مۇحتار اۋەزوۆ ءيمانجۇسىپتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان ەكەن. ول ءيمانجۇسىپتىڭ قازاق ونەرى تاريحىنداعى ورنىن بەلگىلەدى جانە ءبىرىنشى بولىپ ءانشى-اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەدى دەپ ەش كۇمانسىز ايتا الامىز.
ءيمانجۇسىپ ساۋاتتى ادام بولعان. ول قۇراندى وتە جاقسى بىلگەن. ءجۇز جاستان اسىپ بارىپ قايتىس بولعان يمەكەڭ اتامىزدىڭ تۋعان قىزى كۇلاندا جانە كەنجە بالاسى, مەنىڭ اكەم نۇرحاننىڭ ايتۋلارى بويىنشا, ۇيدە وتە كوپ كىتاپ, گازەت-جۋرنالدار بولىپتى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن ونىڭ اندەرى – 1895-1906 جىلدار ارالىعىندا ءيمانجۇسىپ تۇرمە مەن ايداۋدا جۇرگەن ۋاقىتتا جازىلعان تۋىندىلار. ءيمانجۇسىپ ول ۋاقىتتا 35-40 جاستا. نەگىزى سەرىنىڭ اتى جاس كۇنىنىڭ وزىندە ەلگە تانىمال بولادى. «سارىارقا» جۋرنالىنىڭ ارقاسىندا بىزگە جەتكەن «سەيفۇل-مالىك» ءانى ءيمانجۇسىپ شىعارماشىلىعىنىڭ ەرتە كەزەڭىنە جاتادى. ءان ماتىنىمەن تانىسقاندا, وزگە اقىندار سەكىلدى ول دا شىعىستىق سيۋجەتتەردى ارقاۋ ەتكەندىگىن اڭعارامىز.
حالىقتىڭ ءانشى-اقىندارعا دەگەن ايرىقشا ماحابباتىن اۋەزوۆ بىلاي جەتكىزەدى: «سوڭعى بولىپ سانالاتىن قاي-قايسىسى دا ءبىر مەزگىلدە كەرەمەت ءانشى دە, وزىندىك ساپاسى اسقاق مۋزىكالىق سارىنعا تۇسكەن قايتالانباس, تانىمال, سۋىرىپسالمالارى بار اقىن دا بولا ءبىلدى». م.اۋەزوۆتىڭ بۇل پىكىرىن تولىعىمەن ءيمانجۇسىپتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى دەپ بىلەمىن.
1906 جىلى ايداۋدان اقمولاعا ورالىپ, باستان كەشكەن قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتىنەن كەيىن اۋىر كۇيزەلىس ۇستىندە ءيمانجۇسىپ قولىنا دومبىراسىن المايدى, ال سىر بويىنداعى تۋىستارىنا كوشكەن سوڭ مۇلدە تۇيىقتالىپ قالادى. اراسىندا تەك ەلدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا داۋ ماسەلەسىن شەشۋگە, ۇلكەن تويعا قۇتتى قوناق بولۋعا عانا بارادى. ەگەر كوپشىلىك ودان وسى كەزدە ءان ايتۋىن سۇراعان بولسا, سەرى كەلىسىمىن بەرمەيدى. وسى ءبىر جاعداي, ءبىزدىڭ شامالاۋىمىز بويىنشا ءيمانجۇسىپتى اندەرىنە دەگەن سارا جولداردان اداستىرىپ تاستادى.
اقىن ولەڭدەرىنىڭ 31-تارماعىن «ەرەيمەنتاۋ» دەگەن ءبىر تاقىرىپپەن توپتاۋ ارقىلى «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنىڭ قۇراستىرۋشىلارى زەرتتەۋشىلەر مەن ورىنداۋشىلارعا كوپ قيىندىق جاسادى. ءالى كۇنگە دەيىن ءيمانجۇسىپ اندەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ماتىنگە جەڭىل-جەلپى قاراۋ ءۇردىسى بايقالادى. ءيمانجۇسىپتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى ەسەبىندە, اقىننىڭ ۇرپاعى رەتىندە بۇگىن جانە بولاشاقتا ونىڭ اندەرىن ورىنداۋشىلاردان وتىنەرىم: 2000 جىلى «قاينار» باسپاسىنان جارىق كورگەن ء«يمانجۇسىپ» اتتى كىتاپقا ەنگەن ءان ماتىندەرىنە عانا جۇگىنىڭىزدەر.
قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن كەيبىر كەلتە ويلى ونەرتانۋشىلار يمانجۇسىپكە قازاق ءانى مەن پوەزياسى تاريحىنداعى لايىقتى ورنىن الۋىنا قارسىلىق بىلدىرۋدە. ولاردىڭ پىكىرىنشە, يمانجۇسىپتە ءبىر عانا «ەرەيمەنتاۋ» دەگەن ءانى بار, سوندىقتان ونىڭ قايداعى انشىلىك مۇراسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا بولادى.
بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. كورنەكتى عالىم, مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ساقتالعان ءيمانجۇسىپ اندەرىنىڭ سارقىتى حالىق جادىندا وشپەي كەلدى. قازاق اندەرىن ادامزات بالاسىنا ورتاق قازىنا ەتۋدى ماقسات تۇتقان الەكساندر زاتاەۆيچ 1925 جىلى ءيمانجۇسىپتىڭ التى ءانىن جازىپ الادى. سونداي-اق زەرتتەۋشى ءيمانجۇسىپ تۋرالى: ء«وز ورتاسىنىڭ قاھارمان باتىرى» دەگەن پىكىر قالدىرادى.
ءوز باسىم ۇلكەن ىلتيپاتپەن ءسابيت مۇقانوۆ پەن الكەي مارعۇلاننىڭ رۋحى الدىندا باسىمدى يەمىن. ولار 1973 جىلى قىتايدان تۋعان جەرىنە ورالعان ەشكىمگە بەلگىسىز ءانشى ءامينا باپيناعا ءيمانجۇسىپتىڭ «سارىارقا» دەگەن ءانىن قازاق راديوسىنا جازعىزادى. ءيمانجۇسىپتىڭ تالانتىنا ءتانتى بولعان الەمگە ايگىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆ زامانداستارىنىڭ ايتۋى بويىنشا يمانجۇسىپكە قارىزدارمىن دەپ وتكەن. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ قاتال تىيىمعا قاراماي حرۋششەۆ زامانىنداعى جىلىمىق كەزىڭىنە دەيىن ەل ارالاپ, ءيمانجۇسىپ اندەرىن حاتقا تۇسىرگەن. ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى ەركەعالي راحماديەۆكە مەن جەكە توقتالعىم كەلەدى. سەبەبى 1958 جىلى ول كىسى تاراپىنان شىن مانىندە ازاماتتىق ەرلىك جاسالدى. تالدىقورعان وبلىسى سارقان اۋدانى بويىنشا جاسالعان فولكلورلىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا ت.بازارباەۆ, ا.تەمىربەكوۆا ەسىمدى ادامدارمەن بىرگە ەركەعالي راحماديەۆ بەلگىلى ءانشى-اقىن تەمىرعالي يۋسۋپوۆتان ءيمانجۇسىپتىڭ «سارىارقا» اتتى ءانىن جازىپ الادى.
بۇل – ءيمانجۇسىپ اقتالعانعا دەيىن وتىز جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن بولعان جاعداي. سوندىقتان مۋزىكانتتار تاۋەكەلگە بارىپ, وزدەرىنىڭ باستارىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. «سارىارقا» ءانى جازىلعان ءۇنتاسپا زەرتحانادا جارتى عاسىر جاتتى. تەك ءۇشىنشى مىڭجىلدىق ادامدارى عانا ساقتالىپ قالعان وسى ءاندى تىڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
«سارىارقا» ءانىنىڭ اۆتورى قالايشا بالقاش ماڭىنان تابىلدى؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە مەنىڭ اجەم زەينەپ بۇلانقىزى مەن قاتال دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى فون تاۋبەنىڭ ءبىر-بىرىنە جازعان حاتتارى بار. بۇل حات الماسۋ 1898 جىلدىڭ 22 تامىزىندا باستالىپ, 1906 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا اياقتالادى. حاتتاردىڭ كولەمى 276 پاراق. وسى حاتتاردا كەزىندە جابىلعان جالالارعا دا, ءالى كۇنگە دەيىن سەيىلمەي جاتقان كەيبىر ۇزىن سوزدەرگە دە جاۋاپتار بار. ارحيۆتىك قۇجاتتارعا نازار اۋدارساق, 1895 جىلى بولىستىققا سايلاۋعا تۇسكەن ءيمانجۇسىپتىڭ كانديداتۋراسى ونىڭ جاس مولشەرى ساي بولماعاندىقتان سايلاۋدان الىنىپ تاستالادى (35 جاسقا تولماعاندار سايلاۋعا ءتۇسۋ قۇقىعىنا يە بولماعان). سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن راقىمجان جايىقپاەۆ حالىقتىڭ سۇيىكتى ۇلىنا قارسى كۇرەس باستايدى. ول ءۇشىن كەز كەلگەن ءادىس پەن ءتاسىل پايدالانىلىپ, ۇستىنەن جالعان ارىز تۇسىرەدى, ءبىر شاعىمنىڭ ۇستىنەن ءبىر شاعىمدى جىبەرىپ وتىرادى. ارادا ءتورت جىل وتكەن سوڭ راقىمجان ءوز دەگەنىنە جەتەدى. 1899 جىلدىڭ ورتاسىندا قۇتپان اۋلەتىنىڭ ەرازاماتتارىن كىسەندەپ سەمەي وبلىسى وسكەمەن ۋەزى تارعىن بولىسىنا جەر اۋدارادى.
