى ءوڭىر توپىراعىندا وركەن جايعان وزگە ۇلت وكىلدەرى «قازاقستان – ءبىزدىڭ وتانىمىز! ءبىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا توپتاسقان, دوستىعى بەرىك, ىنتىماعى جاراسقان حالىقتىڭ وكىلىمىز!» دەگەندى رياسىز كوڭىلمەن ۇدايى ايتىپ جۇرەدى. مۇنى وڭىردە ءوتىپ جاتاتىن ءتۇرلى باسقوسۋلاردا ەستىپ قالامىز. جانە مۇنى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى ايتىپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلەتىن شارالارعا دا ارقاۋ ەتەدى.
قازىر اتىراۋدا 17 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس جاسايدى. بۇلاردىڭ اراسىندا ورىس, كورەي, نەمىس, تاتار-باشقۇرت, ازەربايجان, ارميان, ەۆرەي, گرۋزين, چەشەن-ينگۋش سەكىلدى ەتنوستاردىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن بىرلەسىپ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ, دوستىقتىڭ بۋىنىن بەكىتۋگە لايىقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ارالارىندا قازاقپەن ءتوس ءتۇيىستىرەر قۇدا بولعاندارى دا جەتەرلىك. ارينە, ماسەلە قازاقپەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسكەن قۇدا بولۋدا ەمەس. «كوڭىل جاراستىرعان جاستار قاي ۇلتتىڭ وكىلىمەن وتباسىن قۇرماي جاتىر؟ ەڭ باستىسى, ەلدىڭ بىرلىگىن, ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا, حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى بەكىتە تۇسۋگە ۇلەس قوسۋى قاجەت», دەيدى گازەت تىلشىسىمەن اڭگىمەسىندە قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققان, قازاق ءتىلىن انا تىلىندەي سۇيەتىن كورەي ۆەرا شين.
ال ەلدىڭ بىرلىگىنە, ىنتىماعىنا قىلاۋ تۇسىرمەۋ تەك ۇلتتىڭ عانا ەمەس, بۇل – قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن بارشا ۇلت وكىلدەرىنىڭ مىندەتى. وسى ورايدا تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا العاشقى بولىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتاۋ تىكتەگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ دە, وسىناۋ قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ اتقارار جۇمىسىنىڭ اۋقىمى دا كەڭ. ويتكەنى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسامبلەيانىڭ ءحVىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدە ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق قاتىناستىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەيتىن بىرلەستىك قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە توقتالىپ, «بۇل – وتە ماڭىزدى ءارى كۇردەلى عىلىم» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. راس, بۇل وتە كۇردەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى دە داۋسىز. اسىرەسە, ءوڭىرلەردە بۇعان ۇلەس قوسا الاتىنداي تاجىريبەلى كىمدەر بار؟ مىنە, وسى ساۋال قوزعالعاندا, الدىمەن ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ جەتەكشىلەرىنە, سول ورتالىقتاردىڭ بەلسەندى ءارى اۋزى دۋالى مۇشەلەرىنە تاڭداۋ تۇسەدى. بالكىم, وڭىرلەردەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرىپ وتىرعان كىشى اسسامبلەيا حاتشىلىعىنىڭ يىعىنا اۋىر جۇك تۇسەتىنى دە جاسىرىن ەمەس.
– قازاقستاندى مەكەن ەتەتىن سان ەتنوستار اسسامبلەيا ارقىلى وزدەرىن ەتنوس رەتىندە انا ءتىلى مەن ءمادەنيەتىن وركەندەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن سەزىنە الدى, –دەيدى اتىراۋ وبلىستىق كىشى اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاننات اساباەۆا. – سونىڭ ىشىندە قازاق حالقى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن قوعامنىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىن ساقتاۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ ءتۇسىندى. جاڭا ءداۋىردەگى دامۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ابدىراي قاراعان ءار ادامعا ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ, بەيبىت ءومىر مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلدى.
