مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى لايىقتى تۇردە استانانىڭ باس ارحيتەكتورى دەپ اتايدى. ول ەلوردانى كوشىرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋ ستراتەگياسىن دا ايقىنداپ بەرەدى. جىل سايىن استانالىق ارحيتەكتۋرالىق قالا قۇرىلىسى كەڭەسىندە پرەزيدەنت مەگاپوليس دامۋىنىڭ دەڭگەيىنە جوعارى ولشەمدەر قويا وتىرىپ, قانداي ەرەكشە نىسانداردىڭ پايدا بولۋى ءتيىس ەكەنىن شەشىپ وتىرادى. استاناداعى قۇرىلىس ساپاسى دا ۇنەمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىندا.
وكىنىشكە قاراي, تاپسىرىس بەرۋشىلەر مەردىگەرلەرگە بارلىق ۋاقىتتا بىردەي پرەزيدەنت مىندەتتەگەن دەڭگەيگە سايكەس كەلەتىندەي تالاپتار قويا بەرمەيدى. «مەمساراپتاما» رمك باس ديرەكتورى بىرلىك ەرەجەپوۆپەن اڭگىمە دە وسى توڭىرەكتە ءوربىدى.
– بىرلىك بەكمىرزا ۇلى, كوپتەگەن قۇرىلىس, قايتا جاڭعىرتۋ جانە كۇردەلى ءجوندەۋ جوبالارى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتەدى. ولاي بولسا, ىسكە قوسىلعان نىسانداردىڭ كەي-كەيدە ساراپتاما قۋاتتاعان جانە جوبانىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى بەكىتكەن جاعدايلاردان الشاق جاتاتىنى نەلىكتەن؟
– جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپارلاۋ جانە قۇرىلىستى جۇرگىزۋ سياقتى ەكى نەگىزگى ساتىسى بار. مەملەكەتتىك ساراپشىلار جوباعا ءوز قورىتىندىلارىن بەرگەن كەزدە, ول بارلىق نورماتيۆتىك تالاپتارعا, قاۋىپسىزدىك شارتتارى مەن ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىز جوبالاۋدىڭ سوڭعى ساتىسىنداعى ساراپتاما بارىسىندا جوبالىق شەشىمدەردىڭ نورماتيۆتىك تالاپتارعا تولىق سايكەس كەلۋىن قامتاماسىز ەتەمىز. ساراپتاما بارىسىندا جوبالاردا قاراستىرىلعان جۇمىس كولەمى مەن قارجى شىعىندارىنىڭ شىنايىلىعى مەن نەگىزدىلىگى مۇقيات تەكسەرىلەدى. ەگەر قۇرىلىسقا بيۋدجەت قارجىلارى سالىنسا نەمەسە باسقا دا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالار تارتىلسا, ءبىزدىڭ ساراپشىلار ايرىقشا قاتاڭ كوزقاراس تانىتادى. بۇل دا نىساندى پايدالانۋ كەزىندەگى سەنىمدىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە «مەمساراپتاما» رمك قىزمەتكەرلەرى ءوز جۇمىسىندا شەشەتىن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ماسەلە قۇرىلىسقا مەردىگەرلىك جۇمىستاردى ساتىپ الۋ بويىنشا تەندەرلەر وتكىزۋ ۇدەرىسى كەزىندە بارلىق ءجايتتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەتەتىندىگىندە بولىپ وتىر. كونكۋرستىق ەرەجەلەر بويىنشا ساۋداعا قاتىسۋشىلاردىڭ كونكۋرستىق ءوتىنىشىنىڭ باعالارى باستى ءرول وينايدى, ياعني نەعۇرلىم تومەن باعا ۇسىنعان بىلىكتىلىگى ونشا ەمەس كومپانيا ۇتىپ شىعادى. وسىلايشا اشىقتان-اشىق دەمپينگكە بارعاندار جەڭىمپاز بولىپ جاتادى. كونكۋرس قورىتىندىسىندا مەردىگەرلەر نىساندى سالۋعا جۇمسايتىن قارجى قۇرىلىس قۇنىنىڭ بەكىتىلگەن جوباداعى باعاسىنان 30-40 پايىزعا تومەن بولىپ شىعادى. وسىدان كەلىپ مەردىگەرلىكتى ۇتىپ العان كومپانيا قۇرىلىس بارىسىندا تەندەردە بەلگىلەنگەن بيۋدجەتتەن اسىپ كەتپەۋ ءۇشىن بەكىتىلگەن جوبامەن ءوز قالاۋلارى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان دا جوبادا بەكىتىلگەن شەشىمدەر مەن ەسەپتەۋلەردەن اۋىتقۋلار بايقالىپ جاتادى. سونىمەن بىرگە قۇرىلىس بارىسىندا تومەنگى سورتتى ماتەريالدار پايدالانىلىپ, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى ورىنداۋدىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمدەرى ساقتالمايدى. وسىدان كەلىپ «شالا تۋعاندار» پايدا بولىپ, نىسان ساپاسى كۇماندى كۇيدە قالادى.
– مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كونكۋرسى بيۋدجەت قارجىلارىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن وتكىزىلەدى. ول جاقسى ەمەس پە؟
– ولاردى وتكىزۋدىڭ كەيبىر پرينتسيپتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. ساراڭ ەكى رەت شىعىندانادى دەگەن حالىق دانالىعى ۋاقىت تەزىنەن وتكەن شىندىق. ءار تاۋار مەن قىزمەتتىڭ ەسەپتەۋلەر مەن ساپا تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن ءوزىنىڭ ۋاقىتتىق قۇرامداسى مەن ءوز قۇنى بار. سوندىقتان تەندەردە قىزمەت قۇنى ەمەس, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مەن ءتاجىريبەلى ماماندارى بار جوبالاۋ ۇيىمدارىنىڭ رەيتينگى ايقىنداۋشى فاكتور بولۋعا ءتيىس.
جوبالاۋشىلاردى رەيتينگتىك نەگىزدە ىرىكتەۋ تاجىريبەسى بۇكىل الەمدە بار. شەتەلدەردە جوبالاۋ كومپانيالارىنىڭ رەيتينگتىك باعا جۇيەلەرىن كاسىبي تاۋەلسىز اسسوتسياتسيالار قالىپتاستىرادى. جوعارى باعاعا يە بولعان جوبالاۋ بيۋرولارىنىڭ قىزمەتتەرى ءسوز جوق, قىمبات بولادى, بىراق ولاردىڭ جۇمىس ساپاسى دا ءمىنسىز. سوندىقتان بۇل رىنوكقا قاتىسۋشىلار ءوز بەدەلدەرىن قادىر تۇتىپ, سونداي جاقسى اتاقتان ايىرىلىپ قالماۋعا تىرىسادى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قۇرىلىسشىلاردى ساپا ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە ماجبۇرلەۋدىڭ جولى قانداي؟ ميلليونداعان سومانى قۇرايتىن كەلىسىم-شارتتار تۇرعاندا رەيتينگ ارقىلى ساپانى قۇتقارىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس شىعار دەگەن كۇمان تۋادى...
– مەردىگەرلەر وزدەرى جىبەرگەن اقاۋ ءۇشىن اقشامەن جاۋاپ بەرۋى كەرەك. بۇل دا بۇكىلالەمدىك تاجىريبە. تەندەرگە قاتىسقان كومپانيالار تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ەسەپ شوتىنا جوبانىڭ كەم دەگەندە 20-30 پايزىن اۋدارادى دەگەن تالاپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار ەرەجەسىندە زاڭدى تۇردە كورسەتىلۋى ءتيىس. اقشا 2-3 جىل بويى, ياعني قۇرىلىسقا كەپىلدى قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ دەپوزيتىندە جاتىپ, ەگەر پايدالانۋ كەزەڭىندە اقاۋلار انىقتالار بولسا, سولاردى جويۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى جاۋىپ وتىراتىن بولادى. وسىلايشا كۇتىلەتىن پايدانى ارتتىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس ۇيىمدارى ساپالى قۇرىلىس جۇرگىزىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە سۋبمەردىگەرلەردى مۇقيات ىرىكتەۋگە, سونداي-اق ساپالى قۇرىلىس ونىمدەرىن پايدالانۋعا ءماجبۇر بولادى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– بۇكىل قازاقستان سياقتى استانا قۇرىلىس تەحنولوگيالارى ءۇشىن سىناق پوليگونى بولىپ تابىلادى. قۇرىلىس قارقىنىنا بايلانىستى وتاندىق قۇرىلىس يندۋسترياسى دامۋعا ۇلكەن سەرپىن الدى. كوپتەگەن شەتەلدىك كومپانيالار وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالارى مەن تاجىريبەلەرىن بىزگە اكەلۋدە. كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن بۇيىمدارى سىناقتان وتۋدە.
