انا مەن بالا قوعامنىڭ باستى بايلىعى

قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسا­تىنىڭ باسىمدىعى رەتىندە الەم­دىك قوعامداستىقپەن ينتەگراتسيانى انىقتادى. الەم ەلدەرىنىڭ كوپشى­لىگى قول قويعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىڭجىلدىق دەكلارا­تسياسىندا (2000 ج.) ەرلەر مەن ءاي­ەلدەردىڭ تەڭدىگىن كوتەرمەلەۋ, ءاي­ەل­دەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىنشى مىڭ­جىل­دىقتاعى ادامزات دامۋىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى رەتىندە ايقىندالعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ سالاسىندا دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىلگەرىلەدى. قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن قازاقستان قوسىلعان حالىق­ارالىق اكتىلەردە جاريالانعان, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا تەڭ جاعدايدا قاتىسۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىندا 2006-2016 جىلدارعا ارنال­عان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2005 جىلعى 29 قاراشاداعى جارلىعىنىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلادى. ەڭبەك رىنوگىندا ايەلدەرگە سۇ­­را­نىس ازداۋ. وسىعان وراي, ايەل­دەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ەرلەرگە قاراعاندا جوعارى. قازىرگى كەزدە, جالدامالى جۇ­­مىس­پەن قامتىلعان تۇلعالاردىڭ ىشىندە ايەلدەر جارتىسىنان كوبىن قۇراي­دى. بىراق ولاردىڭ جالاقىسى ەرلەر­دىڭ جالاقىسىنىڭ تەك 66%-ىن قۇراي­دى. مۇنىڭ سەبەبى, ايەل­دەر ادەتتە ءوز­دەرىنە ءتان دەنساۋلىق ساق­تاۋ نەمەسە ءبىلىم بەرۋ سالالا­رىن­دا بول­سىن, ءتو­مەن تولەنەتىن لاۋازىم­داردا جۇمىس ىستەۋىنە باي­لانىستى قالىپتاسۋدا. ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىنە قول جەتكىزۋگە جانە جىنىستىق بەلگىسى بويىنشا كەمسىتۋشىلىكتى جويۋعا باعىتتالعان تۇ­جىرىمدامالاردى, ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2009 جىل­دىڭ 8 جەلتوقسانىندا «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى» قر زاڭى قا­بىلداندى. زاڭعا سايكەس, انانى, با­لا­نى جانە اكەنى, ايەل­دەردى جۇكتى­لىگىنە جانە بوسانۋىنا, سونداي-اق ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جا­سىنىڭ ۇزاق­تىعىن ۇلعايتۋعا باي­لانىستى قور­عاۋعا باعىتتالعان شارالار جى­نىس­تىق بەلگىسى بويىنشا كەمسىتۋشىلىك شارالارى دەپ سانال­مايدى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ساپا­سى مەن دەڭگەيىن ارتتىرۋ نەگىزد­ە­رىنىڭ ءبىرى انا مەن بالانى لايىقتى الەۋ­مەتتىك قولداۋ بولىپ تابىلا­دى. «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قر كودەكسىنە سايكەس, انا بولۋدى قور­عاۋ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى اياسىندا, ۇر­پاقتى بولۋ جاسىنداعى ايەلدەر­گە تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ شەڭبە­رىندە مەديتسينالىق تەكسەرىپ-قاراۋ, ولار­دى ديناميكالىق بايقاۋ جانە ساۋ­ىقتىرۋ, سونىمەن قاتار 1 جاسقا دەيىنگى بالانى ەمىزەتىن انا با­لانى كۇتىپ-باعۋ ءۇشىن مەديتسينا­لىق ۇي­ىمدا بولعان بارلىق كە­زەڭدە تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. حالىقتى گيگيەنالىق وقىتۋ, وت­باسىن, انانى, اكەنى جانە بالا­نى قورعاۋ تاۋلىك بويى مەدي­تسي­نالىق باقىلاۋى بولمايتىن, ءدا­رى­گەرگە دەيىنگى نەمەسە بىلىكتى مەدي­تسينالىق كومەك دەڭگەيىندە جانە ادام, وت­باسى جانە قوعام دەڭگە­ي­ىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, ايەل­دىڭ انا بولۋ تۋرالى ماسەلەنى ءوزى شە­شۋگە جانە وتباسىن