بۇل كۇندەرى اسسامبلەيانىڭ اتىراۋداعى مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن جۇرتشىلىققا كورسەتۋگە قومسىنبايدى. سەبەبى, ءار ەتنوستىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنىڭ ۇلگى تۇتار تۇستارى دا جەتەرلىك. ءتىلى باسقا بولعانىمەن, تىلەگى ءبىر ءار ۇلتتىڭ ءداستۇرىندە الدىمەن مەيىرىم مەن قايىرىمدىلىققا, بوتەننىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ مەن بىرەۋدىڭ ار-نامىسىنا ءتىل تيگىزبەۋگە ۇندەيتىن ۇردىستەر وتە كوپ. مۇنى كونەكوز قاريالار ءاردايىم جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ وتىرادى. تەگىندە ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ ماڭىزىن اعا بۋىن, اسىرەسە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وتتى كۇندەرىنەن امان ورالعان ارداگەرلەر مەن سول كەزدەرى ەڭبەككە بۋىنى بەكىمەستەن ەرتە ارالاسقان ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى جاقسى بىلەدى. مىنە, سول سەبەپتەن اسسامبلەيا تەك ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى عانا ەمەس, سوعىس ارداگەرلەرىنەن قۇرالعان «فرونتوۆيچكا» كلۋبىن دا قاناتىنىڭ استىنا الىپ وتىر. ال بۇل كلۋبتىڭ ءمۇشەلەرى جاستاردى وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاربيەلەۋدەن, ولارعا وتاندى قورعاۋدىڭ ازاماتتىق پارىز ەكەنىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدان تارتىنعان ەمەس. اسىرەسە, وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قاتمولدا ريزۋانوۆ, نۇرجيان ابدولوۆا, ابات كەنجەعاليەۆ, يوسيف شمال, سەرگەي تسوي, ۆلاديمير ستاموۆ سەكىلدى اعا بۋىن وكىلدەرى ءار كەز اسسامبلەيا ۇيىمداستىراتىن ءتۇرلى شارالارعا اقىل-كەڭەسىن بەرۋدەن باس تارتپايدى.
– ءار ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە ساي وتەتىن مەرەكەلەرى بار. وعان تەك ءبىر ۇلتتىڭ وكىلدەرى عانا جينالمايدى. بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ ءمۇشەلەرى شاقىرىلادى. ءبىر-ءبىرىنىڭ ونەرىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن تەرەڭىرەك تانۋعا مۇمكىندىك الادى, – دەيدى جاننات اساباەۆا. – اسسامبلەيا مۇشەلەرى شەكارالاس وبلىستارعا, اسىرەسە, رەسەيدىڭ ساراتوۆ, ورىنبور, استراحان وبلىستارى مەن تاتارستانعا تاجىريبە الماسۋ ساپارلارىنا بارىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە اتامەكەنىن اڭساعان قانداستارىمىز دا ورالىپ جاتىر. ەلگە كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ تەزىرەك بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتەتىن شارالاردى دا وتكىزىپ تۇرامىز.
اتىراۋعا ورالعان ورالماندار قالا ىرگەسىندەگى كوكارنا اۋىلىندا شوعىرلانعان. سول قانداستاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم قۇرعان قۇداباي قارجاۋوۆ اسسامبلەيامەن تىعىز بايلانىس ورناتقانىنىڭ جەمىسىن اۋىلداستارى كورىپ وتىر. اسسامبلەيانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءدال وسى اۋىلدا جىل سايىن ناۋرىز مەرەكەسى اتالىپ وتىلەدى. ءدال وسى اۋىلدا وتباسى مەرەكەسىن وتكىزۋ باستاۋ الدى. سونان سوڭ بۇل مەرەكە وزگە دە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ دە شىن ىقىلاسىمەن ءوتكىزەتىن مەرەكەسىنە اينالىپ جۇرە بەردى. «بۇل – ءار ەتنوستىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن كەڭىرەك تانىتاتىن تاپتىرمايتىن شاراعا اينالدى», دەيدى اسسامبلەيا مۇشەلەرى.
اسسامبلەيا مۇشەلەرى بەلسەندىلىكپەن اتسالىساتىن شارالاردىڭ ءبىرى – «قىمباتتىم, مەكتەپكە» دەپ اتالادى. 2010 جىلى باستاۋ العان العاشقى شارانىڭ باستاپقى كەيىپكەرى يگور دەرەۆيانكين بولاتىن. ونىمەن بىرگە ليدا ەسىمدى اپايى دا قاتىسقان. ول كۇيەۋىمەن بىرگە ءوزىنىڭ بالاسىنا قوسا يگوردى دە تاربيەسىنە العان ەكەن. تەك باۋىر ەتى – بالاسىن تاربيەلەۋمەن شەكتەلمەي, يگور سەكىلدى جاۋتاڭكوزدىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن مۇنداي وتباسىنىڭ ونەگەسى كوپكە ۇلگى ەمەس پە! اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاننات اساباەۆا دەمەۋشىلەر تاۋىپ, يگورگە مەكتەپ سومكەسى مەن جازۋ قۇرالدارىن سىيلادى. باۋىرلارىمەن بىرگە «بالداۋرەن» لاگەرىنە جىبەردى. ايتقانداي, وسى شاراعا قوناق رەتىندە قاتىسقان اتىراۋداعى ۋكراين وتباسىنىڭ وكىلى ليۋدميلا بەلەنكونىڭ ءسىڭلىسى, ماسكەۋدەن كەلگەن ولگا يۆانوۆنا ءوزىنىڭ تولقىنىسىن جاسىرا الماپتى.
