جارالى جىلدار جاڭعىرىعى

«– جىلاتىپ جۇباتقان, ءۇزىلدىرىپ ۇمىتتەندىرگەن, قاي­عىرتىپ قۋانتقان قاي­ران, ءومىر-اي!.. – ايرىقشا قاناتتانىپ, سەرپىلگەن مەڭ­­زيپا شەشەي ەڭكىش بويىن بارىنشا تىكتەپ, اي­نالا-توڭىرەگىن تۇگەل كورىپ تۇرعانداي, ماڭعاز قالپىندا ويىن تۇيىن­دە­گەن. – جۇمىر باستى پەندە, شىركىن, جىرتيتىپ كو­زىن اشقان ساتتەن باستاپ, تىنىمسىز تىرباڭداۋمەن كۇن كەشەدى. تالپىنادى. ۇمتىلادى. كۇرەسەدى. ال ارمان-دۇنيەنىڭ ءوز سى­نا­عى, ءوز ەمتيحانى دا تولىپ جاتىر. سۇرىنەسىڭ. قۇلاي­سىڭ. تۇراسىڭ. جالعان-دۇ­نيەنىڭ ساباقتارى تالايلى تاعدىردىڭ تول­قىن­دا­رىن­دا شىڭدايتىنى جانە راس, كۇمانسىز اقيقات. ويتكەنى, «ادامنىڭ باسى – ال­لا­نىڭ دوبى» دەگەندى اتا-با­بالارىمىز تەككە ايتپاعان بولار. شۇكىر, مىناۋ الا­ساپىران تىرشىلىكتىڭ تول­قىنىندا دومالاپ ءجۇرىپ, تاعدىر تالكەگىنە سان مار­تە تۇسسەك تە, تۇنشىقپاعان ەكەنبىز. مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتكەن ءومىر جىپتىگى – ءۇمىت ساۋلەسى وشپەسىن­شى...». بۇل شاعىن ءۇزىندى ءبىر شاڭىراق استىندا قاتار قىز­مەت ىستەپ جۇرگەن قالامداس ارىپتەسىمىز جانات ەلشىبەكتىڭ باسپاحانا بوياۋى اڭقىعان «تاعدىر جەلى» (پوۆەستەر مەن اڭگى­مەلەر, «اتامۇرا» باس­پا­سى, 2011) اتالاتىن جاڭا جيناعىنا ەنگەن بەتاشار پوۆەسىنەن كەلتىرىلىپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن اشار­شى­لىق ناۋ­بەتىنىڭ زوبالاڭىن قىزىل جەلى ەتىپ ورگەن وسىناۋ حيكايات بۇرناعى جىلى «جۇلدىز» جۋرنا­لىن­دا جاريالانىپ, تال­عامى بيىك وقىرماندار ىقىلاسىنا بولەنگەن بو­لا­تىن. بەيبىت جۇرتتى قى­ناداي قىرعان سۇراپىل زۇل­ماتتىڭ بەت-پەردەسىن اشىق جازىپ, شى­نايى سۋرەتتەگەن شىپ-شىمىر شى­عارمانىڭ ايتار ويى, كوتەرەر جۇگى راسىندا ءزىل­ماۋىر. قيىن-قىستاۋ قيا­مەتتىڭ قالتا­رىسىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, شەتىن تاقىرىپتىڭ شىن­دى­عىن ارشۋداعى جازۋ­شى­نىڭ وزىندىك ىزدەنىسى مەن شەبەرلىگىن بايقاتار حيكايات ەشكىمدى دە بەيجاي قال­دىر­مايدى. تەرەڭ تولعا­نىس­قا ءتۇسىرىپ, تۇڭعيىق مۇڭعا شومدىرىپ ويلان­تادى. «اتامۇرا» باسپاسى­نىڭ ايتۋلى «اتامۇرا كى­تاپحاناسى»  سەرياسىمەن جارىق كورگەن كىتاپتىڭ ان­داتپاسىندا قاداپ كور­سە­تىلگەندەي, «كورنەكتى قا­لامگەر جانات ەلشىبەكتىڭ جاڭا جيناعىنا ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, تول­عاق­تى تاقىرىپتارىن ار­قاۋ ەتكەن بىرنەشە پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى ەنگەن. تۋىندىلاردىڭ وقيعالارى تارتىمدى دا اسەرلى, ءتىلى كوركەم دە كەستەلى». ءيا, كىتاپتاعى ءار دۇنيەنى وقى­عان سايىن وعان ءبىزدىڭ دە كوزىمىز انىق جەتە تۇس­كەنىن ايتقان ءجون. ماسەلەن, اۆتوردىڭ جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن «بالىقتىڭ قىلتانى» پوۆەسىندە كەيىپكەرلەر تۇل­عالارىن كەسكىندەپ, مۇسىن­دەۋدەگى, وقيعانى شيرا­تۋ­دا­عى پسيحولوگيالىق يى­رىم­دەردىڭ اسەر-قۋاتى ەرەك­شە سەزىلسە, ال «جەتىم جۇرت» پوۆەسى تۇپ-تۋرا بۇ­گىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى, ەڭ كۇردەلى پروبلەمالارىن كوركەمدىك شەبەرلىكپەن بەي­نەلەيدى. شالعايداعى اۋىل  ءومىرى, قاقاعان قىستا شىڭىلتىر مۇز ۇستىندە, اپ­تاپتى جازدا تۋلاعان تولقىن جالىندا