ايتىلماعان اڭگىمە

1932 جىلعى ناۋبەتتى انىقتايتىن ۇلكەن شىندىقتىڭ كىشكەنتاي ءبىر دەرەگى الماتىدا مۇحامەدجان ءابدى­­حالىقوۆ دەگەن قاريا بول­دى. ۇلى وتان سوعىسى جىل­دارىندا قا­زاق­­ستان كومپارتيا­سى ورتا­لىق كو­مي­­تەتى­نىڭ يدەو­لوگيا ءجونىن­دەگى حات­شى­سى دارە­جەسىنە دەيىن كو­تە­رىلگەن اعامىز ەدى بۇل كىسى. باۋىر­جان مومىش­ ۇلىنىڭ قازاق ءتىلى­نىڭ جاعدايى تۋرالى مايدان­نان حات جازاتىن كىسىسى وسى مۇ­حاڭ-تىن. سونى بىلەتىن­دىكتەن 90-شى جىل­­داردان باستاپ قا­ريا­­عا با­رىپ, ءجيى ءاڭ­گىمە­لەسىپ ءجۇر­دىم. بۇل كىسى ءباۋ­كەڭ ومىرىنەن باسقا دا جاعداي­لاردى جاقسى بىلە­تىن. بىردە مۇ­حاڭ ادەتتەگى­دەي ويلى, سابىرلى قالپىن ساقتاي وتىرىپ: – راحى­مالى بايجاراسوۆ دەگەن اعاڭ­دى بىلەسىڭ بە؟ – دەپ ماعان قادالا قارادى. – ەستۋىم بار, – دەدىم قارياعا. – ول الماتىنىڭ ىرگەسىن­دەگى قاراساي اۋدانىندا دۇنيە­گە كەلگەن, بوس ءسوز سويلەمەيتىن, ءوزى بىلمەيتىن ىسكە اتتاپ اياق باس­پايتىن, سىپايى جىگىت ەدى. “حا­لىق جاۋى” دەگەن جالا­مەن كوپ جىل ايداۋدا بولىپ قايت­تى. ەلگە كەلگەن سوڭ دا كوپ ءومىر سۇرگەن جوق. 60-شى جىلدار­دىڭ اياعىندا باقيلىققا اتتانىپ كەتتى. ەكەۋمىز قۇرداس ءارى كوڭىلىمىز جاقىن جاندار ەدىك. قاتار وقى­دىق. ول قاراعاندى قالالىق پارتيا كوميتەتىندە ەكىنشى حاتشى بوپ ىستەپ جۇرگەندە مەن دە سونداعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. اندا-ساندا وڭاشا كەزدەسىپ, سىرلا­سىپ تۇرا­تىنبىز. 1937 جىلى راحىمالى پياتي­گورسكىدەگى كۋرورتقا بارادى. بارسا, تانىسى كاحياني پياتي­گورسك ولكەلىك پارتيا كومي­تەتىندە ىستەيدى ەكەن. ول 1932-1933 جىلدارى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حات­شىسى, راحىمالى ولكەلىك كوم­سومول كوميتەتىندە ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى بوپ ىستەگەن. كاحيا­­ني­مەن ەتەنە تانىس, جينالىس­تاردا, ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە كەزدەسىپ, سويلەسىپ جۇرگەن عوي. سول ادام كۋرورت اكىمشىلى­گىنە قازاقستاننان باسشى قىز­مەتكەرلەر كەلسە ماعان حابار­لاپ ايتىپ قويىڭ­دار دەپ تاپ­سىرما بەرگەن ەكەن. سانا­­توري ديرەكتورى قارا­عاندىدان ءبىر باسشىنىڭ دەمالىپ جات­قانىن حابارلايدى. كىم ەكەنىن فامي­لياسىنان تانىعان كاحياني راحىمالىنى ىزدەپ كەلىپ امان­داسىپ, ۇيىنە الىپ بارادى. ۇيىقتاماي, تۇنىمەن اڭگىمە­لەسەدى. ميرزوياننىڭ قالاي ىستەپ جات­قانىن, حالىقتىڭ جاعدايىن, ءبارى-ءبارىن سۇرايدى. اتاسى باسقا ادام عوي. ءبىزدىڭ اشارشى­لىق جىلى قىرىل­عانى­­مىزعا ەت جۇرەگى ەزىلە قاي­عىرىپ, ۇلتىمىزعا سونداي جانى اشيدى ەكەن. – ءوزى دە ۇيىقتاعان جوق, ماعان دا ۇيقى بەرمەدى,–دەپ ايتىپ كەلدى بايجاراسوۆ. كاحيانيدى مەن دە جاقسى بىلە­تىن­مىن, جاقسى كورەتىنمىن. ونىڭ ۇلكەن ءبىر ادامگەرشىلىك قاسيەتى–قاراعان­دىدا ءتۇسىپ كۇزەم­باەۆ دەگەن وزات شاحتەر, ستاحانوۆشى بولدى. ول دا, ميرزويان دا كۇزەم­باەۆتى كۇزەم­باەۆ دەمەيتىن. ەگدە­لىگىنە قاراپ ىلعي: “تۇسەكە, تۇسەكە”, – دەيتىن. ەكەۋى دە قازاق­تار­دىڭ جاسى ۇلكەندەردىڭ اتىن اتاماي­تىن ادەتىن ءبىلىپ العان ەدى. كاحيانيدىڭ اكتيۆتە سويلە­گەن ءسوزىن تالاي تىڭدادىم, گازەت­كە جازعاندارىن دا وقىدىم. جۇمىس­تى گرۋزيندەر تياناقتى ىستەيدى عوي. ول كىسى اتقا دا ءمىنىپ, ءماشي­نەمەن دە باراتىن جەرگە ماشينەمەن بارىپ, قازاقستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, جاعدايدى سوزگە قاراپ ەمەس, ءوز كوزىمەن كورەتىن كىسى ەدى. قاراعاندىنىڭ شاحتەرلەرى تۇرمى­سىمەن تانىسقانى ءتىپتى قىزىق. ءبىر ساپارىندا كەنشىلەر­دىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرلەرى­­نە, ۇيلەرىنە بارىپ, جاعاتىن وتىنىنا دەيىن كوڭىل بولگەن. ارتى­نان ۇلكەن اكتيۆتە: “استىق جەتپەيدى, تاماق از دەيىك. ال ەندى كومىر نەگە تاپشى؟ شاحتەر كومىر قازادى, ۇيىندە جاعاتىن وتىنى جوق. ءوستىپ, باسشىلىق جاساۋعا بولا ما ەكەن؟ بۇل جۇمىس­شىلارعا كوڭىل بولمەگەن­دىكتەن شىققان جاعداي”, – دەپ سويلەدى. كاحيانيدىڭ ءسوز­دەرى, باياندا­ما­لارى قاراعاندى وبلىستىق گازەتىندە جا­ريا­لانىپ تۇ­راتىن. ونىڭ تاعى ءبىر جاقسى جەرى– كور­سەتىلگەن كەم­شىلىكتەر جويىل­دى ما, جويىل­مادى ما دەپ ەكى-ءۇش اي ءوت­كەننەن كەيىن قايتا كەپ تەك­سەرە­تىن. مىنبەگە شىعىپ بايان­داما جاساۋ ورنى­نا: “مەن بايانداما جاسامايمىن. تۇنەۋ­­كۇنگى بالەن ساعاتقا سوزىل­عان ءسوزىمىز اياقسىز قالىپتى. ونى ورىنداعان ەشكىم جوق. تاعى سونى قايتالاپ, ەزىپ وتىرامىز با؟ ودان نە پايدا؟ سەندەرگە ايت, ايتپا, ەندى ءبارىبىر”, – دەپ ناقتى شارا قولدانۋعا كوشەتىن. مەنىڭ بايقاعانىم, ول كەزدەگى باسشىلار, كاحياني دا, ميرزويان دا ەلدى كوپ ارالاپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورەتىن. لەۆون يساەۆيچتىڭ بەلى اۋىراتىن. ج ۇلىنى كەۋىپ قالا بەرەتىن. چەحوسلوۆاكياعا بارىپ ەمدەلدى, ەم قونبادى. ميرزويان ءوزى ۇزىن بويلى كىسى ەدى. جوعارىداعى سىرقاتىنا بايلانىستى ىلعي ەڭكەيىپ, بۇكىرەيىپ جۇرەتىن. سول اۋرۋىنا قاراماي تىنىم تاپپاۋشى ەدى. نۇسقاۋشى­لاردىڭ پالەن, تۇگەن دەپ جازىپ اكەلگەن­دەرىنە سەنە بەرمەيتىن. كاحيانيدىڭ دە, مير­زويان­نىڭ دا ءستيلى – قاعازدا شىن­دىق جازىل­عان با, جوق الدە باسقاشا ما دەپ قاجىپ, شار­شاعانىنا, اۋرۋ-سىرقاۋلىعىنا قاراماي جانىن اياماي, ءبارىن وزدەرى ارالاپ كورەتىن. ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكين استىق دايىنداۋ جوسپارىن تاعى دا كوبەيتەيىك دەگەندە كاحياني قارسى شىعادى. ول تاجىريبە, ىسكەرلىك جاعىنان قۇجاڭ اتانعان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ اكەسىن­دەي كىسى ەدى. – ەندى بۇكىل قازاقتى قىرا­مىز دەمەسەك, استىقتىڭ جوس­پارىن كوبەي­تۋگە بولمايدى. ون­سىز دا حالىق قىرى­لىپ جاتىر, – دەگەن. سودان ولكەلىك پارتيا كومي­تەتى بيۋرو­سىندا داۋ شىعادى. ءبىزدىڭ قازاق باسشى­لارى­نىڭ ءبىر ناشار جەرى–پىكىرىن ايتپاي بۇعىپ وتىرىپ العان. كاحياني: – وندا كوميسسيا قۇرايىق. جاعدايدىڭ ءبارىن ايتىپ, ستالين­گە حات جازايىق, – دەيدى. ونىڭ باستاماسىمەن گولوششە­كين, يساەۆ, كاحياني ۇشەۋىنەن كوميس­سيا قۇرىلادى. ۇشەۋى جاع­دايدى تەكسەرىپ, تانىسقان سوڭ, ستا­لينگە بىرىگىپ حات جازباق بولا­­دى. يساەۆپەن اقىلداسقان, اقىلداس­پاعانى بەلگىسىز, گولو­ششەكين قۋلىق­قا سالىپ, كاحيا­نيگە ايتپاي, ءبىر كۇنى بيۋرو وتكىزەدى. – مەن يو­سيف ۆيس­ساريو­نو­ۆيچ­پەن ءسوي­لەستىم. قازاق­ستاندا اشار­شى­لىق قاۋپى جوق, ازداعان كەم­شىلىكتەر بار, ونى جوندەي­مىز دەدىم. ول كىسى مەنىڭ پىكىرىمدى دۇرىس دەپ وتىر, – دەيدى. سوندا كاحياني: – سەنىڭ مۇنىڭ قالاي؟ ءۇش ادامنان كو­ميسسيا قۇردىق ەمەس پە؟ نەگە ونى مەن ءبىل­مەيمىن, نەگە يساەۆ بىلمەيدى؟ اش حالىق قى­ناداي قىرىلىپ جاتىر. وعان قا­لاي ءبىز كوز جۇ­مىپ قا­راي الا­مىز؟ ساعان ەڭ ماڭىزدى ماسە­لەنى جەكە شە­شۋگە كىم قۇقىق بەردى؟ سەن ءبارى­مىزدى الدادىڭ,–دەيدى. كاحياني ءماس­­­­­­كەۋدە ۇلكەن بەدەل­گە يە, اقىل­­­­­دى, ءتاجىري­بەلى ادام-تىن. قازاق حالقىنا جانى اشىپ, ستا­­­­لينمەن ءوزى ءسوي­لەسەدى. كوسەم گولوششەكيندى, يساەۆ­تى, كا­حيا­نيدى شۇعىل كرەملگە شاقى­رىپ, بيۋرو وتى­رى­سىندا ۇشەۋىن تىڭ­دايدى. سول بيۋرو­دا گولوششە­كيندى ور­نى­­نان الادى. ستالين كاحيا­نيگە: – قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەن ءوزىڭ بول,–دەيدى. – بولا المايمىن. – نەگە؟ – ارىم جىبەرمەيدى. قازاق حالقىنىڭ قىرىلۋىنا مەن دە كىنالىمىن. گولوششەكين­نىڭ سولا­قاي ساياساتىن تىم كەش ءتۇسىن­دىم. وعان دەر كەزىندە توسقاۋىل قويا المادىم, – دەپ شىنىن ايتادى. كاحياني ءبىر جاعىنان جازىپ جۇرەتىن, قالامى جۇيرىك جۋرناليست تە ەدى. ستالين: – ولاي بولسا, “پراۆدا” گازەتىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى بوپ قال,–دەيدى. ءسويتىپ, كاحياني بىزدەن كەتتى. ول كىسى قازاقستاندا كوپ دەگەندە ءبىر جىلداي عانا ىستەگەن ەدى. مۇحامەتجان اعا از-كەم ەنتىگىن باسىپ: – سەن ەيحو دەگەن كىسىنى ەستىپ پە ەدىڭ؟–دەدى ماعان تاعى دا ويلى جانارىن قاداپ. – جوق. – باتىس ءسىبىر ولكەلىك پار­تيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شى­سى ەيحو دەگەن كىسى بولدى. ەسكى رەۆوليۋتسيو­نەر, ۇلتى لاتىش. ءبىر كەزدە ۆكپ (ب) ورتا­لىق كومي­تەتى­نىڭ بيۋروس مۇشەلىگىنە كان­دي­دات, كەيىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى حالىق كوميسسارى بولعان. ول كەزدە باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ ورتالى­عى نوۆوسىبىردە ەدى. وندا كەن ورىندارى كوپ. 1932-1933 جىلدارى سەمەي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىنىڭ قازاقتارى ءسىبىر­دىڭ قالالارىنا قايىر سۇراپ قاڭعىپ بارعان عوي. كوشە تولى اش, جالاڭاش قازاقتاردى كورىپ, ەيحو ستالينگە: “تاماق ىزدەپ, قايىر سۇراعان قازاق­ستاننىڭ ادام­­دارى سىبىرگە قاپتاپ كەتتى. وندا جاعداي ءماز ەمەس-اۋ”,–دەپ حابارلاعان. ءسويتىپ, ستالين­نىڭ گولو­ششەكين­دى ماسكەۋگە شاقىر­تىپ, ونىڭ ماسە­لەسىن بيۋرودا قاراۋىنا ەيحونىڭ دا سەبى تيگەن. سودان ءوزىم ەيحونى جاقسى كورىپ كەتتىم. 1938 جىلعا دەيىن ول كىسىنىڭ اتى شىعىپ ءجۇردى. “حا­لىق جاۋى” دەلىنىپ ۇستالىپ كەتتى مە, كەيىن اتى شىقپاي قالدى. قازاقستانداعى اشتىققا قارسى كۇرەسكە كولدەنەڭ ادام­داردىڭ قوس­قان ۇلەسى دە بار. سو­لار­دىڭ كورنەك­تىسى – جو­عارى­داعى جاندار. بۇلار­دى دا ءبىلىپ جۇرگەنىمىز دۇرىس-اۋ. ويتكەنى, ۇلكەن شىن­دىقتىڭ اشىلۋىنا كىشكەنتاي دەرەك­تەر دە سەپ­تىگىن تيگىزەرى انىق. مامىتبەك قالدىباي, الماتى.