– مەن ماسكەۋدە كوپتەن تۇرامىن. بىراق تۋىپ-وسكەن قالامدى ۇمىتپاي, ءجيى كەلەمىن. مەنى بۇل قالا, اسىرەسە, ادامدارى ماگنيتشە تارتادى دا تۇرادى. بۇل قالانىڭ تۇرعىندارى وتە كوڭىلدى, ۇنەمى كوڭىلدى جۇرەدى. اۆتوبۋستاردا جاستار ورىن بەرىپ, ۇلكەندى سىيلايتىن يناباتتىلىعىن كورسەتىپ جاتادى. قايدا بارساڭ دا, دوسىڭ سەكىلدى قارسى الادى. سىزدەردىڭ وتە تاتۋ, سىيلاستىقتا تۇراتىندارىڭىزعا قىزىعامىن, – دەپ اعىنان جارىلىپتى سوندا ولگا يۆانوۆنا. «سىرت كوز –سىنشى» دەگەندەي, وزگە ەلدىڭ وكىلى ءبىزدىڭ ەلدەگى تاتۋلىقتى ورىندى اڭعارا الىپتى.
...راۋشان گ ۇلىمەن كومكەرىلگەن كىلەم ۇستىمەن ءبىر جاسقا ەندى تولعان ۆاليا يۋن ءتاي-ءتاي باسىپ كەلەدى. ءسابي جولىندا كەدەرگىلەر دە جوق ەمەس. اتا-اناسى سول كەدەرگىلەردەن سۇرىنبەي وتۋىنە جاردەم جاسادى... بۇل «تحونيل» كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگى بالانىڭ ءبىر جاسقا تولۋىنا ۇلتتىق داستۇرمەن وتكىزگەن شارادان كورىنىس بولاتىن. ەندى بىردە وزگە وتباسىلاردا تۇساۋكەسەر, ورىس حالقىنىڭ ۇيلەنۋ تويى سەكىلدى شارالار ءوتىپ جاتادى. تاعى بىردە «اسسامبلەيا ارۋى» سايىسىنا ءار ەتنوستىڭ ارۋلارى قاتىسۋعا قۇشتارلىق تانىتىپ تۇرادى. شارانىڭ قاي-قايسىسى دا كوڭىل جابىرقاتپايدى. قازىر بۇل شارالار مەملەكەتتىك تىلدە دە ءوتكىزىلىپ ءجۇر. وتباسى مەرەكەسى تەك قالا اۋماعىندا قالماي, اۋىلدارعا بەت بۇردى. پرەزيدەنت قولىنان اسسامبلەيانىڭ التىن مەدالىن العان زۋراب بوبوحيدزە جەتەكشىلىك ەتەتىن «يۆەريا» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى ماقات, جىلىوي اۋداندارىنا بارىپ, گرۋزين حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن كورسەتىپ جۇرەدى. وسى زۋراب بوبوحيدزە «يۆەريا» مۇشەلەرىنىڭ بالاقايلارى ءۇشىن «الىپپە» ساتىپ الىپ بەرسە, «بىلينا» ەتنومادەني بىرلەستىگىنە مۇشە بولعان ورىس وتباسىلارى بالالارىن بالاباقشانىڭ قازاقشا توپتارىنا, مەكتەپتىڭ قازاق سىنىپتارىنا بەرۋدى ماقسات ەتىپتى. ورىس ەتنوسىنىڭ 30-دان استام وكىلى قازاق ءتىلى كۋرستارى مەن مامانداندىرىلعان لينگۆيستيكالىق ورتالىقتارىنا بارۋدى جالعاستىرۋدا.
مىنە, «ءبىز –قازاقستاندىقتارمىز!» دەگەندى ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ايتاتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى ەلدەگى بىرلىكتى نىعايتىپ, ىنتىماعى جاراسقان قازاق ەلىنىڭ بەرەكەسىن تاسىتۋعا وسىلاي ۇلەس قوسۋدى ماقسات تۇتادى.
تامارا ماكسيميحينا, جۋرناليست.
جولداسبەك شوپەعۇل.
اتىراۋ وبلىسى.