جوسپارلاۋ مەن ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماقسا­تىن­دا, ءوزى قالا­ماي­تىن جۇكتىلىكتەن ساقتانۋدىڭ قازىر­گى زامانعى ءادىس­تە­رىن ەركىن تاڭ­داۋعا قۇقىعى بار. ايەلدەردىڭ جانە وتباسىلىق ءمىن­دەتتەرى بار وزگە ادامداردىڭ ەڭ­بەگىن رەتتەۋ ەرەكشەلىكتەرى ەڭ­بەك كودەكسىنىڭ كەلەسى نورمالاردى قا­راس­تىراتىن 17-تاراۋىمەن رەتتەلەدى: 1) جۇكتى ايەلدەرمەن, ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالارى بار ايەلدەرمەن, ون ءتورت جاسقا دەيىنگى بالانى (ون سەگىز جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك-بالا­نى) تاربيەلەپ وتىرعان جالعىز­باس­تى انالارمەن, اتالعان بالالار ساناتىن اناسىز تاربيەلەپ وتىر­عان وزگە دە تۇلعالارمەن ەڭبەك شار­تىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستا­ماسى بويىنشا, قر زاڭنامالىق اكتىلەرىمەن كوزدەلگەن تەرىس جاع­دايلاردى قوسپاعاندا, بۇزۋعا جول بەرىلمەيدى; 2) ەگەر ايەل ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى اياقتالعان كۇنى مەرزىمى ون ەكى اپتا جانە ودان كوپ اپتا جۇك­تىلىگى تۋرالى مەديتسينالىق قورى­تىن­دى ۇسىنسا, جۇمىس بەرۋشى ونىڭ جازباشا ءوتىنىشى بويىنشا ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمىن بالا ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتى­مىنە بايلانىستى دەمالىس اياقتال­عان كۇنگە دەيىن ۇزارتۋعا مىندەتتى. 3) ايەلدەردىڭ ەڭبەگىن اۋىر جۇ­مىستاردا, ەڭبەك جاعدايلارى زيان­دى (ەرەكشە زياندى) جانە (نەمەسە) قاۋىپتى جۇمىستاردا پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى; 4) ايەلدەردىڭ وزدەرى ءۇشىن بەلگىلەنگەن شەكتى نورمالاردان اسا­تىن جۇكتى قولمەن كوتەرۋىنە جانە جىلجىتۋىنا تىيىم سالىنادى; ەڭبەك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس, ايەلدەرگە جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى قالىپتى بوسانۋ كەزىندە 126 كۇنتىزبەلىك كۇن­گە, ال قينالىپ بوسانعان نەمەسە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ بالا تۋعان جاعدايدا 140 كۇنتىزبەلىك كۇنگە دەيىن دەمالىس بەرىلەدى. «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگو­نىن­داعى ياد­رولىق سىناقتاردىڭ سالدا­رىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس, قالىپتى بوسانۋ جاعداي­ىن­دا 170 كۇنتىزبەلىك كۇن جانە اۋىر بوسانعان جاعدايدا 184 كۇن­تىزبەلىك كۇن قاراستىرىلعان. رەسپۋبليكاداعى بالالى وتبا­سى­لاردى الەۋمەتتىك قولداۋ كە­زە­گى­مەن دامۋدا. 2006 جىلى «با­لالى وت­­با­سى­لارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ءجار­­دەماقىلار تۋرالى» قر زاڭى قول­دا­نىسقا ەنگىزىلدى جانە وعان ءساي­كەس 2006 جىلدان باستاپ بالا تۋى­نا بايلانىستى بiرجولعى مەم­لە­كەتتىك جاردەماقى مەن وتبا­سىنىڭ تابى­سىنا بايلانىسسىز بالا بiر جاسقا تولىق تولعانعا دەيiن ونىڭ كۇتi­مiنە بايلانىستى مەملەكەتتىك ءجار­دەماقى, سونداي-اق از قامتىل­عان وتباسىلارداعى ون سەگىز جاسقا دەيiنگى بالالارعا مەملەكەتتىك ءجار­دەماقىلار تولەۋ قاراستى­رىلعان. “قازاقستان رەسپۋبليكا­سىندا­عى ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەم­اقى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ زاڭىنا سايكەس جانۇيا­دا­عى جان باسىنا شاققانداعى تا­بى­سىنىڭ مولشەرىنە قاراماستان بىرگە تۇراتىن ءتورت جانە ودان كوپ كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار جانە ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اي سايىنعى ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ انا مەن جاڭا تۋعان بالانى قورعاۋعا