كۇن كەشكەن بالىقشىلار  تاعدى­رى, كەشەگى  كورىكتى دە اجار­لى كەيپىنەن ايى­رى­لىپ بارا جاتقان تابيعات ەكولوگياسى ءار قىرىنان جان-جاقتى  كورسەتىلەدى. وتكىر دە, تولعاقتى جايت­تەردى قۇرعاق سوزبەن جالاڭ بايانداماي, ناقتى وقيعا ساتىندە سۋرەتتەپ, شى­راي­لى شتريحتارمەن كوركەم­دەۋدەگى جازۋشى قول­تاڭ­باسى دارا كوزگە شالى­نا­رىن قۋانا ايتامىز. بۇل ويىمىز بەن پىكىرىمىزدى ونىڭ «قوش بول, تەڭىز...», «جازىلمايتىن جارا» حيكاياتتارى شەگەلەي تۇسسە كەرەك. العاش­قىسىندا جەرگىلىكتى جۇرت تەڭىز اتاپ كەتكەن بالقاش كولىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇ­گىنىن شەندەستىرە اڭگى­مە­لەيتىن جازۋشى كەلەلى وي­لاردى قوزعايدى. بال­قاش­تىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داعان شىعارما كەيىپ­كەر­لەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى, دا­بىلدى جانايقايلارى اسەر­لى دە, نانىمدى سۋرەتتەلەدى. الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى ءار قىرىنان كور­سەتۋگە ۇمتىلعان اۆتور ءبىراز جايدىڭ باسىن اشىپ ايتقان. بالىق تۇرلەرىنىڭ ازايۋى, ايدىن سۋىنىڭ شا­مادان تىس لاستانۋى, كول­دىڭ ءسانى مەن ءنارى بول­عان قامىس-قۇراقتىڭ قۇ­رىپ ءبىتۋى, كولدى مەكەن ەتكەن ەجەلگى قۇس تۇرلەرىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى, ياعني ءبىر سوزبەن ايتساق, تەڭىز ەكولوگياسى اڭگىمە­لەنەدى. حيكاياتتاعى ۇلكەن-كىشىنىڭ جۇرەگى «كوگىلدىر بالقاشىم كەشەگى شال­قىعان ارالدىڭ كەيپىن كيمەسە ەكەن» دەپ سوعادى. ونىڭ دا ءجونى بار سەكىلدى. ويتكەنى, تەڭىز تاعدىرى – ادام تاعدىرى. «جازىل­مايتىن جارا» حيكاياتى­نىڭ التىن ءتىنى – سۇراپىل سوعىس, جارالى جىلدار جاڭعىرىعى. سونداي-اق, جانات ەل­شىبەكتىڭ بۇل كىتابىنا بىرنەشە اڭگىمەلەرى توپ­تاس­تىرىلىپتى. ءار جىل­دارى جازىلعان قاي-قاي­سىسى دا بۇگىنگى كۇنمەن ۇن­دەسىپ جاتقانداي. كو­گىلدىر بالقاشتىڭ جاعا­سىندا, مىڭ بۇرالعان قا­را­تالدىڭ بويىندا تۋىپ-وسكەن قالامگەردىڭ تۋعان جەرگە دەگەن, وسكەن ورتاعا دەگەن كوڭىلىڭدى شالقى­تىپ, ادەمى اسەرگە بولەي­تىن اڭگىمەلەرىنىڭ شەرتەر سىرى مول. قيلى-قيلى تاع­دىرلار, وتكەلەكتى ءومىر­دىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى, كۇن­دەلىكتى تىرشىلىك-تىنىستا ءبىر ساپتا جۇرگەن ادام­داردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن ءىس-ارەكەتتەرى اڭگىمە وزەگىنە اينالعان. ء«بىر كۇن, ءبىر ءتۇن», «تەڭىز تول­عاعى», «ساقالدى» تەنتەكتەر», «مەنىڭ قاراتالىم», «تاعدىر جەلى», ت.ب. اڭگى­مەلەرى جان تەبىرەنتەر, جۇرەك تولقىتار دۇنيە­لەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سۇلۋ تابيعاتتىڭ تىلسى­مىن كوڭىل سۇزگىسىنەن وت­كىزە وتىرىپ, ادامدار بوي­ىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ قاشاندا ورنى بولەك ەكەنىن كوركەم كەستەلەيدى. جيىرماعا جۋىق كى­تاپتىڭ اۆتورى, پۋبليتسيس­تي­كالىق-دەرەكتى وي-تول­عاق­تارى مەن تانىمدىق تۋ­ىندىلارى جەتپىستەن اس­تام جيناققا ەنگەن قالام­گەر ارىپتەسىمىزدىڭ كەزەكتى كى­تابى تازا ادەبي شىعار­مالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن. جيناقتىڭ پولي­گرا­فيالىق-تەحنيكالىق بەزەندىرىلۋى دە ىشكى ماز­مۇ­نىنا ساي. تارتىمدى-اق! جىلقىباي جاعىپار ۇلى.