سوڭعى جىلدارى دەڭگەي كوتەرىلىپ كەلەدى. جاقسى جوبالاۋسىز ساپالى نىساننىڭ بولمايتىندىعى بەلگىلى بولا ءتۇستى. بۇگىندە جوبالاۋ مەن قۇرىلىسقا دەگەن كوزقاراس كوبىنە-كوپ تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ كاسىبيلىگىمەن جانە بىلىكتىلىگىمەن ايقىندالادى. سويتە تۇرسا دا يدەالعا جەتۋگە ءبىز ءۇشىن ءالى ەرتەرەك. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ايىندا «مەمساراپتاما» رمك مەن ونىڭ اۋماقتىق ءبولىمشەلەرى 8 مىڭنان استام جوبانى قاراپ, ولاردان 350 مىڭنان استام بۇرمالاۋلار تاپتى. وسى جىلدىڭ وزىندە عانا ءبىزدىڭ ەسكەرتۋلەرىمىز بويىنشا قۇرىلىس نىساندارىنىڭ سمەتالىق قۇنى 650 ميلليارد تەڭگەگە, ونىڭ ىشىندە, بيۋدجەتتىك جوبالار بويىنشا 250 ميلليارد تەڭگەگە تومەندەتىلدى.
– ساپاسىنا بايلانىستى جوبالىق قۇجاتتاردىڭ قانشا پايىزى «مەمساراپتاماعا» قايتارىلادى؟
– جىل سايىن 10-15 پايىزى. بۇل بىزگە تومەن ساپامەن تۇسەتىن جانە ساراپتاما بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر مەن نورمالاردان اۋىتقۋلاردى قوسپاعانداعى جوبالار.
– نەلىكتەن وسىنشا كوپ؟
– بىلىكتى ماماندار, ءوز جۇمىسىن تەرەڭ بىلەتىن ادامدار جۇمىس ىستەيتىن جوبالاۋ ۇيىمدارى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن جوبالاۋشىلار جوبالاردىڭ بىرنەشە تاراۋلارى بويىنشا امبەباپتار رەتىندە جۇمىس ىستەۋگە تىرىسۋدا. وسىدان كەلىپ كوپتەگەن قاتەلىكتەر ورىن الادى.
– ساراپتاما بارىسىندا قانداي ءجايتتەر ءجيى-ءجيى نارازىلىقتار تۋىنداتادى؟
– بىرىنشىدەن, جوبالىق قۇجاتتار تولىق قۇرامدا ۇسىنىلمايدى. ەكىنشىدەن, تالاپتاردان, قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرەجەلەرىنەن كوپتەگەن اۋىتقۋشىلىقتار ورىن الادى.
– ءسىز ءوز پەرسونالىڭىزدىڭ رەيتينگتىك باعاسىن جۇرگىزەسىز بە؟ وسال بۋىندار قالاي انىقتالادى؟ جوبالاۋشىلاردىڭ وزدەرى دە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ جاقسى ساراپشىلاردىڭ قولىنا تيگەنىن قالايدى ەمەس پە؟
– بىزدە ىشكى رەيتينگ بار. جوبالار تەحنيكالىق كۇردەلىلىگى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە بايلانىستى بولىنەدى. جوبانىڭ ءوتۋى تۋرالى اقپارات سايتتا ورنالاستىرىلادى. ساراپشىنىڭ ەسكەرتپەلەرى مەن باعالاۋلارىنىڭ قانشالىقتى وبەكتيۆتى ەكەنىن بارشانىڭ دا كورۋ مۇمكىندىگى بار.
ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردى ۇزدىكسىز وقىتۋ پرينتسيپىمەن ساراپشىلارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىندا ۇنەمى جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىراتىنىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت.
– جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ەلەكتروندى پىشىندە ۇسىنۋ جولدارى قاراستىرىلعان با؟
– قازىرگى ۋاقىتتا جوبالاۋ ۇيىمدارى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ تۇپكىلىكتى نۇسقالارىن ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرا الادى. ءىرى نىساندار بويىنشا جوبالاردىڭ قاعازداعى نۇسقاسىنىڭ ءبىر عانا فلەش-كارتاعا سىيىپ كەتەتىنىنە قاراماستان, كەيدە جارتى تونناعا جەتەتىنىن دە ايتۋ قاجەت. الداعى جىلدان باستاپ ءبىز ەلەكتروندى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارمەن جۇمىس جونىنەن استانادا قاناتقاقتى جوبا باستايمىز. تولىقتاي ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىن ەنگىزۋ 2014 جىلعا دەيىن جالعاساتىن بولادى. بىزگە ەلەكتروندى پىشىنگە قاتىستى تالاپتاردىڭ ناقتى ءتىزىمىن ازىرلەۋ قاجەت.
– جاڭا جىل – ءار كەزدە دە جاڭا ۇمىتتەر كەزەڭى. الدا كەلە جاتقان 2012 جىلدان قانداي ۇمىتتەر كۇتەسىز؟
– جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ەلەكتروندى نۇسقادا ۇسىنۋدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ساراپتامانىڭ ءوتۋ مەرزىمىن قىسقارتىپ, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرماق ويىمىز بار.
الداعى جىلدان باستاپ ءبىز قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى جوبالاۋ ۇيىمدارى ءۇشىن كاتەگوريا ەنگىزەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. بۇل كاسىپقويلاردى جوبا بويىنشا جۇمىستىڭ باستاۋىندا-اق «اۋەسقويلاردان» ءبولىپ تاستاۋ ءۇشىن قاجەت. ءوز كەزەگىندە ءبىز ءوزىمىز قاراپ جاتقان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ ساپاسى تۋرالى مەملەكەتتىك ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس كەڭەسىنە توقسان سايىن اقپارات بەرىپ وتىرامىز. بىلىكتىلىگى تومەن جوبالاۋ كومپانيالارىنا اكىمشىلىك سيپاتتاعى شارالار قولدانۋ قاراستىرىلۋدا. تاعى ءبىر جاڭالىق – ول اگەنتتىك جوبالاۋشىلارعا بەرەتىن اتاۋلى ليتسەنزيالار. ءوز مىندەتىنە ادال قارامايتىن ماماندار ءۇشىن كاتەرەگوريانى تومەندەتۋ نەمەسە سوت ارقىلى ليتسەنزيانى قايتارىپ الۋ سياقتى شارالار قاراستىرىلعان. مۇنداي جاعدايدا ولار تەندەرلەرگە قاتىسۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلاتىن بولادى.
وسىنىڭ ءبارى جوبالاۋشىلاردىڭ وزىنە ءتان كاسىبي تاريحىن جاساۋعا, ولاردىڭ رىنوكتاعى رەيتينگىن انىقتاۋعا جاعداي جاسايدى. كەلىسىم-شارت مىندەتتەمەلەرىن كىمنىڭ, قاشان, قايدا جانە قالايشا ورىنداعانى ءمالىمەتتەر بازاسىندا تىركەلىپ وتىراتىن بولادى. ويتكەنى جەر بەتىندە ءىز قالدىرۋ ءۇشىن ءاربىر ساۋلەتشىنىڭ جانە ءاربىر جوبالاۋشىنىڭ بەدەلدى نىسانداردا جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلاتىنى انىق.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.
