كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تىلەۋعالي قىشقاشباەۆ كونفەرەنتسيا ەلوردا تاريحىنا ءۇڭىلۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ XV عاسىرداعى كونە قالالارىنان باستاپ قازىرگى استاناسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى ورتالىق وردالارى تاريحىن ارحيۆ قۇجاتتارىنان تابۋدى كوزدەيتىنىن ايتتى.
حالىقارالىق عىلىميتانىمدىق كونفەرەنتسياعا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى گەيدار اليەۆ ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق جوبالىق قىزمەتتەر ديرەكتورى افران ميرزاماممادوۆ, گەيدار اليەۆ ورتالىعىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەيمۋر ميرزاەۆ جانە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان پرەزيدەنتى تەلەراديو كەشەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مارات ابسەمەتوۆ باستاعان وتاندىق عىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ارحيۆ مەكەمەلەرى باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى قاتىسىپ, بايانداما جاسادى. مايتالمان مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن پلەنارلىق وتىرىس, دوڭگەلەك ۇستەل, پانەلدىك ديسكۋسسيالار فورماتىندا جۇرگىزىلگەن جيىن قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن قالىپتاستىرۋداعى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءرولى, ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى قازاق وردالارىنىڭ تاريحى, ارحيۆ اراسىنداعى ءوزارا سەرىكتەستىكپەن قاتار بۇگىنگى تاڭداعى ءارحيۆتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورىن تولىقتىرۋداعى ۇلەسى سىندى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە قحا تولەرانتتىلىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساتاي سىزدىقوۆ ءوز بايانداماسىندا: « ۇلىتاۋ تورىندەگى ەلباسى زەردەلى سۇحباتىندا «تاريحتىڭ كۋاگەرى – ۇلىتاۋ» – دەپ قاداپ ايتقان ەدى. شىن مانىسىندە كوپشىلىك ۇلىتاۋدىڭ جوشى حان بيلەگەن تۇسىنداعى ۇزىك-ۇزىك وقيعالارى بولماسا, وعان دەيىنگى قازاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جەرلەرىن بىرتۇتاستىقتا بىلە بەرمەيدى. ال وسى ماسەلە بويىنشا قالام تارتۋشىلار وسى كۇنگە دەيىن التىن وردا تۇسىنداعى جوشى حان بيلىگى كەزىنەن ءارى تەرەڭگە قاراي بارا الماي جۇرگەنى شىندىق. سوندىقتان وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولىقتىرۋدا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەگەن نيەتپەن قازاق حاندىعىنا دەيىنگى داۋىردە ۇلىتاۋدىڭ كيەلى وردا بولعاندىعىن ايشىقتاۋدى ماقسات تۇتتىق» دەي وتىرىپ, ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى ءبىراز تاريحي جەرلەرگە توقتالىپ, تاريحي دەرەكتەر بويىنشا ناقتى مىسالدار كەلتىردى.
«قازاقستان استانالارى ارحيۆ دەرەكتەرىندە» اتتى تاقىرىپتا بايانداما جاساعان الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى ءلايلا راحيپوۆا: «قازاقستان استانالارىنىڭ تاريحىن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنان تاراتار بولساق, وندا ءبىز 9 استانا تاريحىن قامتيمىز. ولاردىڭ كەيبىرى بىرنەشە جىل عانا استانا بولىپ تابىلسا, كەيبىرى استانا مارتەبەسىن ۇزاق جىل يەلەنگەن. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى كەرەي مەن جانىبەك (1465-1469) نەگىزىن قالاعان حان وردا – ەجەلگى سوزاق قالاسى بولعان. قازاق حاندىعىنىڭ ەكىنشى استاناسى – سىعاناق قالاسى بولىپ سانالعانىمەن, ناقتى قاي كەزەڭ ەكەنى تۋرالى دەرەكتەر جوق. XVI عاسىردىڭ اياعىنان XVII عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ رۋحاني, ساياسي, ءىرى ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعىنا اينالعان تۇركىستان (ياسسى) قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ سول كەزدەگى استاناسى بولعان. شىعىس دەرەككوزدەرىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قىتايدان ەۋروپاعا اپاراتىن ۇلى جىبەك جولىنداعى ەجەلگى قالالاردىڭ ءبىرى – تاشكەنت. قازاقتار 1586 جىلى تاشكەنتتى جاۋلاپ الىپ, 1630 جىلى وسى قالا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلگەن. شامامەن 100 جىلداي قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى بولعان. بىراق 1923-1927 جىلدارىنداعى اقتابان شۇبىرىندى كەزىندە قازاقتار تاشكەنت قالاسىنان ايىرىلىپ قالادى...» دەپ اڭگىمە جەلىسىن سوناۋ زامانداردان تارتا كەلىپ, بۇگىنگى استاناعا اكەلىپ تىرەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديو كەشەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ابسەمەتوۆ بولسا بۇگىنگى جاڭا استانا رۋحىن قالىپتاستىرۋداعى نەگىزگى تاسىلدەر جونىندە ءسوز سويلەپ, تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتاتىن شىنايى دۇنيەلەردىڭ ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتقاندىعىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. كونفەرەنتسياعا ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اسەت نەسىپباەۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى استانا قالاسى بويىنشا فيليالىنىڭ ءتورايىمى ءناسىپجان ابدراحمانوۆا, ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى انۋاربەك ەرالى, ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى التىنباي مۇسا قاتىسىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا قاتىسۋشىلارعا ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتار نەگىزىندە ۇيىمداستىرىلعان « ۇلى دالا استانالارى» اتتى كورمە جانە ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى مۇراجاي ەكسپوناتتارى كوسەتىلدى. سونداي-اق كونفەرەنتسيادا ارحيۆ سالاسىندا تالاي جىلدار ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكە شىققان دامەتكەن وماروۆا, ەلەنا كۋلاكوۆا, راشيدا يبراەۆا, كوشكەنباي كەنەباەۆ سىندى قىزمەتكەرلەرگە 1 قازان «حالىقارالىق قارتتار كۇنى» مەرەكەسىنە وراي, ەستەلىك سىيلىقتار تابىس ەتىلدى.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