ەكى جىل وتكەن سوڭ, 1904 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇتپانوۆتار جاڭا مانيفەست بويىنشا اقتالادى. بىراق ولارعا اقمولا بولىسىنا ورالۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. وسى ۋاقىتتا التى جىلدا ءبىرىنشى رەت قۇتپان اۋلەتى تولىق ءبىر جەرگە, قاپال ۋەزى تومەنگى قاراتال بولىسىنداعى ەلدى مەكەنگە جينالادى.
1964 جىلى جامبىل وبلىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن فولكلورلىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا ماقالى قويشىباەۆ «سارىارقا» ءانىنىڭ جاڭا ءبىر نۇسقاسىن جازىپ الادى. بۇل ءاندى تالاس اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ءالجاپپار ابدىحالىقوۆ ورىندايدى. ول بۇل ءاندى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءوزى ايتقانىن جەتكىزەدى. ءتورت جىلدان كەيىن قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءبىر اۋىلىندا كومپوزيتور ءابىلاحات ەسپاەۆ ءانشى بەيىسجان قىستاۋباەۆتىڭ ورىنداۋىندا ءيمانجۇسىپتىڭ ءانىن ەستيدى. بەيىسجان ەسپاەۆقا وسى ءاننىڭ ەكى نۇسقاسىن ورىنداپ بەرەدى. تالاس اۋدانىنداعى ابدىحالىقوۆتاي قىستاۋباەۆ تا ءاندى ساكەن سەيفۋلليننەن ەستىگەنىن ايتادى.
ءيمانجۇسىپتىڭ اتى حالىق جادىندا ونى كوزى كورگەن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى ارقىلى ساقتالدى. ولار بەلگىلى جۋرناليست جۇماباي ورمانباەۆ جانە عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ كىتابىندا ءيمانجۇسىپتىڭ 1913 جىلعى وقيعالارى بىلاي باياندالادى: «سالتاناتتى توي ءتورت كۇن وتۋگە ءتيىس بولدى. العاشقى ءۇش كۇن ءيمانجۇسىپتى تۋعان جەرىنە ورالۋىنا بايلانىستى قوشەمەتتەۋمەن ءوتتى. ءتورتىنشى كۇنى اتاسى تۇرعانبايعا ارنالعان اسى بولدى... ۇستىندەگى بۇحارلىق قىمبات شاپانىن شەشىپ, باتىر انشىلەر قاسىنا وتىردى. جاستىق, كوپشىكتەردى قاجەت سانامادى, ءيىنى تىك وتىردى, تۇلعاسى بەينە ءبىر ەسكەرتكىشكە ۇقساپ كەتتى. جينالعان قاۋىم ودان ءان ايتىپ بەرۋىن سۇرادى. وسى مەزەتتە ايداۋدا جۇرگەندە تۋعان «ەرەيمەنتاۋ» ءانىنىڭ اۋەنى باياۋ ەستىلدى. تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتقا جانە قايعى-مۇڭعا تولى ول ءان سانادا اسپاندا سامعاعان قىران قۇس بەينەسىن تۋعىزدى. توي ءۇش كۇنگە سوزىلدى, اڭگىمەنىڭ ءبارى يمانجۇسىپكە ارنالدى, ونىڭ ايگىلى بابالارى, ءوزى, ەرلىك ىستەرى تۋرالى بولدى. ءيمانجۇسىپ بىرگە بولعاندىقتان, حالىق ءوزىن باقىتتى سەزىندى. سەبەبى ولاردا ەندى قيىن-قىستاۋ كۇندەردە قورعاۋشى جانە قامقورشى بار».
حالىق اراسىندا ءيمانجۇسىپتىڭ ەرلىكتەرى جايىندا كوپتەگەن اڭىز اڭگىمە ساقتالعان. اڭگىمەلەردە ول حالىق باتىرى, ەل قورعانى, قامقورشىسى بەينەسىندە سۋرەتتەلەدى. ءيمانجۇسىپ جايىندا ايتىلعان اڭگىمەلەر ىشىندە ەڭ ءدال ءارى تولىق دەپ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ءسوزىن ايتۋعا بولادى: ء«يمانجۇسىپ – بەرتىنگى تاريحىمىزداعى رومانتيكالىق جانە قاھارماندىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول تابيعاتىنان سۋرەتكەر, شىعارما ادامى, كومپوزيتور, ۇلى مۋزىكانت. ول حالىق جۇرەگىندە جاڭعىرىپ تۇراتىن قايتالانباس, تەڭدەسى جوق ەرلىكتەر جاسادى. ءوزىنىڭ ادالدىعىمەن, ەشبىر قاتىگەزدىكتى مويىنداماۋ ارقىلى, كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جاۋىزدىققا قارسىلىعىمەن ول ءار كەزەڭ ادامدارىن قىزىقتىرىپ تۇرماق» دەپتى زاڭعار جازۋشى.
راۋشان ءيمانجۇسىپ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
استانا