بايلانىستى مىندەتتى ءال­ەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. ءمىن­دەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جانە (نەمەسە) ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەت­كەن تۇلعالاردىڭ اي سايىنعى ءال­ەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەگەن ەڭ­بەك شارتتارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعالار بولىپ تابى­لادى. وسىعان بايلانىستى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيە­سى­نىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن ەڭبەك ەتەتىن ايەل جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن ال­عاننان كەيىن جۇمىس ورنىندا جۇك­تىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلا­نىس­تى دەمالىسقا شىعىپ, تۇرعى­لىقتى جەرىندە ورنالاسقان زەي­نەت­اقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىقتىڭ بولىمشەسىنە با­رىپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋ قورىنان (ماسق) تاعاي­ىندالاتىن جۇكتىلىگىنە جانە بو­سا­نۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالا­لاردى) اسىراپ الۋىنا بايلا­نىس­تى تابىسىنان ايىرىلۋ جاع­دا­يىنا ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك تولەم الۋعا قۇجاتتارىن وتكىزە الادى. انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ەڭبەك ەتەتىن ايەلدەرمەن قا­تار ەڭبەك ەتپەيتىن ايەلدەرگە دە كورسەتىلەدى. بۇل ورايدا, جۇكتىلى­گىنە جانە بوسانۋىنا باي­لا­نىستى تاعايىندالاتىن الەۋ­مەت­تىك تولەم­دەردەن باسقا جاردەم­اقىلارعا جا­ڭا تۋىلعان بالانىڭ اكەسى نەمەسە شەشەسى قۇجاتتارىن وتكىزە الادى. 2005-2010 جىلدارى قازاق­ستان­دا بالالاردىڭ تۋىلۋ كورسەت­كىش­تەرىنىڭ جانە ماسق-دان جۇكتىلى­گىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋى­نا بايلانىستى تابىسىنان ايى­رى­لۋ جاعدايىنا ءبىر رەتتىك الەۋمەت­تىك تولەم الۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بايقالادى. 2011 جىلدىڭ 1-ءشى جەلتوق­سا­نىنا دەيىنگى ماسق-دان تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 93%-ى جۇك­تى­لىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايى­­رىلۋ جاعدايىنا ءبىر رەتتىك جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەي­ىنگى ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تا­بىسىنان ايىرىلعان جاعدايعا اي سايىنعى تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر بولىپ تابىلادى سونىمەن قاتار, ەگەر بۇرىن دەكرەتتىك دەمالىستا بولعان ايەل­دەر­گە زەينەتاقى جارنالارى جۇرگىزىل­مەسە, ەندى جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر ءۇشىن جۇكتىلىگى, بوسانۋى جانە انا­لىق كەزىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلا­نىستى ايەلدىڭ بالا كۇتىمى بوي­ىنشا دەمالىستا بولعان كەزىندە الەۋمەتتىك تولەمدەردەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ۇستالىنىپ, الۋشىنىڭ جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىنا جولدانادى. انا مەن بالانى قولداۋ حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭ­گەي­ىن, مادەنيەتىن, ءبىلىمىن, ەكونو­مي­كا­لىق جاعدايىن ناقتى باياندايتىن كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. سون­­­دىق­تان جۇكتىلىكتى, بوسانۋ مەن انالىقتى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ انا مەن بالا ءومىرى ماڭىزدى ورىن الاتىن قوعام قۇرۋعا جەتەلەيدى. گۇلباعيلا بولاتبەكوۆا, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق دەپارتامەنت ديرەكتورى.